Qazir biz álemdi AES-y barlar jáne AES-y joqtar dep ekige bólip qaraıtyn boldyq. Ýaqyt soǵan jetkizdi. Atom energııasyn qoldaný táýelsizdik alǵaly aragidik aıtylyp qalýshy edi. Tipti birqatar alǵyshart ta jasaldy. Kýrchatovta, Almatyda, Aqtaýda reaktorlardyń iske qosylýy – sonyń dáleli. Biraq másele Qasym-Jomart Toqaev bılikke kelgennen keıin belsendi qozǵala bastady. Memleket basshysy energııa tapshylyǵy alqymnan alǵaly turǵan shaqta atomsyz alǵa jyljýdyń múmkin emestigin aıtty. Kánigi sarapshylar da kásibı dálel keltirdi. Álem tájirıbesine úńilsek te, atom týraly áńgimeniń beker aıtylmaǵanyn baǵamdaımyz.
Ońtústik Koreıa 2038 jylǵa deıin 6 jańa reaktordy iske qosýdy josparlap otyrǵan kórinedi. Elde qazir 23 energoblok jumys isteıdi jáne olar búkil elektr energııasynyń úshten bir bóligin óndiredi. Sonymen qatar atom energetıkasy tarıf ósimin de shekteı alyp otyr deıdi káris shendileri. Eger osy kúnge deıin kómir arqyly energııa tutynyp otyrǵan bolsa baǵa qazirgiden 17 ese qymbat bolady eken.
Fransııada da jaqyn arada osynshama reaktor salynbaq. Bul elde atom energetıkasyn damytý 100 myńǵa deıin jumys ornyn qurýǵa jol ashady. Iаdrolyq energııa óndirýden kóshbasshy sanalatyn Fransııada qazir 50-den asa reaktor jumys istep tur. Jaqyn jyldary taǵy altaýynyń qurylysy bastalady dedik qoı, soǵan 100 myńǵa jýyq adam jumyldyrylmaq. Jalpy alǵanda, atom elektr stansasyn salý jáne paıdalaný mynadaı ıgilikterdi týyndatady:
Tikeleı jáne aralas salalarda birneshe myń jumys orny ashylady; Aýaǵa taralatyn zııandy zat mólsheri azaıady; Elektr energııasy burynǵydan da qoljetimdi bola túsedi; Áleýmettik lıft kúsheıedi; Reaktor mańaıyndaǵy eldi mekenderdiń ınfraqurylymy jaqsara túsedi.«Bir qyzyǵy, elde jańa reaktorlar salý baǵdarlamasy jarııalanǵan kezde, kóptegen aımaq atom elektr stansalaryn óz aýmaǵynda ornalastyrý quqyǵy úshin kúresti bastap ketti. Bul – jergilikti deńgeıdegi qulshynysty kórsetetin mańyzdy belgi. О́ıtkeni AES qurylysynan óńirge mýltıplıkatıvti áser bolatynyn olar jaqsy túsinip otyr», deıdi I2EN halyqaralyq atom energııasy ınstıtýtynyń dırektory Iаn van der Lee.
«Ulttyq ıadrolyq ortalyq» bas ınjeneriniń orynbasary Denıs Zarvanyń sózinshe, dál qazir elimizde energııa tapshylyǵynyń alapat qarqynmen óris alyp kele jatqany jasyryn emes.
«Shynyn aıtqanda, eldegi jylý elektr stansalary óziniń aqyrǵy resýrstaryn sarqyp paıdalanyp jatyr. Jylý elektr stansalary mańyndaǵy radıasııalyq sáýle AES mańyndaǵy sáýleden (tabıǵı normaǵa sáıkes) bes ese artyq. Sebebi kómirde tabıǵı radıonýklıdter bar, ol janǵysh ónimdermen birge atmosferaǵa taralady. Onyń ústine bizdiń aldymyzda 2060 jylǵa taman kómirtegi beıtaraptyǵyna qol jetkizý mindeti de tur. Biz úshin atom energetıkasy tańsyq nárse emes. Máselen, Aqtaýda álem elderi arasynda alǵashqylardyń biri bolyp jyldam neıtrondaǵy tájirıbelik-ónerkásiptik reaktor jumys istedi. Qazir de úsh reaktorymyz bar», deıdi maman.
Onyń aıtýynsha, kadr máselesinen de kemshilik bolmaýǵa tıis. О́ıtkeni dál qazir otandyq atom salasynda 17 myń maman eńbek etip júr.
«Úkimet te atom energetıkasynyń jańa mamandaryn daıarlaýǵa den qoıdy. Qazir de joǵary bilimdi azamattarymyz bar. Qaı reaktordy tańdamasaq ta, onyń maman daıyndaıtyn quzyreti bizdiń paıdamyzǵa jumys isteıdi. Bizge el ekonomıkasyn damyta túsý úshin energııa kózderin ártaraptandyrý óte mańyzdy. 2025 jylǵa deıingi energetıkalyq balansta 26,5 GVt jańa generasııa engizý josparlanǵan. Buǵan generasııalanǵan bazalyq qýattylyqtyń 10 paıyzyn beretin AES te qosylady dep úmittenemiz», deıdi Denıs Zarva.
«Iаdrolyq fızıka ınstıtýty» bas ınjeneriniń orynbasary Ashat Bekbaevtyń sózinshe, AES-ke qatysty kúdik-kúmándi obektıvti faktilermen seıiltýge bolady.
«Birinshiden, qurylys jáne atom elektr stansasyn paıdalaný kezindegi basty basymdyq qaýipsizdikke beriledi. AES qunynyń 40 paıyzy qaýipsizdik júıesine baǵyttalady. Ekinshiden, elimizdegi AES qurylysynda III jáne III+ sanatyna tıesili tehnologııalyq qurylǵylardy paıdalanady. Mysaly, Chernobyldegi AES – 1977 jyly, Fýkýsıma AES-i 1971 jyly salynǵan. Úshinshiden, statıstıka boıynsha atom elektr stansalarynda asa qaýipti apat 10 mıllıon jylda bir márte ǵana bolýy múmkin. Bul rette jylý elektr ortalyqtaryndaǵy apattyń týyndaý yqtımaldylyǵy 80 ese joǵary», deıdi maman.
Sala sarapshylarynyń sózinen uqqanymyz, ıadrolyq reaktor kómegimen az otyn shyǵyndaı otyryp kóp energııa alýǵa, tutynýǵa bolady. Bul – tıimdi ári ekonomıkalyq turǵydan paıdaly.
«Eger biz jetkilikti qýattylyqpen AES turǵyzar bolsaq óz qajettiligimizdi jaýyp, tipti AES-i joq kórshi elderge eksporttaı da alamyz. Qýattylyq boıynsha da, elektr energııasynyń baǵasy boıynsha da turaqty bola túsemiz», deıdi atom jáne termoıadrolyq energetıka salasynyń zertteýshisi Inesh Kenjına.