Munaraly «Aldaı-aý»

«Aldaı-aý, aldaı, aldaı-aý,

Dúnıe túbi baldaı-aý.

Alqynǵan kúnder talpynǵan,

Jáýteńdep qarap artymnan,

Qaldy-aı-aý bári, qaldy-aı-aý».

О́leńniń alǵashqy qatarynan-aq shynaıylyq lebi esip tu­rady. Sirá, shynaıylyqqa jeter eshnárse joq. Onsyz kez kelgen óleńniń ári kirmeıdi, ma­ńyzy artpaıdy. Júrek pen shynaıylyq – irgeli týyndynyń qos qanaty ispetti.

Álqıssa, Eseńqul Jaqyp­bektiń «Aldaı-aý» áni aqyn­nyń tunjyr aspandy ýaqyt­ty, óliara kezdi bastan ótke­rip júrgen shaǵynda týǵan. Túıini mol ómir kóshi kimderdi ar­palys oıǵa, azapty soqpaqqa sal­­maǵan? Qarapaıym adam kór­megen qubylysty kórer talanttar úshin kóńil júgi eki ese, on ese tereń sezileri daýsyz. Esenqul aqyn óz pikirinde án tarıhyn salalap órnektep, aıta ketken eken. «Janymyz kúızelip, qoǵamymyz ornyna kele almaı, bylaısha aıtqanda, qaltyrap turǵan kezinde kóbimiz eshkimge kerek bolmaı qaldyq qoı. Ásirese qalamgerlerdiń tirligi shaıqalyp, ne isterimizdi bilmeı qalǵanymyz bar. Sodan júıkege erekshe salmaq tústi me, qatty aýyrdym. Aýrýhanaǵa jatamyn, biraq bir qulazý boıym­dy sergitpeı-aq qoıdy. Bir kúni bul túrimdi kórgen Musa degen dosym: «Júrshi, emshige baryp keleıik» dedi. О́mir-ǵumyrymda emshi, balger degenge senbeıtinmin. Ol onyma qulaq aspaı, taý baýraıyn­da ornalasqan Qastek degen aýyldyń Dáýitáli degen shalyna ertip barǵany. Ol shal maǵan birden unady. Biz esikten kire bergende: «Áı, aqyn, keldiń be, men bilip edim, seniń keletinińdi» dedi. Sodan ol: «Sender báriń bara turyńdarshy, myna aqyn bala kelip qalypty, osymen sóıleseıin» dep qalǵan jurtty shyǵaryp jiberdi de, maǵan: «Ne boldy, ne aýrý?» dedi tótesinen. Men ne deımin, «bilmeımin» dedim. «Seniń osy, jaǵdaıyń bolmaı júr ǵoı, janyń kúızelip, Alla taǵaladan bir tilek-duǵa tileıin, – dep, kóńili bosap, – men de kezinde seri bolǵam, qudaıdan shyn peıilimmen tileıinshi, bári ótip ketedi, jazylasyń» dep, otyra qalyp, bir duǵa oqyp edi, qudaı salmasyn, duǵasyn ynty-shyntysymen oqyǵanda kózinen jas shyǵyp ketti. О́zi soqyr kisi-tin. Alla degendi qazaqtyń eski maqamymen «Alda» dep, Aldaı-aý dep aıtady eken» deıdi avtor.

«Úrı-aı, dáýren, úrı-aı,

Úmitpen ótken dúnıe-aı.

Terekteı basym teńselip,

Tereń bir oılar eńserip.

Uıqy da tuıqy seń soǵyp,

Uıqysyz ótken túnim-aı».

Joǵaryda aıtqandaı, aqyn­nyń derti basqa dert emes, óleń derti. Ishtegi shemen bop qatqan zar, qusa, muń bári jıylyp keýdeni qara bulttaı torlap al­­ǵan. О́zińdi taný degenimiz – menińshe, sol óz qasıetińdi, ereksheligińdi taný. О́mirge kelgen ár adam belgili bir mıssııa­men kelgen. Sony ashyp, negizgi tutqasyn tapqanda ǵana jan balasy ba­qytqa kenelmek. Al aqynnyń keýdesin qozdatqan mundaǵy jaıt – ómirlik maq­sattyń jaryqqa shyǵý jo­lyndaǵy arpalysy. Aqynnyń án tarıhy jónindegi pikiriniń jalǵasynda sózimiz aıshyqtala túsedi.

«E, qudaı-aý, Súıinbaı, Jambyldyń izin basqan osy jigittiń qyrsyǵyn keshe gór, aýyrtpalyǵyn azaıta gór» dep emshi men úshin ábden jalyndy. Meniń de kózim botalap ketti. Bir ýaqta: «ana bólmege bara tur», degeni. Álgi bólmede jatsam, qulaǵyma «Aldaı-aý, aldaı, aldaı-aý» degen bir saryn keledi. Qaltamda bloknotym bar edi, yńyldap otyrmyn, jazyp otyrmyn. Sóıtsem, qudaı jarylqap, shaldyń qol­dan shapqan dombyrasy bar eken. Sol jerde ánin shyǵaryp, shalǵa keldim de: «Án shyǵardym» dep, dereý oryndap berdim. Ol ándi tyńdap bolysymen: «seni qysyp júr ǵoı, qyrsyǵyń kesildi degen osy, muńaıa berme, eki-úsh kún jat osynda», dedi. Men nota bilmeımin, álgi ánim ushyp kete me dep, túni boıy aıtyp shyqtym da, tańerteń: «kettim men, aqsaqal, raqmet» dedim. Sodan úıge baryp, jańaǵy ándi esil-dertim aýyp, yńyldap otyrsam, Almatydaǵy Ahmet Jubanov atyndaǵy mýzyka mektebiniń dırektory, shákirtim Aqan Ábdýálıev kele qalǵany. Oǵan oryndap berip edim, birden qaǵyp aldy. Sol kúni-aq tarap ketti ǵoı «Aldaı-aýym». Osy ánge ózimniń bar muńym men qasi­retimdi syıǵyzyp, tógip, ta­zaryp shyǵa keldim» – deıdi Esenqul Jaqypbek.

«Aldaı-aý» – munaraly án, halyqtyq maqam. Ár urpaq óz tilinde shyrqap, óz janynda qorytar ómirsheń týyndy. О́nerdiń tuńǵıyq syry degenimiz de osynda jatsa kerek.