«Senzýra bar kezde myqty bolǵan shyǵarmashylyq ıeleri senzýra joıylyp, erkin qulash sermeýge múmkindik týǵanda nege saıabyrsyp qaldy?» degen sóz jıi aıtylady. Mundaıda táýelsizdikten keıingi jas býynnyń kúmiljip qalatyny da ras.
Iá, keńestik kezeńde qazaq ádebıeti óziniń altyn dáýirin bastan keshirdi dep jatady. Shoǵyr-shoǵyr shyǵarmalar dúnıege keldi. Rýhanı tuǵyr bıiktep, ádebıetke degen ólshem ósti. «Juldyz», «Qazaq ádebıeti» syndy ádebı gazet-jýrnaldardyń taralymy shyrqaý shegine jetip, tipti árbir shopannyń saptama etiginiń qonyshynda júrdi. «Barynda oralyńnyń oına da kúl, Sovettiń sosıalıstik zamanynda» deıtuǵyn uranshyl óner de etek aldy sonda. Qarııa ýaqyt bárin ekshedi. Qatal dıirmennen ótken qadaý-qadaý dúnıeler sanamyzda jańǵyrdy, bolashaq kemesine mindi.
Al búgin nege sol bir tomdyqtar saıabyrsyp qaldy? Álbette, ártúrli faktordy taraqtaýǵa bolady. Biri Keńestik kezdegideı qomaqty qalamaqy máselesiniń jolǵa qoıylmaýy der edik. Karl Marks «Sanany turmys bıleıdi» dep beker aıtqan joq. Qazaqtyń Qadyry: «Meni eńbekqor etken – kedeılik» dese, bul sózdiń jany bar. Nege deseńiz, aldyn ala qarjysyn alǵan qalamgerler emin-erkin shyǵarmasyn jazýǵa otyrdy. Al táýelsizdiktiń alǵashqy kezeńindegi óliara shaqtarda kóp darynnyń bazar jaǵalap, nápaqa tabý muratyna kóshkeni – shyndyq, tragedııaly shyndyq. Álem ádebıeti tarıhyna nazar salsaq, materıaldyq kúshtiń shyǵarmashylyq ıesine edáýir áser etkenin baıqaımyz. Balzak kóptegen shyǵarmasyn aqsha úshin týdyrsa, Esenın «Parsy sazdaryn» jazyp bolyp, dosyna joldaǵan haty bar. Sonda óleńderden túsken qarjyny qaryndastaryna tezirek jetkizýdi amanattaıdy. Keıde saralap qarasaq, kóptegen qundy dúnıe tapsyryspen jazylǵanyn ańǵaramyz. Máselen, san ǵasyrǵa dańqy ketken «Shahnama» dastany Mahmýd hannyń arnaıy tapsyrysymen jazylǵany aıqyn. Aqyry dastannyń ár tarmaǵyna bir altyn dınar suraǵan pań Fırdoýsı muratyna jete almaıdy. Bul aqynnyń materıaldyq táýeldilikten qutylý jolyndaǵy umtylysy edi. Rústem batyr arqyly búkil bir zamannyń kelbetin kórsetken «Shyǵys juldyzy» ómiriniń sońynda hanǵa qapa kúıde qaza tabady. Genrıh Geıneniń osy oqıǵa jóninde arnaıy balladasy da bar. Al «Uly has hajıb» ataǵyn alǵan Júsip Balasaǵun «Qutty bilik» dastanyn hanǵa tartý etkeni belgili. Tipti áıgili shyǵarma patshanyń arnaıy yqpalymen jazylǵan bolýy bek múmkin. Egıpet bıleýshisi Ismaıl pasha Sýes kanalynyń ashylý qurmetine eline áshekeılep, manattap opera teatryn salǵyzady. Dúr óner ordasyn saltanatty rásimmen ashý úshin patsha áıgili ıtalıalyq Djýzeppe Verdıge mýzykalyq tyń dúnıe jazýǵa tapsyrys beredi. Solaısha kompozıtor qomaqty qalamaqyǵa búginge deıin qunyn joǵaltpaǵan ataqty «Aıda» operasyn ómirge ákeledi.
Árıne, materıaldyq jaǵdaı óz aldyna. Biraq ótken ǵasyrdyń alpysynshy jyldary ádebıettiń qarqyndap ósýine eń birinshi áser etken faktor, menińshe – Ekinshi dúnıejúzilik soǵys. О́ıtkeni Rýsso aıtqandaı, «uly oqıǵalar uly shyǵarmalardy týdyrdy». Bul – talassyz aqıqat. Nanbasańyz, arǵy-bergi tarıhty saralap, tereń oıǵa súńgip kórińiz, oqyrman.
Robınzon Krýzo
Jalǵyz óziń jar jaǵalap adasyp, elsiz aralda qaldyń delik. Aınala taý, orman, san-salaly qaraǵaı, sheten, qoıbúldirgen, bórtegúl, kári sekseýil... Aspanǵa qarap, oıǵa shomyp, arqyraǵan tolqynǵa kóz sýaryp, mine, sonda ǵana sen óz jalǵyzdyǵyńmen qaýyshyp, óziń týraly oılanar ediń. Qaıdan keldim? Osy ýaqytqa deıin ne istep júrmin? Kimge erdim? Kimnen ne estidim? Neden aldandym? Al qazir... óz ishińe endi úńile bergende, telefon shyr etedi, kólik dybysy estiledi, bala jylaıdy... áıteýir ózińe kelgende ýaqyt ta, basqa da tapshy. О́mirdegi barlyq baqyt, baılyq, jaqut, zúbárjat-áshekeı óz ishińde jatqanyn bilseń ǵoı. Bilmegen soń, syrttan izdep sandalyp, taý-tasqa soǵylyp júrgeniń. Dál qazir saǵan bárin toqtatyp, bir tulǵaǵa elikteý kerek. Kimge? Mysaly, Robınzon Krýzoǵa.