Amangeldi Ábdirahmanuly kózi tiri bolǵanda bıyl seksen bes jasqa tolar edi... Qazaq pen orystyń arasyn shekaranyń qyzyl syzyǵy bólgende aýyly arǵy bette qaldy. Ata qonystan bozbala shaǵynda elge ótken qarshadaı bala sanaly ǵumyryn qazaqty el etem deýmen sabaqtap, aqsaqaldyqtan asyp, eldiń abyzyna aınala aldy.
Ultaralyq qatynas máselesi – A.Aıtalynyń stýdent kezinen bergi ǵylymı izdenister taqyryby. Alǵashqy irgeli nátıje 1968 jyly keldi: ınternasıonaldyq tárbıe taqyrybynan kandıdattyq dıssertasııa qorǵaldy. Odaqqa belgili ǵalym M.Sýjıkovtiń jetekshiligimen júrgizilgen ǵylymı eńbek qoǵamtanýshylar tarapynan joǵary baǵaǵa ıe boldy. Ǵylymı keńestiń usynysymen tolyqtyrylyp, damytylyp «Sosıalızm jáne buqarany ınternasıonaldyq tárbıeleý» atty monografııaǵa ulasty. Ustazdyq, aǵartýshylyq qyzmetimen birge órbigen ǵylymı zertteýleri 1988 jyly Máskeýde doktorlyq dıssertasııa qorǵaýǵa ákeldi. Aıtýǵa jeńil bolǵanymen, bul jetistik Ábekeńe ońaı kelgen joq. Ǵylymı problemanyń kúrdeliligine totalıtarlyq júıege qyzmet etken monoıdeologııanyń qasań qaǵıdalaryn qatań saqtaý talaby qosyldy. Jeltoqsan kóterilisine qatysty tutas ultqa tańylǵan «qazaq ultshyldyǵy» jalasynyń salqyny da tımeı qalǵan joq. Alaıda áý bastan tańdaǵan maqsatker aǵartýshylyqqa negizdelgen qareketti báseńdetpeı, ári qaraı ulǵaıtyp, tereńdetýge jiger, kúsh-qaıratyn jumsady.
Amangeldi Aıtalynyń ǵylymı izdenisi men qaıratkerlik qarymyn elge aıryqsha tanytqan kezeń – Parlament Májilisiniń depýtaty qyzmetin atqarǵan jyldary. Ol depýtat júgin Májilistiń eki shaqyrylymynda, 1999-2007 jyldary aralyǵynda arqalady. Qoǵamdaǵy qordalanǵan ózekti máselelerdi quqyqtyq turǵydan retteýge aıanbaı atsalysty. Bul jóninde sol kezdegi Parlamenttegi áriptesi, Halyq jazýshysy Farıza Ońǵarsynova bylaısha kýálik etedi: «Amangeldiniń úlken tulǵaǵa aınalǵanyna osy Parlamentte kózim jetip, qýandym. Ulttyq, halyqtyq tulǵa deńgeıine kóterilgen azamat palatanyń bir sheshimge kele almaı tyǵyryqqa taıanǵan sátterinde sheshimdi, parasatty pikirlerimen talaı alyp shyqqanyn Májilis depýtattary jaqsy biledi. Qazaq tiliniń mártebesin kóterý, shetelderge bala satýdy toqtatý, mınıstr aýysqan saıyn ózgerip jatatyn bilim, ǵylym salasyndaǵy reformalar, shetelderdegi qandastarymyzdyń taǵdyr-taýqymeti – mine, osy máselelerdiń bárine bastamashy bolǵan Amangeldi Aıtaly bolatyn».
Sherhan Murtaza aıtsa aıtqandaı: «Parlamentte ótken bes jyl ishinde Aıtaly respýblıka múddesi úshin, ult mártebesi úshin aıanbaı kúresken azamat. Basqa kóptegen eńbegin bylaı qoıǵanda, tek memlekettik til – qazaq tiliniń bedeli úshin jantalasqan aıtystary onyń abyroı-ataǵyn bıikke kóterdi».
Sol kezdegi Parlament azýly edi. Halyqtyń sherin ishke búkpeıtin Sherhan Murtaza, aıtaqqa ermeıtin, ózindik aıtary bar Amangeldi Aıtaly sol shaqyrylymnyń aldyńǵy shebinde boldy. Bılikke jaqpaǵan taý tulǵalar keshikpeı shettetilip, naǵyz demokratııanyń alaýyn jaqqan sol jolǵy depýtattyq korpýs kezekti teketiresten soń taratyldy. Biraq sol shaqyrylymdaǵy depýtattardyń birazy qazaqqa janashyr, memleketshil tulǵa retinde shyn halyqtyń qalaýlysy bolyp tarıhta qaldy. Odan keıingi depýtattyq korpýs qıǵash ketip bara jatqan saıası oıynnyń tizginin tarta almady. Táýelsizdiktiń otyz jyldyq saıası sahnasynda bas shulǵýmen, jyl saıynǵy joldaýdy jarnamalaýshy deńgeıden aspady. Ilýde bireýi bolmasa A.Aıtaly, Sh.Murtazanyń shıregine kelmeıtin qos palataǵa qarap qarny ashqan eldiń áleýmettik sala depýtattarynan úmiti seıilgeni qashan.
Qaıratker aǵamyz depýtattyqtan soń ár keńseni bir syǵalap, jyly kabınet izdegen de joq, mandatyn tapsyrǵan soń mań basyp Aqtóbesine qaıtyp oraldy. Ǵalym bolyp qalyptasqan jyly uıasy – Q.Jubanov ýnıversıtetine kelip, uly is – ustazdyǵyn jalǵastyrdy.
Qazaqtyń ulttyq rýhanııatyn oıatý jolynda til, din, saıasat, ádebıet pen mádenıet taqyrybynda oqshaý oıly, tereń tanymdy eńbekter jazdy. Ǵylymı izdenisteriniń nátıjeleri «Ult muraty: depýtat kózqarasy», «Baısaldy el baıqaýsyz qate jibermes», «Qazaqty namys qamshylasyn», «Din jáne dindarlyq» atty kitaptarda jarııalandy. Qoǵamtanýdyń san-salaly máselelerine arnalǵan júzden astam ǵylymı-pýblısıstıkalyq maqala jazyp, olar respýblıkalyq baspasózde jıi jarııalandy. Dúnıeden óter ótkeninshe qalamy qolynan túspedi. Kóp oqıtyn. «Kitapty kóp oqyǵan adam aljymaıdy eken», dep kúlip otyratyn. Ultty taný turǵysynan, ulttaný teorııasy boıynsha qazaq tilinde jazylǵan tuńǵysh eńbek – «Ulttaný» kitabynyń sońǵy núktesin qoıyp úlgerdi.
Eki myńǵa jýyq qundy kitaby bar jeke kitaphanasyn tabystaǵan Q.Jubanov ýnıversıtetinde Amangeldi Aıtalynyń ǵylymı kitaphanasy bar. Onyń ishinde sırek kitaptar qoryna engizilgen 1891-1896 jyldar aralyǵynda «Sankt-Peterbýrg» baspasynan shyqqan 82 tomdyq «Novyı ensıklopedıcheskıı slovar» kitabynyń qundylyǵyn atap ótsek te jetilikti. Ol jerde ǵalymnyń jıǵan kitaptary ǵana emes, qundy qoljazbalary, kóp adam arnaıy jazylyp ala bermeıtin sheteldik ǵylymı jýrnaldary da saqtalsa, keıingi ǵalymdar men stýdentterge taptyrmas dúnıeler bolary haq.
Búginde adamzat balasyna rýhanı azyq jetispeıdi. Jetispeıdi emes, jumyr basty pende rýhanı azyqty qajetsinbeıtin boldy. Al rýhanı kemeldikke umtylǵandar áste azaıyp bara jatqandaı. Osydan ǵasyr buryn qazaqtyń ishinen qarmana izdegen Abaıdyń «Tolyq adamy» da tóbesin kórsetpeıtin zamanǵa tap bolǵandaımyz.
Qashannan qazaqtyń búgingi men bolashaǵyna alańdap, sol alań kóńil oılaryn sýyq aqylǵa salyp, jan-jaqty bilimniń qaınaýyna sýaryp baryp qaǵaz betine túsiretin ǵalym, qoǵam qaıratkeri Amangeldi Ábdirahmanuly Aıtaly aǵamyzdyń sońǵy jyldarda jazǵan baspasózdegi ǵylymı, ǵylymı-pýblısıstıkalyq maqalalaryn, suhbattaryn jınap, ǵalymnyń seksen jyldyq mereıtoıyna oraı «Rýhanı kemeldik» degen atpen usynyp, alǵysóz jazǵanyma, ıaǵnı aǵamyzdyń kezekti bir kesek týyndysynyń shyǵýyna záredeı bolsa da atsalysqanyma búgin shúkirshilik aıtamyn.
Ult máselesi, ulttyq qundylyqtar degen taqyrypqa barǵan zertteýshilerge áli kúnge «ultshyl» dep tosyrqaı qaraýshylyq – boıymyzdan kete qoımaǵan keńistik kózqarastyń mysy basym. Kórshige jaltaqtaý, basqa ultqa ımene jol berý sanada áli de saqtalyp otyr. Qazaqstandy tipti ulttan tys memleket modeline baǵyttap, ulttyq problemalardy kórse de kórgisi kelmeı, jaýyrdy jaba toqyǵan pikirler áli de aıtylyp júr.
Árıne, Qazaqstan qazaqtardyń memleketi me, álde qazaqstandyqtardyń memleketi me degen máseleniń tóńireginde pikirtalas bolýy oryndy. Biraq bir máseleniń basy ashyq. Ár elde de memleket quraýshy, eldiń tilin, mádenıetin quraýshy ulttyń orny bólek. Osyǵan baılanysty «Barlyǵyna taıanysh bolǵan qazaqqa súıenish te kerek», dep ultqa erekshe janashyr avtor qazaq máselesin ár qyrynan saralap, búgingi ótkir máselelerdi kórsetedi. «Qazaq bolý: rýhanı arpalys» dep atalatyn maqala atynyń ózi bul máseleniń qanshalyqty ózekti ekenin baıqatady. Rýhanı kemeldik dep Amangeldi Aıtaly búgingi ulttyń, ásirese qazaq sııaqty otarlanǵan ulttyń, jetilý, jahandaný zamanynda ultsyzdyqtan, nıgılızmnen tazaryp, tolyq qazaqy mádenıetke, ımandylyqqa jaqyndaýyn sóz etedi. Qazaq álemdik órkenıetti óz tóltýma mádenıetimen baıytady, ony úırenedi.
«Ulttaný» kitabyn paraqtaǵanda kóp saıasattanýshy-ǵalymdar baıqastap baratyn ult problemalaryna, onyń ishinde ult jáne memleket, ulttyq ıdeologııa, ulttyq rýh, din, ulttyq patrıotızm, jahandaný jáne ult máselesi, qazaqstandyq ult, Reseı qazaqtary, Jeltoqsan kóterilisi, Qordaı oqıǵasy, Qańtar qasireti sııaqty ótkirdiń júzindeı qylpyp turǵan taqyryptarǵa batyl baryp, qoıasyn aqtara zerttep Ult joqshysyna aınaldy. Bile-bilgenge bul eńbek – tizgin ustap otyrǵan ár basshynyń aldynda jatatyn kitap.
Ǵalymnyń sonaý 2015 jyldary aıtqan sózderi áli kún tártibinen túsken joq. Táýelsizdik týǵanda jaqsy-aq bastalyp, keıinnen suıyla bastaǵan partııalardyń isinen tııanaq tappaǵan A.Aıtaly aǵamyzdyń pikirine qulaq túreıik: «Búgingi ákimshilik partııadan tys, saıası jaǵynan keskini anyqtalmaǵan, kúndelikti tirshiliktiń aýyrtpalyǵynan tıtyǵyna jetip sharshaǵan halyqpen istes bolyp otyr. Bul da saıası ómirdiń dabylyn qaǵatyn, oılandyratyn belgi (ındıkator). Saıası selqostyq, yqylastyń joqtyǵy, jeke bastyń qamymen, muńymen shektelý qoǵamda kózge kórinbeıtin jasyryn áleýmettik kúsh-qýattyń, energııanyń shoǵyrlanýyna ákeledi. Erte bolsyn, kesh bolsyn ol syrtqa teýip shyǵady. Biraq qoǵam ómirine, onyń turaqty damýyna áser etýi evolıýsııalyq jolǵa emes, revolıýsııalyq sekiriske, janjaldarǵa súıenýi múmkin», degen edi ǵalym. Búginginiń Móńke bıine Ábilqaıyrdaı qulaq asar el bıleýshileri tabylmady. Tabylǵanda Aıtaly sóziniń astaryn uǵyp, qazaqty «qańtardan» aman alyp qalar ma edi, kim bilgen?
Sana táýelsizdigine salqynyn túsirip turǵan máselelerdi ashyq aıtyp: «Eýrazııalyq odaq, eýrazııalyq keńistik degen jalań uranmen tóltýma ulttyq mádenıet úlgilerin orys mádenıetine qaraı yńǵaılaý áli de orystandyrý ıdeıalarynyń jalǵasyp kele jatqandyǵyn anyqtaıdy», dep baǵa beredi. Árıne, ulttaný, ulshyldyq, ultjandylyq, til, din, Alash taqyrybyn aıtqandar ókimetke qarsy, halyqty dúrliktirýshi, ultarazdyqty týǵyzýshy dep baǵalanady áýelden, qazir de sol. Al, shyn máninde, bul ýshyǵyp turǵan máselelerdi jabýly kúıinde qaldyrýǵa bolmaıtynyn eskertedi ǵalym. Osylardyń árqaısysynyń dıagnozyn qoıyp, emdeý joldaryn nusqaıdy. «Qazaq ultynyń búgingi tynysy kúrdeli. Ultqa tónip turǵan qaýip – ultsyzdyq. Bul asqynyp ketken dert, onyń mıkrobtary ulttyq organızmdi keńinen jaılaǵan. Aldyn alsa ultsyzdyqtan, orysshyldyqtan bara-bara aıyǵýymyz da múmkin, al bul máseledegi nemquraıdylyq, samarqaýlyq ulttyń túgeldeı assımılıasııaǵa ushyraýyna ákeledi. HH ǵasyrdyń aıaǵy men HHI ǵasyrdyń basyndaǵy qazaq ulty – tarıhı jol torabynda turǵan ult» – degen sózi, kerek deseńiz dabyl qaǵýy – qanshalyqty úreıli bolǵanymen, sonshalyqty shyndyq. Mundaı sanany titirenter tujyrymdardy salmaqty basylymdarda A.Aıtaly ǵana aıta aldy. Aǵamyz táýelsizdik týraly tolǵaǵanda M.Tvenniń «Táýelsizdikke qol jetkizgen el saıası lotoreıada pildi utqanmen birdeı, al pildi asyraý kerek», degen sózin jıi keltirip otyrýshy edi...
Biz Abaıdyń tolyq adamyn, kemel adamyn kókten izdeımiz. Nemese sol aqynnyń zamanyna dúrbi salamyz. Aqyl, qaırat, júrekti birdeı ustaǵan qanshama kemel adam aramyzda júrdi, búginde de júr. Biraq sony baıqamaımyz. Menińshe, Abaı ańsaǵan tolyq adamnyń biri qazaqty qaıtse el etem degen Asan qaıǵylar men Móńke bılerdiń jalǵasy osy – Amangeldi Aıtaly aǵamyz.
Eshkimge jaltaqtamaıtyn, jaǵympazdana sóılemeıtin adamı bolmysy bıik, keıinge qaldyrǵan murasy qundy, ustazdyq kelbeti kemel Amangeldi Aıtaly bolmysy – Abaı babamyz qarmana izdegen tolyq adam. Endeshe, Amangeldi Aıtalyny tanı túsý – siz ben bizge, keleshek urpaqqa paryz.
Baýyrjan Erdembekov,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor