Esten ketpes esen kúnder

Tabıǵatta túptiń túbinde qara ataýly aǵarady. Máselen, adam balasynyń shashy anyq aǵarady. «Aq saqal», «aq samaı» uǵymdary baǵzydan bar degendeı. Esesine aq ataýlynyń qaraımaǵany, umytylmaǵany abzal. Ásirese aq nıet. Sol «eshqashan qaraımasa eken, qartaımasa eken» dep tileıtin aq peıilimizdi aıalap, biz dál qazir qazaqtyń tań­ǵajaıyp aqyny, san qyrly tul­ǵasy Esenǵalı Raýshanmen birge ótkergen keı sátterimiz jóninde oı jınaqtaýǵa otyrdyq. Shartarapty shyǵarmashylyǵy jaıyn qoz­ǵaı qoımaspyz. Aǵaly-inilik syı­lastyq, ózara kóńil qımastyq, adamı ǵumyrdyń aıaýly shaqtary tý­raly kókirek lebizi bolsyn.

Esenǵalı aǵanyń boıynda ekiniń biriniń emes, onnyń, bálkim júzdiń birinen tabyla bermeıtin qasıet tunyp turdy. Ol jóninde jazýdyń qıyny da, ońaıy da sonda. Udaıy jańashyldyǵy, jasampazdyǵy, jylt etkenge jalt ete qýana ala­tyny, jalyndy jastarǵa ti­leý­qorlyǵy, unamsyzǵa ýaqyt ut­tyryp otyrmaıtyn betkeıligi, orynsyzdy tóreletip qoımaıtyn tóskeıligi... Jaı ǵana kıim kıis, júris-turysynyń, ózin asqaq ustaýynyń ózi ózgeshelenýdeı-aq ózgeshe-tin. Ár sátke, minezge meńgerimpaz. Nesin aıta beresiń, amplıtýdasy tym uzaq, qym-qı­ǵash tulǵa. Áne-mine jarqyldap kirip keletindeı bola beretini – sol. Ulttyq kitaphanada Ábish Kekil­baıulyn eske alý keshinde Myrzataı aǵaı «Dúnıede bir adam ólmeıtin bolsa, Ábish dep oılaýshy em. Bir adam qara jerge syımaıtyn bolsa, Ábish dep oılaýshy em» degeni bar. Biz úshin Esenǵalı Ábdijaparuly osy tektes sezim qalyptastyryp ketken eken ǵoı.

Astana. Alpys jastyq mereıtoıyna oraı shyǵarmashylyq keshi ótkeni kópke málim. Oqyr­mandarymen kezdesetin sonaý jazda Esaǵanyń janynda elorda saıa­baqtaryn armansyz araladyq. Shet-shegi kórinbeıtin telegeı bilim. Tátti tústeı estelikter. Qa­ǵytpa-qaljyńdar. Toqtaýsyz quıy­lyp keledi, qabyldap úlge­re ber. «Meniń mynaý qadam sanaǵyshym búgin jazbaı tur. Sende bar ma, qarashy, qansha júrippiz?», dedi qas qaraıǵanda. «On úsh shaqyrym dep tur, aǵa».

– Júr, qaıtaıyq onda. Ja­ýapty jumystar bar alda... Aıt­paqshy, mynaý ne eken? Kóre shyǵaıyqshy.

– «Saryarqa» – saýda, oıyn-saýyq nysany. Saǵat on bop qalypty, jabylatyn ýaqyty bol­ǵan shyǵar, – dedim. Onymdy elegen de joq. Barsyń ba, joqsyń ba, lezde ózimen ózi boldy da ketti. Oıdyń adamyna ońaı deımisiń, únsiz ilesip júrmin. Kenet kilt toqtap, ıesi esigin qulyptaǵaly jatqan bir dúkendi qaıtadan ashtyryp aldy. Kóp sozǵan joq, sol jerdegi eń degen portfelge tólem jasady da, retteı saldy. Esaǵamnyń saýda júrgizgenin bir qyzyqtap, jańa buıym alǵanyna bir qýanyp turmyn. Sóıtsem, álgi jańalyqtyń endigi ıesi basqa jaqta eken:

– Erbolatjan, budan da baǵaly portfel ustaýyńa tilekshimin. Birazdan oıymda júr edi. Kútpegen jerden sáti túse qalǵanyn kórmeı­siń be? – dedi. Árıne, bizge asa qundy syı bolyp, kóz bolyp qa­la berer. Osy tusta Esenǵalı aǵanyń taǵy bir qyryn aıtyp ótkiń keledi: saý adamnyń ózin saý emes­teı qylyp jiberetin qýaqylyǵy. Jańa ǵana álgi saýda úıiniń ne ekeninen, ýaqyttyń qansha ekeninen múldem maqurymdaı adamnyń ne uıymdastyryp turǵanyn kórmeı­misiń? Bárin de ózi ishteı bilip kele jatqan bolyp shyqty.

Keshi keremet ótti. Kelesi kúni janynda Nabat jeńgeı bar, Aty­raýǵa birge ushtyq. «Bekeır» delinetin-tuǵyn kompanııanyń ushaǵy. Kóteriler-kóterilmesten tóbesi jyrtylyp keterdeı, záre-qutty ábden qashyrdy. Áýe kemesi emes, shylapshynmen ushyp kele jatqandaı sezingem óz basym. Esaǵań óz alańyn bildirtkisi kelmedi me, aınalasyn sabyrǵa shaqyrǵany ma, «Mynaý qaıtedi, áı! Qoı! Qoı deımin saǵan» dep ushaqpen tildeskendeı bop otyrǵany áli qulaǵymda. «Bekeırdiń» aqyry ne bolǵany barshaǵa aıan. Sol kezeńde elimizde tótenshe jaǵdaı jıilep ketip edi. О́te ókinishti, álbette! Qan­sha jerden ómir ókpege de, ókinishke de tatymaıtyn ótkinshi desek te.

2017 jylǵy kóktemniń basy. Mereke Qulkenov aǵa bastap Aty­raýdan Beıneýge bardyq. Esen­ǵalı aǵanyń ápkesiniń ornyna duǵa baǵyshtaýǵa. Esaǵańnyń Beıneý basynda aǵaıyn-týysqa, bala-shaǵaǵa meıirmandyǵy, tipti aýyldyń ıtterine deıin erkelete sóıleýi aǵaıdy kóz aldymda tipten ajarlandyra túsken. Ásirese burynǵy ótken úlkenderge, kózi tiri aldyńǵy býyn apalaryna izeti aıryqsha. Ádebı ustanymynda da «bir sóz aıtpas buryn aldymyzdaǵy kóke­lerimdi, aǵalarymdy oılap alam» deıtini jasandy emes, bolmysynan.

Qaıtar jol. Ne qys ekenin, ne kóktem ekenin uǵa almaı, tabıǵat ózi – álek. Aýyq-aýyq qara jańbyr, esesine qara jolyń – jaltyr muz. Soǵan qaramastan avtokóligimiz yzǵytyp keledi. Áńgime tizgini ábden jiberilgen. «Ishti balasyń ǵoı» dep qaldy rızashylyqpen Qulsary tusynda bir toqtaǵanymyzda. Emtıhan qabyldap kele jatqan oqytýshydaı-aq. Áýelgide qy­zaraq­taǵanymyz ras. Keıin Talǵat aǵamyz aıtpaqshy, «jıvotymyz jek kórmeı» qalǵan sııaqty ma?! Emtıhannan utymtal shyqqanyńa aýa jaıylyp kete jazdaǵandaısyń.

Jazǵyturym Beıneýge taǵy jol tústi. Bul rette kóligimiz tik­ushaq eken. Atyraý – Beıneý – Aty­raý. Topshylaýymsha, el-jurt­tyń, el aǵalarynyń Esenǵalı aǵaǵa qurmet-kóńili jetkilikti bolǵan syńaıly. Árıne, bul jerde óziniń qarym-qasıetin esh joqqa shyǵarmaımyz. Sharýaǵa quntty, yjdaǵattylyǵy kóp qalamgerden erekshe ekenin tustastary da aıtyp bere alar. Bizdiń toqtalǵymyz kep otyrǵany – Esenǵalı ormany. Osy jolǵy saparymyzda arnaıy aparyp tanystyrdy: Beıneýde «Esenǵalı ormany» qaptap ósip keledi. О́z aldyna bólek, áńgimege laıyq taqyryp.

«El-jurt, el aǵalary» dep qal­dyq joǵaryda. Baıqaǵa­ny­myz, qazaq jerindegi ǵana emes, atajurttan jyraqtaǵy qan­das­tarymyzdyń da Esaǵańa, shyǵar­mashylyǵyna kózqarasy erekshe. 2009 jyly-aý, Astanada Tilderdi damytý basqarmasynyń bastamasymen dúnıe qazaqtarynyń kishi quryltaıy ótti. Osynaý jıynǵa kelgen shetel qazaqtarynyń Esen­ǵalı Raýshandy qaýmalap, úıir­sektep júrgeni áli kóz aldymda. О́zimiz de aǵaımen alǵash ret sol keshterde dıdar-suhbattasyppyz.

Esenǵalı-aqyn ońasha júz­desýimizdiń birinde óziniń óleń­de eksperıment jasaýdan qoryq­paıtynyn aıtqany esimde. «Shý­maqtyń keı joldaryn sholtań etkizip, qysqa qaıyra salatynym sodan shyǵar» degen. Sol sekildi ómirde de kóp izdený keregin jıi eskertetin. Beıneý saparlarynyń shamasynda bolý kerek, shetelge oqýǵa nıettenip júrgenimdi bildirdim. Ádilbekter ózderi bilim alyp júrgen taraptan oqý ornyn qarastyryp jatqanyn da. Aǵa balasha qýandy. Kóńilindegi oqýlyqtardy tizip, qaı ádisteme qanshalyqty tıimdi ekenin taldap berdi. Bizdiki biraq Mahambetshe aıtqanda, «Tilekti qudaı bermedi» boldy sol joly. Tileýqor aǵala­rymyzdyń usynysymen qara shańyraq «Egemenge» qyzmet aýys­tyrý mańyzdyraq kórindi.

Esenǵalı Raýshannyń shyǵarma­shylyqqa adaldyǵyna kópshilik – kýá. Álde de jetildire túsý nıeti, jyrǵa janashyrlyǵy aıaýly-aq edi. Birde Astanadan Alma­tyǵa shyǵaryp salý sáti tústi. Rııa­syz otyrmyz. Sóz arasynda batys rýhanııatyn meılinshe meńgergen zamandastarymyzdyń biriniń pikirin keltirgem: «Siz Esenǵalı poezııasy jóninde jıi aıtasyz. Meniń baıqaýymsha, onyń shyǵarmashylyǵyn syrt kózben oqyǵanda, báribir qazaq aqyny ekeni birden seziledi. «Posyl» jaǵynan óz ádebıetinen bólek emes» degen yńǵaıda. Bul sózge Esaǵam ájeptáýir oılanyp qaldy. Sodan áne-mine ushýǵa tıis ushaǵynyń bıletin eki saǵatqa shegerip, ekeýimiz álgi baılamdy taldaıtyn bolyp, áýejaıdyń ishi-syrtyn olaı da bylaı sharladyq. Áne bir aqyn shoshıtyndaı sóz emes qoı. Degenmen Esenǵalıdyń poezııaǵa jaýapkershiligi kez kelgen jaıtqa jalań qaraýǵa jol bermeıtin.

Keıingi kezdesýimizdiń biri. «Almaty» qonaqúıi. Jolǵa júrý nıetimen erte demalyp qal­ǵam. Esikti bireý urǵylap-qaq­qylap, jan shydatpaı barady. «Kim bolsań da, sál kútseń­shi» dedim shaǵyn bólmeniń tabaldyryǵyna jetkenshe. Ashsam – Esaǵań. «Osynda ekenińdi bilem ǵoı. Tómenge tússeńshi, áńgime aıtalyq»... Arnaıy kelgendegi peıilin keterinde uqtym-aý deı­min: «О́zińdi eshkim ókpeletip júrgen joq pa?». «Kúmánińiz bolmasyn, aǵa». О́zine, óleńderine yqylasymyzǵa kýá kúnder ǵoı, aǵalyq qamqorlyǵyn aıaǵan joq. Ár kezdesýi sonsha áserge bólegen jan. Esten ketpes esen kezder-aı!

Álgi aty óshkir indet talaıy­myzdy jalmaǵany ókintedi. Esaǵańnyń ǵumyr sapary da sol tusta támamdaldy. Arada bir jylǵa taıaǵanda asy berildi. Otbasy, tileý­lesteri uıymdastyrǵan is-shara «Esenǵalıdyń asy» delinip tarıhqa enetindeı deńgeıde ótti. Sol saýapshyl jıyn sońynda «Esenǵalı aǵa jóninde kóp aıtqan artyq bolmas. Biraq bilgenimizdi kóbirek jaza tússek, odan da baıandy sharýa bolatyn shyǵar» degenbiz. Kópten bir mezet retinde qabyldarsyz.

Erbolat QAMEN,

jýrnalıst