AES – elimizdiń energetıkalyq saıasatynyń mańyzdy baǵyty. Keıingi kezderi jańartylatyn ári balamaly qýat kózderin damytýǵa naqty baǵyt aldyq. Elimiz jalpy energııa teńgerimi qurylymyndaǵy jańartylatyn qýat kózderiniń sapaly ósimin 3%-ǵa jetkizdi. Osyǵan deıin bul kórsetkishti 2030 jylǵa qaraı 10%-ǵa deıin ósirýdi maqsat ettik. Endi Memleket basshysynyń tapsyrmasymen jańartylatyn qýat kózderiniń úlesin 15%-ǵa deıin jetkizbekpiz. Sol sebepti, AES qurylysynyń el damýyna mýltıplıkatıvti áserin tolyq uǵynýymyz qajet.
Bıylǵy Joldaýynda Memleket basshysy da energetıka máselesin sheshýdiń mańyzdylyǵyn aıryqshalap aıtyp ketti.
«Búginde energetıkanyń Qazaqstan ekonomıkasyndaǵy róli zor. Energetıkalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý – basty mindettiń biri. Elimizde energııany tutyný qarqyny jyldan-jylǵa artyp keledi.
2035 jylǵa qaraı el ekonomıkasy men halyqtyń qosymsha elektro energetıkalyq suranysy 18 GVt-tan astam jańa býyndy qajet etedi. Iаǵnı belgilengen ýaqytqa deıin qoldanystaǵy elektrli stansalardyń generasııasy tek 135 mlrd KVt saǵat bolsa, qazirgi tańda tutyný mólsheri 152,4 mlrd KVt saǵatty qurap otyr. Bul aǵymdaǵy energııa kózderiniń boljamdalǵan mólsherden bólek, tipti qazirgi júktemelerdi tolyqtaı qamtamasyz ete almaıtynyn aıǵaqtaıdy. Iаdrolyq generasııany damytýdyń jáne kómirtegi beıtaraptyǵynyń jahandyq kún tártibinde saqtaýdyń qajettilikteri bar. Olar – eldegi elektr energııasyn óndirýdegi taza elektr energııasynyń úlesin arttyrý, el ekonomıkasyndaǵy kómirtegi izin azaıtý, elimizdiń CO2 shyǵaryndylaryn azaıtý jónindegi mindettemelerin oryndaý, eldiń energetıkalyq júıesiniń turaqtylyǵyn qamtamasyz etý, sonyń ishinde jańartylatyn energııa óndirýdiń ósýin qoldaý.
Osy tusta elimizdiń ekologııalyq jaǵdaıyna toqtalatyn bolsaq, parnıktik gazdardyń ishinen kómirqyshqyl gazy CO2 – 81,6%-y qazbaly otyndy jaǵý kezinde bólinse, PI ekstraksııa úderisinde metan SN4 – 12,4% shyǵarylyp, azot oksıdi N20 – 5,6%-dy quraıdy.
Bolashaqta atom energetıkasyn damytýdyń birneshe eleýli artyqshylyǵy bar ekenin de eskerý qajet. AES eldi energııamen qamtamasyz etý kózderin ártaraptandyrýǵa, kómir men gazǵa táýeldilikti azaıtýǵa yqpal etedi. Sondaı-aq atmosferaǵa parnıktik gaz shyǵaryndylaryn azaıtatyn ekologııalyq taza energııa kózine jatady. Atom energııasy energııamen qamtamasyz etýdiń turaqtylyǵyna da jaýap beredi. О́ıtkeni AES úzdiksiz jumys isteıdi ári aýa raıy jaǵdaıyna táýeldi emes. Zamanaýı tehnologııalardy engizý AES-tiń joǵary tıimdiligi men qaýipsizdigin qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Atom energetıkasy elimizdiń tehnologııalyq damýyna jáne jańa jumys oryndarynyń ashylýyna yqpal etedi. Sonymen qatar AES-tiń jumys isteýi olar ornalasqan aımaqtardyń ekonomıkalyq ósýine tikeleı baılanysty. Zamanaýı AES energııa tıimdiligin arttyryp, smart-jelilik júıelerge biriktirilýi de múmkin. Atom energetıkasy ımporttyq energııa resýrstaryna táýeldilikti azaıtyp, eldiń energetıkalyq táýelsizdigin nyǵaıtady. AES energetıkalyq ınfraqurylymyn damytýdyń uzaqmerzimdi bolashaǵyn qamtamasyz etedi. Tipti sýtegi jáne basqa da joǵary tehnologııalyq ónimderdi óndirýge paıdalanýǵa bolady. Oǵan qosa ıadrolyq fızıka men tehnologııa salasyndaǵy zertteýler men ınnovasııalardyń serpilisine jol ashady.
AES qurylysynyń el damýyna mýltıplıkatıvti áseri kóp. Áleýmettik áseri:
Ǵylymı-tehnıkalyq, joǵary bilikti kadrlar áleýeti artady; Qurylysta 8 000 adamǵa deıin qamtıtyn jumys orny ashylady, eksplýatasııa kezeńinde 2 000 adamǵa deıin joǵary sapaly maman qalyptasady; AES salý kezindegi 1 jumys orny irgeles salalarda 10-nan astam jumys orny ashylady.Tehnıkalyq áseri:
Jergilikti ónerkásipti damytady; Janarmaı bazasy keshendi paıdalanylady; 60 jyldan astam ýaqytqa tutynýshylardy energııamen qamtamasyz etý sheshimin tabady.Ekonomıkalyq áseri:
Jergilikti kásipkerlik qoldaý (qurylys-montajdaý jumysy kezinde shamamen 2,5-3,5 mlrd dollar tabys túsedi) tabady; Búkil ómirlik sıkl kezindegi salyq túsimderi 2,5–3,0 mlrd dollardan asady; Eldiń ınvestısııalyq tartymdylyǵy artady.Ekologııalyq áseri:
Parnıktik gaz shyǵyndylary jylyna 10 mln tonnaǵa deıin azaıady.Memleket basshysynyń aıtýynsha, álemde ónerkásip pen ekonomıkany kómirteginen ada qylýdyń ornyqty úrdisi baıqalady. EO-ǵa múshe elderde parnıktik gazdardyń qaldyǵyn 2030 jylǵa qaraı 55 paıyzǵa azaıtý josparlanyp otyr. EO-da kómirtegi salyǵy («carbontax») engiziledi. Bul otandyq ónimniń eksportyn edáýir qıyndatýy múmkin. Jańa jaǵdaılarǵa baılanysty taýarlarǵa qoıylatyn tehnıkalyq reglamentter, standarttar men talaptar ózgeredi. Prezıdenttiń tapsyrmasy boıynsha kómirtegin az paıdalanyp, damytý tujyrymdamasy ázirlenip jatyr. Sondaı-aq Úkimet elektr energetıkasyn damytý jónindegi ulttyq jobany pysyqtap, 2035 jylǵa deıingi energııalyq teńgerimdi ázirleýde.
Reseılik osy salanyń ǵalymy R.Alıev AES-tegi jaǵdaıdy avıasııalyq jaǵdaımen salystyryp, túsinikti mysal kórsetken edi. Áýe kemesindegi oryn alǵan apat týraly barlyǵy estip-bilgenmen, kúnde qanshama reıs ushyrylady. Sonda da ushaq eń qaýipsiz kólik túrine aınalǵan. AES-ten bas tartqan elderde osy máselege qatysty qorqynysh áli de bar. Mysaly, Chernobylde bolǵan jaǵdaıdan keıin Italııa AES qurylysyna tyıym salǵan. Al Fýkýsıma apatynan keıin Japonııa eldegi kóptegen stansanyń jumysyn toqtatty. Germanııa da atomnan bas tartty. Biraq Reseı, Qytaı, Fransııa, AQSh eli áli kúnge deıin AES qurylysyn jalǵastyryp, olardy paıdalanýǵa erekshe umtylyp otyr. Ulybrıtanııada jańa 20 energetıkalyq blok salý josparlanǵan, jappaı elektr mobılge kóshý máselesi qolǵa aldy.
Joǵaryda atalǵan máselelerdi qorytyndylaı kele, mynandaı oı týyndaıdy:
1) AES salý jáne ony júzege asyrý boıynsha ınfraqurylymdy naqtylaý qajet.
2) AES salý qurylysyn tájirıbesi bar eldiń kompanııasyna tabystaǵan jón.
3) AES-ke quzyrettiligi joǵary jaýapty operator retinde arnaıy organdy bekitý jáne oǵan Prezıdentke tikeleı esep berý mindetin júkteý kerek.
Ǵalymjan Kerimbek,
ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty