Zańǵar jazýshy Muhtar Áýezov adamdardy eki topqa bólgen eken. Onyń biri – tóńiregine tún-túnek ornatyp, keń dúnıeni taryltyp, adamdardyń mazasyn alyp júrse, ekinshisi – tóńiregine nur shashyp, aınalasyndaǵylardy qanattandyryp, ózimen teń sanap, aqyldasyp júrer kenender toby kórinedi.
Qudaıǵa shúkir, kıeli ólke, qut qonyp, qydyr daryǵan Saryarqada eskiniń sarqytyndaı zerdeli de zııaly azamattar jeterlik. Sonyń biri – qara qyldy qaq jarǵan Qaz daýysty Qazybek bıdiń tikeleı urpaǵy Jylqybaı Jaǵyparuly edi. Keshe ǵana aramyzda júrgen jaısań da atpal azamat aǵamyz týraly estelik jazamyn dep kim oılaǵan? Boıyndaǵy baryn týyp-ósken jerine arnap, eline eleýli, halqyna qalaýly, jurtyna juǵymdy bolǵan, aqjúrek jandy ómirdiń otty tolqyndary aǵyzyp áketpegende, búginde qazynaly jasyn toılap jatatyn edik.
Qalamy qarymdy jazýshy, ushqyr oıly jýrnalıst Jylqybaı Jaǵyparulyn parasattylyqtyń qaınarynan qaınap shyqqan kenender qatarynan kóremiz. Jyqańdaı jany taza, izgilikke jany qushtar, peıili adal jandy kezdestirý – sırek qubylys. Aǵamyzben dıdarlasa qalsań, tanym kókjıegiń keńeıip, rýhanı jaǵynan asqarlanyp, erekshe sezimge bólenesiń. Týmysynan jaqsylyq jasaýǵa beıim jaratylǵan Jylqybaı aǵadaı nar jigittiń bolmysy arqyly Arqa jeriniń de abyroıyn asqaqtatyp turatyn-dy.
Jylqybaı Jaǵyparuly 1979 jyly Selınograd qalasynda nemis avtonomııasyn qurýǵa qarsy narazylyq sherýiniń bel ortasynda júrdi. Jalyndy úndeýler jazyp, beıbit sherýdiń buqaralyq sıpat alýyna belsendi úles qosty. Osy oqıǵadan keıin memlekettik qaýipsizdik komıteti tarapynan tekseristen ótip, osy organnyń turaqty nazarynda boldy. 1986 jyly Jeltoqsan kóterilisi kezinde «senimsizder» qatarynda baqylaýǵa alyndy.
Sekseninshi jyldardyń ortasynda Selınograd qalasyndaǵy jalǵyz qazaq mektebi Jambyl atyndaǵy №4 mektepte birinshi synypqa bala bolmaı, bastaýysh synyptar jabyla bastady. Bala sany 200-ge tolmaıtyn mekteptiń bolashaǵyna qater tóndi. Sol ýaqytta Jyqań úı-úıdi aralap, ata-analar arasynda úgit jumysyn júrgizip, qazaq mektebin tyǵyryqtan alyp shyqqan ultjandy ustaz, marqum Janna Baıseıitqyzy Árpenovaǵa jan-jaqty kómektesti. Al 1978 jyly ol balasy birinshi synypqa baratyn árbir otbasynda bolyp, ata-analarmen sóılesip, Aqmola shejiresinde alǵash ret Selınograd qalasynyń qaq ortasyndaǵy №3, №8 jáne №26 orys mektepterinde birinshi qazaq synyptarynyń ashylýyna uıytqy boldy.
Jyqańnyń ádebıetke, kórkemsózge degen jaqyndyǵy, sheshendik ári naqyl sózderdi, ázil-qaljyńdy, san qıly ańyz áńgimeni maıyn tamyzyp, tyńdaýshysyn uıytyp aıtatyn qyry týraly áńgime bir basqa. Al biz ol kisiniń adamı qasıeti jaıynda aıtsaq dep edik.
Almaty qalasyndaǵy qazaq biliminiń qara shańyraǵy QazMÝ-dy támamdap, jas maman retinde jan-jaqqa joldama aldyq. Ol kezde jastarǵa astanamyz Almatyda qalýǵa múmkindik shekteýli edi. KSRO saıasaty qazaqtardy qalaǵa ornyǵýyna qarsy boldy. Men eńbek jolymdy Almaty qalasynda bastamaq bolǵan sheshimimdi kúrt ózgertip, sol kezdegi Selınograd qalasyna attanbaqqa bekindim. Kýrstastarymnyń bári «Jurt Almatyda turýǵa qoly jetpeı jatsa, sen jolyń túsip tursa da qaptaǵan qalyń orystyń ortasyna ketip bara jatqanyń qalaı?» dep shý ete qalysty. Sonda men: «Kóresińder, erteń Selınograd astana bolady, báriń sonda kelesińder» dep ázildep, dostarymnyń kóńilin basqan bolatynmyn. «Sandyraǵym» aınymaı kelip, keshegi Selınograd shynymen táýelsiz eldiń bas qalasyna aınaldy.
Kóp uzamaı «Aqmola aqıqaty» atty Selınograd qalalyq gazetiniń redaksııasyna ornalastym. Gazettiń jańadan ashylǵan kezi. Qala turǵyndarynyń deni ózge ult ókilderinen quralǵandyqtan, qazaq oqyrmandary múlde joqtyń qasy. Qoǵamdyq kólik ishinde bes-alty qazaq otyramyz. Bir-birimizben ana tilimizde sóılese qalsaq, orystar óre túregelip, jep qoıa jazdaıdy. Ne kerek, aryndaǵan kóńilim sý sepkendeı basyldy. Jumystan shyǵý jóninde aryzymdy jazyp, «Almaty qaıdasyń?» dep tartyp otyrdym.
Aıtpaqshy, sáti kelgende, orystanǵan ólkedegi Jyqańnyń taǵy bir erligin tilge tıek ete keteıin. Sonaý bir jetpisinshi jyldary jeti paıyz ǵana qazaǵy bar Aqmola qalasynda ulttyq dástúr, týǵan tilimiz ben dilimizdiń problemasy óte kúrdeli edi. Týǵan topyraǵynda ógeılik kúıin keshken ulttyq bolmystyń ashy qasiretin ashyna jazǵan Jylqybaı Jaǵyparulynyń «Ýa, aǵaıyn!», «Dat halqym!» dep bastalatyn pýblısıstıkalyq baıyptamalary Arqa óńirindegi ultjandy oqyrmannyń namysyn qaırap, rýhyn kóterýde ıgi yqpal jasady. Jyqań respýblıkamyzdaǵy alǵashqy «Til jáne mádenıet» qoǵamynyń qurylýyna erekshe eńbek sińirip, uıymdastyrý alqasynyń tóraǵasy boldy. Qoǵamnyń quryltaıynda betashar sóz sóılep, baıandama jasady. Ol oblysymyzdaǵy orynsyz burmalanǵan tarıhı jer ataýlaryn qalpyna keltirý, qala kósheleriniń ataýyn qazaqylandyrý jumysyna belsene aralasty. 1998 jyly 31 mamyrda qaladaǵy stýdent jastardyń kómegimen elimizde tuńǵysh ret 1932-1933 jyldardaǵy ashtyq qurbandaryn eske alý jıynyn ótkizip, qala ortasyndaǵy musylmandar zıratynda qalpyna keltirý, kógaldandyrý jumysyn júrgizdi.
Áńgime tórkinine qaıta aýysaıyn. Almatyǵa kelisimen ustazym, dıplom jetekshim, kórnekti ǵalym Temirbek Qojakeevke mán-jaıdy tolyq baıandap berdim. Ol kisi kómek qolyn sozatynyn, ǵylymmen aınalysatynymyzdy aıtyp, qoshemettep qoıdy. Ne kerek, jumystan birjola esep-qısabymdy almaq bolyp, Selınogradqa qaıta keldim. Redaksııadaǵy tilshi jigit Qýat Maqashev aryzyma qol qoıylmaǵanyn, menimen oblystyq «Kommýnnızm nury» (keıin Arqa ajary» bolyp ózgerdi) gazetiniń basshylary biraýyz tildespekshi ekenin aıtyp, soǵyp ketseń qaıtedi dedi. Sodan Saıasat jáne áleýmettik máseleler bóliminiń meńgerýshisi Jylqybaı aǵanyń aldynan bir-aq shyqtym. Ol kisi meni gazettiń bas redaktory Oktıabr Álibekovke alyp bardy. Sálden soń bas redaktordyń orynbasary Jomart Ábdihalyqov, jaýapty hatshy Bádýan Imashev, Baımurat Esmaqanov, Tólegen Ildebaı, Amankeldi Jumabekov, Marat Dádikbaı aǵalarym keldi. Asaý darııadaı býyrqanyp jatatyn marqasqa aǵalarym-aı deseńshi ( Búginde birazy dúnıeden ótti ). Men Selınogradta qazaq zııalylary joq dep nalyp júrgende, solardyń ortasyna qalaı top ete túskenimdi ańǵarmaı qaldym. Sodan bas redaktordyń kabınetinde Jylqybaı aǵa sóz alyp: «Sen balany eshqaıda jibermeımiz. Oblystyq gazetke qyzmetke turasyń. Jat jerge kelgen qazaqtyń bir balasy jylap ketti degen júrekke túsken syzatpen birdeı. Bizdiń azamattyǵymyzǵa úlken syn, qaraǵym. Arqada bizdeı aǵalaryń otyrǵanda, seni jiberip qoıyp, beıqam júre almaımyz, aınalaıyn. Qoldan kelgen kómektiń bárin jasaımyz. Qazir aptyqqan kóńilińdi basyp, úıińe baryp jıyrma kún dem alyp kel», dedi. Ýaǵdalasqan mejeli mezgilde kelgenimde, jóndeýden ótken muntazdaı taza jataqhananyń bir bólmesin daıyndap, bárin sheship qoıypty. Sodan eki-úsh aı ótpeı jatyp, ortalyqtan páter alýǵa septigin tıgizdi.
Jylqybaı aǵanyń izgi qasıetteri de kúnniń shýaǵyndaı sanańda sáýle shashyp turady. Sol kezde Selınogradta qazaq jastary saýsaqpen sanarlyq qana edi. Jylqybaı aǵa bárimizdi týǵan baýyrynan kem kórgen emes. Aǵalyq meıirimin tóge bildi. Aldymyzda quraq ushyp júretin aǵamyzǵa biz de shynaıy yqylasymyzdy kórsetýge tyrystyq.
Daryn Qapparov, Saıat Saǵyndyqov, Qýat Maqashev, Bolat Tólepbergenov syndy jigitterdiń azamat bolyp qalyptasýyna Jylqybaı aǵanyń ónegeli isi, paıym-parasaty, ór minezi, tabıǵatyna saı qajyrlyǵy, qarapaıymdylyǵy, baýyrmaldylyǵy arqaý boldy desek, munym esh boıamasyz shyndyq der edim. Aty atalǵan jigitterdi óz qolymen úılendirip, otaý etip, tútin tútetýine de muryndyq boldy.
Dana halqymyz «Jaryńnyń júgin óziń arqala, eger shyn jar bolsań» demeı me. Aǵamyzdyń úıindegi Qarlyǵash «Úkili jeńgemiz» de – ( erkeletip osylaı ataımyz) bir qabaq shytyp kórmegen jan. Aǵamyzǵa laıyqty jar bolý úrdisiniń úlgisin kórsetti. Bárimiz topyrlap, aǵamyzdy aldymyzǵa salyp, tań, kún, tún demeımiz jetip kelemiz. Sondaǵy bar ashýy judyryǵyn túıip, «sender me, sender taıaq jeısińder» degendi meńzep, qazanyn kóterip júgirip ketedi ǵoı. Bárimizdi «qaınylarym» dep, jeńgelik iltıpatyn, izetin kórsetip, bar jyly-jumsaǵyn aldymyzǵa tosyp júredi. Atyna saı qarlyǵashtaı shyryldap, qanatymen saıalap, jeńge emes-aý, ana ornyn almastyra bildi.
Búginde Jylqybaı aǵa men Qarlyǵash jeńgemizdiń kindiginen taraǵan tórt qyzy – tórt qubylasy. Kúıeý balalary tireý bolar uldary. Shańyraqtary nemereleriniń syńǵyr kúlkisine tolyp, aıaýly ata-áje atandy. Bul da olardyń adamǵa degen jaqsylyǵynyń óteýi shyǵar. Árıne, jaqsylyq jasaýdyń túri jetip artylady ǵoı. Máselen, bireýge ádil baǵa berseń de, durys baǵyt silteseń de, bilmegendi úıretseń de, jetpegendi bólisseń de – bári jaqsylyq. Al Jylqybaı aǵamyz jaqsylyqty bólip-jarmaıtyn ári jaqsylyǵyn mindetsinbeıtin.
Ol kisi kóńili ashyq jannyń bárine joldas, aǵa, baýyr bola bildi. Jylqybaı aǵany da jany jaýhar taý tulǵaly azamat desek, kóńili telegeı teńiz, jady men túısigi zerdeli, paıym-parasaty joǵary Jylqybaı aǵamyzdyń ortamyzda jadyrap júrmeıtini ǵana búginde arqaǵa aıazdaı batady.
Beıbit OSPAN,
Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi