Aqtóbe oblysy boıynsha 2014 jylǵy adamdardyń jaraqat alý derekterine súıensek, jaraqat alýshylyq balalar arasynda, ásirese, ul balalar arasynda – 2924 jaǵdaı tirkelse, al jasóspirimder arasynda 1034 jaǵdaı oryn alǵan.
Árbir úshinshi mınýtta álem boıynsha 20 adam túrli jaraqattardan qaza bolady. Onyń 5 paıyzy balalar bolyp keledi. О́limge alyp keletin aýyr jaraqattardyń deni jol-kólik oqıǵasy men turmystyq jaraqattan bolady. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń 2014 jylǵy málimetine súıensek, jolda 1,3 mıllıonǵa jýyq adam qaza taýyp, 50 mıllıony jaraqattyń saldarynan múgedek bolyp qalady. О́lim-jitim oqıǵasynyń 59 paıyzy 15-44 jas aralyǵyndaǵy adamdar arasynda oryn alady eken.
Jastar men jasóspirimder arasynda ólim-jitim kórsetkishin tómendetý jáne jas ǵumyrdy múgedektikten saqtap qalý úshin arnaıy baǵdarlamalar túzilip, nasıhat jumystary barynsha júrgizilýde. Biraq «pále aıaqastynda» degen. Oılamaǵan jerden sol pálege tap bolyp, sońy qaıǵyly jaǵdaımen aıaqtalady. Mezgilsiz mertikkenderdiń kóbi qaýipsizdik sharasyn oryndamaǵany, erejeni elemegeni anyqtalýda. Mundaıda «bul – qudaıdyń isi» deımiz de qoıamyz. Al shyn máninde qaýipsizdik erejesin muqııat saqtaǵan jannyń apattan da, aýyr jaraqattan da aman qalary anyq.
Balalar aýrýhanasyna aýyr jaraqatpen keletinderdiń qatary sıregen emes. Shuǵyl otadan bólek, uzaq em-domdy qajet etetin jaǵdaılar bar. Mundaıda bizder qoldan kelgen barlyq sharany jasaımyz. 9-14 jas aralyǵyndaǵy balalar jıi kelip túsedi jáne kóbi ul balalar. Uldardyń qyzdarǵa qaraǵanda beımaza bolatyny anyq. Olar ekstremaldy jaǵdaıda oınap, qaýipsizdikti eleı bermeıdi. Bıylǵy jazda jol-kólik apatyna ata-anasymen birge ushyraǵan balalardan bólek, bıikten qulaǵan balalar kóp boldy. Oınap júrip qol-aıaǵyn syndyryp alady, shomylyp júrip sińiri tartylyp, sirespemen keletinder de, tokqa túsip kúıip qalǵandar da boldy. Al 2-4 jas aralyǵyndaǵy balalar arasynda túıme, ilmek, tıyn syndy usaq zattardy jutyp qoıyp, ota jasaýǵa májbúr bolatyn jaıttar da azaımaı otyr. Dáriger retinde ata-analarǵa balany únemi jiti baqylaýda ustańyz dep aıtqym keledi.
Máselen, ortasha jyldamdyqty 5 paıyzǵa tómendetý arqyly ólimge ákeletin apattyń sanyn tolyqtaı 30 paıyzǵa azaıtýǵa bolady. Balalarǵa arnalǵan oryndyq pen qosymsha qural (jastyq) apat bolǵan jaǵdaıda balalar ólimin 54-80 paıyzǵa deıin tómendetedi. Qazaqstanda jyl saıyn 1-30 sáýir aralyǵynda mektep jasyndaǵy balalar men jastar arasyndaǵy jol-kólik jáne turmystyq jaraqattyń aldyn alý jóninde respýblıkalyq aılyq ótkiziledi. Aksııanyń negizgi maqsaty – qoǵam nazaryn mektep jasyndaǵy balalar men jastar arasyndaǵy jol-kólik jáne turmystyq jaraqat máselesine aýdarý, jol qozǵalysy tártibi týraly bilimdi jetildirý. Bul rasynda da mańyzdy shara. Sebebi, balalar arasyndaǵy jaraqattan bolatyn ólim-jitim qan aınalymy júıesi men onkologııalyq aýrýlardan keıin úshinshi orynda. Aksııa nege sáýirde bastalady? Onyń sebebi, myna derektermen baılanysty. Qar ketip, jer qurǵaǵan kezde turmystyq jaǵdaıda jáne jol-kólik apaty arqyly oryn alatyn jaraqat el boıynsha jıileı túsedi. Buǵan balalardyń syrtta oınaýy, taý-tasqa, aǵashqa órmelep oınaýy, ata-analardyń qadaǵalaýynsyz qalýy sebep. Dárigerlerdiń aıtýynsha, keı ata-ana jaraqat alǵan balasyn 2-3 kún úıinde ustap, dárigerge ýaqytynda ákelmeıdi eken. Dástúrli emes emniń sońy da san soqtyryp jatady.
Joldaǵy jáne turmystyq jaraqattyń joǵary bolýynyń taǵy bir sebebi bar. Ol – jaraqattan saqtandyrýǵa eresekterdiń jetkilikti nazar aýdarmaýy, balalardyń bos ýaqytyn durys uıymdastyrmaýy, mektep oqýshylarynyń jol júrý mádenıetiniń tómendigi, jol qozǵalysy erejesin jetkilikti bilmeýi, ata-analardyń teris úlgi kórsetýi (balanyń kózinshe jol júrý erejesin buzý) jáne mektep janyndaǵy joldarǵa júrgizýshilerdiń nazar aýdarmaýy bolyp tabylady. Sondaı-aq, elep-eskere bermeıtin taǵy bir jaıt, mektepter janynda aqparattyq-kórsetkishtiń, tyıym salatyn, eskertetin jol belgileriniń joqtyǵy. Bul arnaıy reıd barysynda da anyqtalyp, aıyppul salynyp jatatyn jaǵdaı. Jol apatynyń deni qalada oryn alady. Sondyqtan qaladaǵy bilim berý mekemeleri bul jaǵdaıdy barynsha qadaǵalaýy tıis-aq.
Turmystyq jaraqat týrasynda aıtar bolsaq, mektep jasyndaǵy balalar úshin turmysqa tán jaraqatqa velosıped tebý, átkenshek pen joǵarydan qulaý, ystyq pen tokqa kúıý jatady. Sońǵy jyldary balalardyń qatysýymen toptyq jaraqattyń kóp tirkelýi jaǵdaıdy qıyndatyp otyr. Buǵan dárigerler de alańdaýly. Mysaly, bir úıdiń 2, keıde odan da kóp balalary birdeı turmystyq jaraqattyń qurbany bolyp jatady. Bul ata-ana úshin tym aýyr. Sondyqtan balany únemi qadaǵalap otyrý, úıde jalǵyz qaldyrmaý, ýlanatyn, jaraqat salatyn zattardy bıikte nemese arnaıy qulyptalatyn jáshikterde ustaý, elektr quraldaryn arnaıy saqtandyrý qalpaqshalarymen bekitý erejelerin qatań ustaǵan otbasy qaıǵyly oqıǵalardyń aldyn ala alady. Ata-analar, balalaryńyzdy jaraqat alýdan saqtańyzdar!
Nurııa QALEShOVA,
«Arasan Aqtóbe»
JShS dárigeri.
Aqtóbe oblysy.