Bul meniń eńbegime berilgen joǵary baǵa

Prezıdent saılaýynyń qorytyndysy boıynsha baspasóz máslıhaty

Nursultan NAZARBAEV, Qazaqstan Prezıdenti: – Qurmetti buqaralyq aq­parat quraldarynyń ókilderi! Siz­derge aıryqsha nazarlaryńyz úshin alǵysymdy bildiremin. Barshańyzǵa saılaýdyń qalaı bastalǵany, qalaı ótkeni jáne onyń aldyn ala qorytyndylary qandaı ekendigi belgili. Árıne, meni qazir turǵyndardyń joǵary belsendilik kórsetýi úlken qýanysh sezimine bólep otyr. Bul men úshin asa mańyzdy. Men Prezıdent laýazymynda uzaq jyl eńbek etip kelemin. Sondyqtan, bul – Qazaqstannyń táýelsizdik alǵan jyldardan beri qol jetkizgen jetistigi men bul joldaǵy meniń eńbegimniń nátıjesi, solarǵa berilgen joǵary baǵa dep esepteımin. Olardyń ishindegi eń mańyzdylary – memlekettiń qurylýy, ortaq maqsat pen múdde jolynda elimizdegi ártúrli etnos ókilderiniń birigýi, Qazaqstan ekonomıkasy jáne bedeliniń ósýi, bizben shekaralas elderdiń barlyǵymen dostyq qarym-qatynastyń ornaýy, sondaı-aq, meniń usynǵan baǵdarlamalarym. «Qazaqstan-2050» Stra­tegııa­synyń negizgi mindeti – álemniń damyǵan 30 eliniń qataryna qosylý. Biz ındýstrııalandyrý baǵ­dar­lamasyn júzege asyrýdamyz. Ol shıkizatqa táýeldi emes, múl­dem jańa ekonomıkany qurýǵa negizdelgen. Bul baǵdarla­manyń alǵashqy besjyl­dyǵy aıaqtaldy. Qaıta óńdeý óner­kásibine negizdelgen 800-ge tarta jańa kásiporyn boı kóterdi. Olar shıkizat baǵamynyń tómen­deýi jaǵdaıynda ekonomıkany óz deńgeıinde ustap turýǵa kómek­tesedi. Ekinshi besjyldyq ınnovasııalyq damýǵa negizdelgen. Bul baǵ­darlamaǵa tıisti mólsherde qarjy-qarajat bólingen, halyq­aralyq transulttyq kompa­nııalardyń jáne qarjy ınstı­týt­­tarynyń qatystyrylýy kóz­delgen. «Nurly Jol» ınfraqu­ry­lymdyq baǵdarlamasy júzege asyrylýda. Ol Qazaqstan terrıtorııasy arqyly Uly Jibek jolyn qaıta jandandyrýǵa, ony óńirlerdi baılanystyratyn avtomobıl jáne temirjol jelilerimen qamtýdy jáne Qazaqstandy tranzıtti memleketke aınaldyrýdy kózdeıdi. Men sonymen qatar, bes ıns­tı­týt­tyq reformaǵa óte úlken mańyz berip otyrmyn. Ony bizdiń táýelsiz Qazaq­standy damytýdyń ekinshi bes­jyldyǵy dep esepteımin. Ol úshin bizge 20 jyl ýaqyt qajet boldy. Bul reformalardyń bir baǵyty – kásibı, sybaılas jemqorlyqtan ada, halyqqa qyzmet etetin memlekettik apparatty qurý. Merıtokratııa qaǵı­datyn buzbaýdy qamtamasyz etý mańyzdy. Memlekettik qyzmette eń basty talap etiletin nárse – kási­bılik, biliktilik jáne tıisti tájirıbeniń bolýy. Ekinshi baǵyt – zańnyń ústemdik qurýy. Bul eki pýnkt boıynsha bizge aýqymdy, kúrdeli, aýyr reformany júzege asyrý qajet. Men ol úshin ne isteý kerek ekenin bilemin. Osy atalǵan baǵyttar negizinde bıznes pen ındýstrııalandyrý qa­lypty túrde damı alady, al odan keıin birtutas qazaqstandyq halyq qalyptasa alady. Aldynda aıtylǵan tórt reformanyń negizinde qazaq qo­ǵamyn odan ári demokratııalandyrý jáne onyń ashyqtyǵyn qamtamasyz etý jatyr. Árıne, muny aıtý jeńil, biraq júzege asyrý ońaı emes. Men úshin bes ınstıtýttyq reformany is júzi­ne asyrý mandatyna ıe bolý óte mańyz­dy. Endi men halyqtyń sheksiz seni­mine arqa súıeı otyryp, aldaǵy jyldary ony júzege asyrýǵa múmkindik aldym. Sebebi, meni halyq qoldady.  J.TО́LEMISOVA, «Qazaqstan» telearnasy: – Prezıdent myrza, Sizdi barsha jýrnalıster qaýymy atynan saılaýdaǵy aıqyn jeńisińizben quttyqtaımyz. О́tken jylǵy saıa­sı dodanyń kezinde Siz: «Ádette Prezıdent saılaýy halyqty, eldi saıası jikke bóledi, al bizge tu­tastyq qajet», dedińiz. Bul jolǵy saılaýdyń sıpaty qandaı boldy? N.NAZARBAEV, Qazaqstan Pre­zıdenti: – Bul jolǵy saılaý, ózderińiz bile­tindeı, Qazaqstan halqy Assam­bleıa­synyń usynysynan bastaý aldy. Bala-shaǵasymen kelip daýys be­rip jatqan halyq úshin onyń, saı­laý sharasynyń barlyǵy mere­ke sııaqty ótkeni sebepsiz emes. Me­niń aıtyp jáne júrgizip kele jatqan saıasatymnyń túpki maq­saty – kópetnosty Qazaqstan hal­qy­nyń birligi, eldegi tynyshtyq, mem­lekettiń ekonomıkasy órkendep, azamat­tardyń jaǵdaıynyń, áleýmet­tik turmysynyń jaqsarýy. Sol baǵyttaǵy ishki-syrtqy saıasatymyz aıtarlyqtaı ózgermeıdi, alda da osy joldy jalǵastyra beremiz, óıtkeni ony halyq qoldady. A.ISTOMIN, «Habar» telearnasy: – Prezıdent myrza, eń aldymen, Sizdi saılaýdaǵy aıqyn jeńisińizben quttyqtaǵym keledi. Keshe qazaqstandyqtar qýatty, biregeı qarqynmen taǵy da Sizdiń baǵytyńyzdy qoldady. Osy oraıda, elimiz jetken jetistikterdi saqtap qana qoımaı, olardy eseleý úshin qandaı da bir ishki saıası ózgeristerdi kútkenimiz jón be?  N.NAZARBAEV, Qazaqstan Prezıdenti: – Memleket júrgizip otyrǵan baǵytty halyqtyń qoldaıtynyn keshegi saılaý kórsetti. Sondyqtan, bizge ishki, ásirese, syrtqy saıasatymyzdy túbegeıli ózgertýdiń esh qajettiligi joq. Degenmen, ishki saıa­sat bes ınstıtýttyq joba aıasyn­da ózgeretin bolady. Bul rettegi is-shara­lardy júzege asyrý memleket tara­pynan qarajattyń bólinýin qajet etedi, sosyn jańa kadrlar daıyn­daý, memlekettik qyzmetkerlerdi attesta­sııalaýdan ótkizý, eńbek óti­line baı­lanysty olardy qyzmetke qa­byl­daýdy qamtamasyz etý úshin irik­­teý júıesine jetildirý júrgizi­ledi. Derbes, konıýnktýranyń yqpa­ly­na, basshy laýazymyndaǵy azamat­tardyń aýysýyna ushyramaıtyn mem­lekettik apparat qalyptasýda. Mem­lekettik qyzmet turaqty kúıinde qalýy tıis, ol jerge tek memleket pen ha­lyq úshin qyzmet etetin azamattar iriktelinýi tıis. Bul rette, saıası ózgerister oryn alady, al qalǵan baǵyttar sol kúı­in­de saqtalady, sebebi, naqty osy ba­ǵyt halyq tarapynan qoldaý tapty. P.DÝLMAN, «Rossııskaıa gazeta»: – Nursultan Ábishuly, saılaý naýqany barysynda Qa­zaq­stan ekonomıkasyndaǵy ǵana emes, álemdegi qarjylyq daǵ­darys jaǵ­daıyndaǵy keıbir qıyn­dyqtar týraly óte kóp aı­tyldy. Osy oraıda, eýrazııalyq yq­pal­dastyqtyń basymdyqtary týraly suraǵym keledi. Daǵdarystyń ıntegrasııanyń qarqynyna keri áserin tıgizýi múmkin me? N.NAZARBAEV, Qazaqstan Prezıdenti: – Qarjylyq daǵdarys – álem­dik. Al, Qazaqstannyń ishki eko­nomıkasynda daǵdarys joq. Daǵ­darys bizdiń álemdik naryqqa eksporttalatyn taýarlarǵa degen baǵa konıýnktýrasynyń tómendeýine jáne Reseı men Eýropa arasyndaǵy sanksııaǵa baılanysty bolyp otyr. Al, Reseı bizdiń saýda-sattyqtaǵy iri áriptesimiz sanalady. Qarjylyq daǵdarysqa Qazaqstan «Nurly Jol» baǵdarlamasy arqyly jaýap berip otyr. Osy baǵdarlama negizinde myńdaǵan shaqyrymdyq avtomobıl jáne temirjoldar, áýejaılar, tur­ǵyndar úshin qoljetimdi baspa­nalar salynady, Turǵyn úı-kommýnaldyq sha­rýashylyǵyn jańǵyrtý jáne ha­lyqty jumyspen qamtý baǵytynda bas­qa da jumystar júrgiziletin bolady. Baǵanyń tómendeýine baılanys­ty iri kásiporyndar jumys ornyn qys­qartýǵa májbúr bolatyny belgili. Osy oraıda, memleket kontrsıkldik saıa­satty júzege asyrmaq. Onyń aıasynda Ulttyq qorda jınalǵan qara­jat ınfraqurylymdyq jobalarǵa, ındýstrııalandyrýǵa baǵyttalatyn bolady. Al, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa keletin bolsaq, bul bizdiń elderimiz úshin óte qajetti joba. Biz qıyndyqtardyń bolý múmkindigi jóninde eskertkenbiz. Iá, qazir Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq­taǵy taýar aınalymy tómendedi. Alaıda, bul zańdy da. Sebebi, bizdegi taýar­lar­dyń baǵasy da tómendedi. Biraq, soǵan qara­mastan, bul tómendeý ıntegrasııanyń túpkilikti ózegine esh nuqsan keltirmeıdi. Integrasııa negizinde kapıtal men eńbek qozǵalysy úshin shekaralar ashyq kúıinde qalady. Sonymen qatar, kompanııalar bir naryqtan ekinshi naryqqa ótip jatyr, birlesken kásiporyndar qurylýda. Demek, bul – ıntegrasııalyq baza qalyptasyp jatyr degen sóz. Osy qıyndyqtar eńserilgennen keıin Eý­ra­zııalyq ekonomıkalyq odaq post­keńes­tik keńistikte óziniń áleýetin kór­setedi dep úmittenemin. Búgingi tańda bul Odaqqa 40 memleket, onyń ishinde Túrkııa, Vetnam, Shyǵys Eýropa jáne basqa da memleketter qyzyǵýshylyq tanytyp otyr. Olar Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqpen erkin saýda-sattyq jasaýǵa nıet bildirýde. Árıne, úlken memleket, iri ekonomıka retinde bul Odaqtyń negizgi qozǵaýshysy Reseı memleketi ekeni jasyryn emes. Sondyqtan, osyndaı qıyn kezeńde Reseı memleketi shydas beredi dep oılaımyn. Sebebi, máńgilik sanksııa bolmaıdy. Ýkraınadaǵy jaǵdaı da túbi sheshiledi. Kez kelgen soǵys báribir beıbit jolmen aıaqtalady. D.ShOLK, táýelsiz jýrnalıst: – Sizdiń jańa merzimińizde Qazaq­stan­nyń syrtqy saıasaty qalaı ózge­rýi múmkin? N.NAZARBAEV, Qazaqstan Pre­zı­denti: – Qazaqstan kópvektorly syrtqy saıa­satty ustanady. Biz qurlyqtyń ishinde ornalasqan elmiz. Bizdiń teńiz ben muhıtqa shyǵý múmkindigimiz joq. Biraq, bizdiń alyp kórshilerimiz bar. Olar – Reseı jáne Qytaı Halyq Respýblıkasy. Olar Qazaqstan úshin alyp naryq, sondyqtan, biz ony tolyq kólemde paıdalanamyz. Árı­ne, Reseımen bizdi Eýrazııalyq odaq baı­l­anystyrady, al Qytaı Halyq Res­pýb­lıka­symen biz Uly Jibek jolyn jan­dan­dyrý baǵytynda jumys jasap kelemiz. Ekinshiden, bizdiń Eýropalyq odaq­pen aramyzda iri taýar aınalymy qa­lyp­tasqan. Men ótken jyldyń aıaǵynda Qa­zaqstan Respýblıkasy men Eýropa­lyq odaq arasyndaǵy áriptestik pen ynty­maqtastyqty keńeıtý jónindegi keli­simshart jobasy jónindegi kelissózderdiń aıaqtalýyna baılanysty qujatqa qol qoıdym. Sondyqtan, Eýropalyq odaqpen yntymaqtastyǵymyz basym baǵyttardyń biri bolyp qalady. Sondaı-aq, biz Islam álemimen óte jaqsy dostyq qarym-qatynas ustanamyz. Onyń ishinde biz saýda áriptestigin usta­natyn eldermen áriptestik baılanystamyz. Biz úshin óte mańyzdy ınfraqurylymdyq joba – Qazaqstan temirjolyn Túrikmenstan men Iran arqyly baılanystyryp, Parsy shyǵanaǵyna shyǵaratyn joba. Bul joba Úndistan, Pákistan, arab elderimen ózara yqpaldastyq ornatýǵa jol ashady. Biz osyndaı ıntegrasııa arqyly iri naryqqa kirýge múmkindik alamyz, sondyqtan, bul saıasatty biz ózgertkeli jatqan joqpyz. Bizdiń AQSh-pen arada jaqsy qarym-qatynas ornatylǵan, bolashaqta ony ári qaraı damytatyn bolamyz. Buǵan qosa, biz Ońtústik-Shyǵys Azııa elderimen, onyń ishinde Koreıamen yntymaqtastyqty kúsheıtip kele jatyrmyz. Q.TOQABAEV, «Alash aınasy»: – Nursultan Ábishuly, Siz Qazaq­stannyń aldyna álemniń meılinshe damyǵan ozyq 30 eliniń qataryna kirý jóninde úlken mindet qoıyp otyrsyz. Búgingi almaǵaıyp zamanda bul mindetti atqarý ońaı emes. Onyń ústine biz ekonomıkalyq kórsetkishterimizben ǵana emes, memleketimizdiń mádenıet deń­geıimen de básekege qabiletti bolýymyz kerek. Osy turǵydan alǵanda máde­nıet pen ónerdi damytýdaǵy memle­kettiń atqarar mindeti qandaı bolmaq? Daǵdarys jaǵdaıynda mádenıet pen ónerdi daǵdartyp almaımyz ba? N.NAZARBAEV, Qazaqstan Pre­zı­denti: – О́te durys suraq. Kez kelgen memleket tek birjaqty ǵana órkendep, óse almaıdy. Memleket myqty bolý úshin, órkenıetpen birge órleý úshin, ekonomıkasy da, turmysy da, mádenıeti de birge damýy kerek. О́zderińiz bilesizder, osy jyldardyń ishinde biz kóp jumys atqardyq. Mádenıet jyly aıasynda Qazaqstanda qanshama teatrlardy, konsert zaldaryn ashtyq, jańa óner ujymdaryn qatarǵa qostyq. Sondaı-aq, Tarıhı zerde jylynda, «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda Qazaqstannyń búkil tarıhyn qoparyp, qazaq tarıhyna qatysty dúnıe júzindegi málimetterdiń barlyǵyn jınaqtap, alyp keldik. Al ozyq 30 eldiń qataryna qosylý degen sóz – mádenıetimiz sol 30 eldiń mádenıetimen de deńgeıles bolýy kerek degen sóz. Bizge bul baǵytta óte kóp jumys jasaý qajet. «EKSPO-2017» kórmesin ótkizemiz, jańa ekonomıkany, jańa energetıkany kórsetemiz. Sondaı-aq, mádenıetimizdi de kórsete alýymyz kerek. Elimizdegi óner adamdary ózderiniń bıik deńgeıdegi ónerlerin kórsetýi tıis. Al endi bul rette zııaly qaýymnyń aldynda tur­ǵan úlken mindetter bar, ol – jańa, búgingi kúnge laıyqty týyndylar jasaý, burynnan kele jatqan ózimizdiń qundylyqtarymyzdy, ádet-ǵurpymyzdy, tarıhymyzdy madaqtaıtyn shyǵarmalar bolýy kerek. Bizde joǵary deńgeıdegi fılmder, shyǵarmalar, qoıylymdar bolýy kerek. Túptep kelgende, mádenıetke qam­qorlyq, qoldaý eshýaqytta toqtap qalmaıdy, báseńdemeıdi. M.ESEN, táýelsiz jýrnalıst: – Elimizde kóptegen memlekettik baǵdarlamalar bar. Olar bilim, aýyl sharýashylyǵy, medısına, taǵy da basqa salalarǵa negizdelgen. Olardyń aýqymy men tereńdigi tań qaldyrady, alaıda olar barynsha sapaly túrde oryndalýy úshin ne isteý kerek? N.NAZARBAEV, Qazaqstan Pre­zı­denti: – Keıbir baǵdarlamalardy qysqartyp, negizgi basym baǵyttarǵa oıysatyn bolamyz. Men bekitken baǵdarlamalar árqa­shan qarjylyq qoldaý tapty. Olardyń júzege asyrylýyna baqylaý qoıylǵannan keıin, barlyǵy da oryndaldy. Máselen, mádenıet salasyn damytý baǵdarlamasyna oraı, bizde qanshama teatr­lar, kitaphanalar, konsert zaldary boı kóterdi, ashyldy. Konsert zal­dary iske qosyldy, jańa óner ujym­dary quryldy. Tarıh jylyn jarııa­ladyq. Dúnıejúzi boıynsha bizdiń ata-baba­larymyzdyń júrip ótken tarıhynan habardar etetin derekkózderdi izdeý jáne olardyń mádenı murasyn qaıta jandandyrý baǵytynda úlken jumys­tar atqaryldy. Ekonomıkalyq baǵdar­lamalar da óz jemisin berdi. Máse­len, ındýstrııa salasy boıynsha jańa kásip­oryndar boı kóterdi, jańa jumys oryndary men jańa mamandyqtar ashyldy. Aýyl sharýashylyǵyn damytý baǵy­tyndaǵy baǵdarlama aıryqsha mańyzǵa ıe. Aýyl sharýashylyǵy salasyn dú­nıe­júzindegideı sýbsıdııalandyrý kerek. Agrarlyq sektorǵa qoldaý kórsetýdiń maqsaty – ónimniń qosymsha qunyn, qaıta óńdeýdiń tereńdigin ulǵaıtý. Jalpy, biz mańyzdy baǵdarlamalardy qabyldadyq jáne olardy oryndap jatyrmyz. Men jáne Úkimet bulardy nazarda ustap otyrmyz. Men biz qolǵa alǵan barlyq baǵdarlamalar oryndalyp, óz nátıjesin beredi dep oılaımyn. I.SEO, «CCTV» telearnasy: – Bárimizge belgili, eldi ınfra­qury­lymdylyq jaǵynan ilgeriletý úshin Siz «Nurly Jol» baǵdarlamasyn iske qos­tyńyz. Bul baǵdarlamany Uly Ji­bek jolyn qaıta jandandyrý bas­ta­ma­symen qalaı baılanystyrar edińiz? N.NAZARBAEV, Qazaqstan Pre­zı­denti: – Bul baǵdarlama atalǵan bastamamen óte tyǵyz baılanysty. Sebebi, bul baǵdarlamany júzege asyrý arqyly biz «Batys Eýropa – Batys Qytaı» avtomobıl jolyn aıaqtaımyz. Ol Qytaı, Qa­zaqstan, Reseı jáne Eýropa arqyly ótetin barlyǵy 8 myń shaqyrymdy quraı­dy. Biz arqyly ótetin jol 2700 shaqy­rym­dy quraıdy. Bul joldy biz bıyl aıaqtaımyz. Sonymen qatar, biz ótken jyly Qazaq­stannyń ortalyǵynan Kaspıı teńizine deıin temirjol saldyq. Endi Qytaıdy Kaspıı teńizimen birtutas temir­jol baǵyty baılanystyryp jatyr. Lıan­ıýn­gan portynan júk konteınerleri Qazaqstan aýmaǵy arqyly Eýropaǵa qazirdiń ózinde jóneltilip jatyr. Biz­diń elderimizdiń arasynda áýe qarym-qa­tynasy da ornaǵan. Barlyq kommýnıkasııalar Uly Jibek jolyn qalyptastyrý úshin jasalýda. Bul týraly QHR tóraǵasy Sı Szınpın óz sózinde aıtqan bolatyn. Biz QHR tóraǵasynyń bizdiń elimizge saparyn mamyr aıynyń basynda kútip otyrmyz. Ol sapar barysynda Qytaı Halyq Respýblıkasymen Qazaqstan eko­nomıkasyn ártaraptandyrýdyń múldem jańa yntymaqtastyq baılanysyn talqylaıtyn bolamyz. Biz QHR-men birlesip, ondaǵan jańa kásiporyndar quramyz. Sondyqtan, Uly Jibek joly men bizdiń «Nurly Jol» baǵdarlamasy bir-birin úılesimdi tolyqtyryp otyr. V.ShPAKOV, «Ekspress-K»: – Prezıdent myrza, bıýdjetti únem­deý rejimi engizilýine baılanysty kóp­tegen qazaqstandyqtardy áleýmettik salanyń shyǵyndary kesip tastala ma degen saýal tolǵandyrady. N.NAZARBAEV, Qazaqstan Pre­zı­denti: – Qazir shyn máninde biz únemdi júzege asyryp jatyrmyz. Biz mınıstrlikterdiń, agenttikterdiń, komıtetterdiń sanyn azaıttyq. Qazirgi tańda «Samuryq-Qazyna» Ulttyq qoryndaǵy, mınıstrlikter men vedomstvolardaǵy beıindi emes aktıvterden arylý jóninde jumystar júrgizilýde. Ortalyq memlekettik organdardyń óki­let­tikteri jergilikti jerlerge berilýde. Iаǵnı, barlyq osy júıeli jumys qarjy­ny únemdeýge baǵyttalyp otyr. Sheneý­niktik, memlekettik qurylymdar baıqaý­syz «kóbeıýge» qabiletti ǵoı. Sondyq­tan, oqtyn-oqtyn qysqartýlar júrgi­zilip turǵany jón. Ekonomıkadaǵy shy­ǵyn­dardy ońtaılandyryp, energııany, sýdy únemdeý, basqa da resýrstardy utymdy paıdalaný saıasaty ómirge engizilýde. Biraq, áleýmettik salada eshqandaı da únemdeý josparlanyp otyrǵan joq. Bizdiń halyqty zeınetaqymen qamsyzdandyrý, memlekettik áleýmettik qamsyzdandyrý, járdemaqylar – munyń barlyǵy qysqarmaıdy. R.FRANSEV, «Rossııa-24»: – Sizdi saılaýdaǵy aıqyn jeńi­sińiz­ben taǵy bir márte quttyqtaýǵa ruqsat etińiz. Meniń saýalym da Jeńiske baılanysty. Biraq, birshama basqashalaý. Aıtýly data – Uly Jeńistiń 70 jyl­dyǵy jaqyndap keledi. Siz 9 mamyrda Máskeýde ótetin saltanatty sharaǵa barýdy josparlap otyrsyz ba? Eger, barsańyz, qandaı da bir kezdesýler josparlanǵan ba? Osy sapar kezinde ne nárseni talqylaǵandy qalar edińiz? N.NAZARBAEV, Qazaqstan Pre­zı­denti: – Men 9 mamyrdaǵy Jeńis paradyna qatysý týraly sheshim qabyldadym. Bizde, Qazaqstanda da 7 mamyr – Otan qorǵaýshy kúnine arnalǵan sherý ótedi. Shara barysynda men bizdiń ardagerlermen kezdesemin jáne 8 mamyrda Joǵary Eýrazııalyq ekonomıkalyq keńestiń májilisi men Ujymdyq qaýipsizdik týraly shart uıymynyń jıyny bolatyn Máskeý qalasyna baramyn. Biz osy sharany Reseı Prezıdentimen, sonda bolatyn basqa da áriptesterimmen bizdiń qaty­nas­tarymyzdy talqylaý úshin ekijaqty kezdesýler ótkizýge paıdalanatyn bolamyz. 70 jyldyqty merekeleýge qatysty aıtatyn bolsam, ol bárimiz úshin ortaq Uly Jeńis. Biz sol kezde bir elde boldyq já­ne bárimiz birge soǵystyq. Is júzinde Reseı­degi sııaqty Qazaqstannyń da árbir otba­synan bireý soǵysqa qatyssa, bireý urys dalasynda qaza tapty. Ardagerler qata­ry sırep barady. Olardyń barlyǵyn biz óz qamqorlyǵymyzǵa aldyq. Men ardagerler Qazaqstanda jaqsy sezinetinine, qajettiniń bárimen qamtylǵanyna senimdimin. 9 mamyrdyń máni sonda, bul – keıingi urpaq úshin Uly Jeńis jáne uly ósıet – Otandy bizdiń atalarymyz qorǵaǵan sekildi qorǵaý. Sondyqtan, biz bul kúndi ózimizdiń merekemiz retinde qabyldaımyz. L.EDILQYZY, «Egemen Qazaq­stan»: – Nursultan Ábishuly, elimiz táýel­sizdik alǵan jyldardyń bederinde tereń­nen tamyr tartatyn ulttyq qundy­lyqtar júıesi qanshalyqty ózger­di? Sizdi qundylyqtardyń qazirgi ahýaly qaı turǵydan tolǵandyrady? N.NAZARBAEV, Qazaqstan Pre­zı­denti: – Biz qanshalyqty órkenıetti, bú­gingi zamanǵa saı bolamyz degenmen, qazaq halqynyń qadym zamannan beri kele jatqan, jeke ózindik, dástúrli qundy­lyqtary bar. Qandaı kezde de biz mu­ny esten shyǵarmaýymyz kerek. Ol qun­dylyqtar – bizdiń mádenıetimiz, salt-dás­túri­miz, qazaq halqynyń qonaqjaı­lyǵy, úlkenge – qurmet, jastar­ǵa izet etýi, áıel zatyn syılaýy, aza­mat­tardyń bir-birine degen baýyrmal­dyq, týysqandyq iltıpaty men kóńili. Osyn­daı qun dylyqtarymyzdy biz saqtap qalýymyz kerek. Biraq, eshteńe ózger­meı, qatyp qalmaıdy ǵoı. Biz búgingi dúnıeniń qundylyqtary men mádenıetin de sińirýimiz kerek. Sol arqyly óz mádenıetimizdiń deńgeıin kóterýimiz  qajet. Úırenýimiz kerek. Mysaly, naryq ekonomıkasynyń, qarym-qatynastardyń óz qundylyqtary bar, sheteldermen qarym-qatynastardyń óz qundylyqtary bar. Sondyqtan, ózimizdikin saqtaı otyryp, ózgelerden úırenip, mádenıetimizdi odan ári órkendetýimiz kerek. G.JANDAǴULOVA, «7 arna»: – Nursultan Ábishuly, qazaq­standyqtar Qashaǵan jobasyna úlken úmit artqan edi. Bul jobany bıylǵy jyly iske qosý múmkindigi bar ma? N.NAZARBAEV, Qazaqstan Prezı­denti: – Qashaǵan – álemdegi 40 jyldaǵy óte iri jańalyq. Bul óte kúrdeli ken orny. Eger, munaıshylar tilimen aıtatyn bolsaq, onyń munaıy óte jabysqaq, kú­kir­ti kóp jáne qysymy óte joǵary. Mun­daı kúrdeli ken ornyn ıgerý ońaı emes. Bizdiń baǵdarlamalarymyzǵa sáıkes, biz 2014 jyly Qashaǵannan alǵashqy mu­naıymyzdy alýdan úmittengen edik. Biraq, ártúrli kútpegen jaǵdaılar bolyp turady emes pe. Qubyrlarda, sý astyn­daǵy jáne sý ústindegi qubyrlarda jaryq­shaqtar baıqaldy. Eger jumys jalǵa­sa bergende iri apat oryn alýy yqtı­mal edi. Sondyqtan joǵary qysymdaǵy qubyrlardy aýystyrý úshin ıgerý isin toqtata turýǵa májbúr boldyq. Qazirgi ýaqytta kompanııa Qaz­MunaıGazben birlesip belsendi jumys júrgizýde. Osy jyldyń aıaǵynda nemese 2016 jyly munaı alýǵa úmitte­nip otyrmyz. Bul bizdiń barlyq baǵdar­la­malarymyzdy oryndaý úshin aıtarlyqtaı kómek bolady. Bul bizdiń bolashaǵymyz úshin jumys isteıtin «úlken» munaı men «úlken gaz», jańa óńdeý kásiporyndaryn salý degendi bildiredi.  Iý.JIHOR, «Novoe pokolenıe»: – Nursultan Ábishuly, Sizdi ha­lyq­tyń osyndaı zor senim artýymen qut­tyqtaımyn. Qazaqstanda aqpan aıynyń ortasynan beri saılaý naýqa­nynan keıin teńge baǵamynyń kúrt tómendeýi múmkin degen qaýeset shyq­ty. Qysqasy, devalvasııa bola ma? N.NAZARBAEV, Qazaqstan Pre­zıdenti: – Saılaýdan keıin kúrt ózgeretindeı eshteńe de bolmaıdy. Buǵan eshqandaı da alǵysharttar joq. Qalaı jumys istedik, solaı isteı beremiz. Qazaqstandyqtar meni biledi, eger sondaı bir jaǵdaı týyndasa men ony ózim aıtamyn. Odan qalaı qorǵanýǵa, saqtanýǵa bolatynyn aıtamyn. Reseı rýbline qatysty teńge baǵamynda da birshama qubylýlar bolǵan edi. Biraq, qazir ózderińiz kórip otyrǵandaı, jaǵdaı turaqtandyryldy. Sondaı-aq, biz teńge baǵamyn erkine jiberý máselesi boıynsha jumys istep jatyrmyz. Bul – kúrdeli másele. Biz muny Ha­lyq­aralyq valıýta qorymen birlesip shesh­­pekpiz, olar bizge tehnıkalyq keńes­ter beredi. Alaıda, ol júzege asyrylý úshin bes jyldaı merzim kerek. Al osy ara­­lyq­ta Qazaqstannyń qarjy júıesi da­mýy úshin arnaıy jaǵdaılar jasalýy tıis. D.IYLDYZ, «Jıhan» aqparattyq agenttigi: – Sizdi jeńisińizben quttyqtaımyn. Qazaqstan Orta Azııanyń eń damyǵan, ekonomıkasy eń myqty elderiniń biri bolyp sanalady. Aldymyzda «EKSPO-2017» kórmesi kútip tur. Qazir júrgizilip jatqan jumystarǵa jáne kórmege qatysatyn memleketterdiń sanyna Sizdiń kóńilińiz tola ma? N.NAZARBAEV, Qazaqstan Pre­zı­denti: – «EKSPO-2017» biz úshin óte mańyzdy. Biz ony 160 memlekettiń arasynan jeńip aldyq. Bul búkil Qazaqstannyń, ásirese Astananyń kelbetin ózgertetin bolady, buryn-sońdy elimizde bolmaǵan jańa ortalyq paıda bolady. Qazirgi negizgi qurylystyń – dıametri 100 metr shardyń ishiniń barlyǵy zerthana bolmaq. Onda muhıttyń tolqynynyń, jeldiń, jerdiń astyndaǵy ystyq sýdyń, sýteginiń qýatyn qalaı alý kerektigi jóninde zertteýler júrgiziledi. Nysannyń 8 qabatyndaǵy zerthanalarda basqa memleketterdiń tıisti kompanııalary jumys isteıtin bolady. Qazirgi istelip jatqan jumystyń barlyǵy taǵaıyndalǵan kestege sáıkes júrip jatyr. Men ony qadaǵalap otyrmyn, jaqynda baryp barlyǵyn kórdim, barlyǵy ýaqytynda bitetin bolady. 2016 jyldyń kúzinde barlyq EKSPO nysandarynyń qurylysy aıaqtalady. EKSPO-2017-ni ótkizý biz úshin óte mańyzdy. Biz Qazaqstannyń jetistikterin jáne álemniń barlyq tájirıbesin kórsetkimiz keledi. Qazaqstannyń bas­ty pavılony naqty osyǵan arnalady. Ol jerde tolqyn, jel, kúnnen energııa alýdyń ozyq tehnologııalary, gaz, kómir jáne taǵy basqalar negizinde jańa energııa kózderi shoǵyrlanady. Kórmege qazir qolda bar tehnologııalarmen qatar, bolashaqta jaryqqa shyǵatyn tehnologııa­lar qoıylmaq. Buǵan qosa, 150 gektar aýmaqqa álemniń barlyq elderi úshin nysandar men pavılondar salynýda. Al EKSPO-2017 kórmesi aıaqtalǵannan keıin bul ǵımarattardyń barlyǵy tur­ǵyn úı, sondaı-aq, ǵylymı zertteýler alań­dary retinde paıdalanylatyn bolady. Son­daı-aq, biz onda osy óńirdegi jańa qarjy ortalyǵyn qurýǵa umtylamyz. Bul oraıda, Qazaqstannyń EKSPO-dan bólek Qysqy Olımpııa oıyndaryn ótkizý quqyǵyn ıelený úshin kúresip jat­qanyn da eske salǵym keledi. Bul týraly sheshim bıyl qabyldanady. Bizdiń eli­miz úshin jaqsy nátıje beredi dep úmit­tenemiz. S.KALININ, «Argýmenty ı fakty»: – Men barlyq quttyqtaýlarǵa qosy­lamyn. Eger meniń daýys berý qu­qym bolsa, onda Siz úshin daýys berýim ábden múmkin edi. Astanaǵa alǵash tabanym tıgen kezde jáne aýqym­dy osy ózgeristerdi óz kózimmen kórgen sátte tarıhtaǵy tulǵanyń róli men saıası erik-jigeri degen túsinik­ter­diń mánin túısine bastaısyń. Osy­men baı­lanysty mynany suraǵym keledi: Siz Prezıdent laýazymynda О́zińiz­diń bas­ty eńbegińiz ne dep sanaısyz? О́zi­ńiz­diń kezekti prezıdenttik merzimińiz­diń qarsańynda neni bólip kórseter edińiz? N.NAZARBAEV, Qazaqstan Pre­zı­denti: – Prezıdent laýazymynda uzaq ýaqyt bolǵanyma qaramastan, saılaý ýaqytynda men tolqynysty sátterdi bastan keshtim. Saılaý ýchaskelerinde adamdar eldiń bolashaǵy úshin daýys berýge kezekterde turdy. Adamdar balalarymen, nemerelerimen keldi, kópshiligi bıýlletenderdi jáshikke balalarynyń salýyna múmkindik berdi. Mine, osy sýret meni óte qatty tolqytty, bul – júrektiń eń názik qylyn qozǵaıtyn nárseler. Keshe adamdar maǵan jáne meniń júrip ótken joldaryma, Qazaqstan basshysy retinde jasaǵan jumystaryma baǵalaryn berdi. Keńes Odaǵy qulaǵannan keıin Qazaq­stan synǵan tostaǵannyń jaryqshaqtary sekildi kúı keshti. Barlyq ekonomıkalyq baılanystar bir sátte úzilip, barlyq kásip­oryndar toqtady, jylý joq, kópqa­batty úılerdiń aýlalarynda otqa sháı qaınatyldy. Muǵalimderge, dáriger­lerge, armııaǵa eńbekaqy tólengen joq. Zeı­netaqy birneshe aıǵa keshiktirip berildi. Jumys ta joq. Inflıasııa aıyna 50 paıyzǵa jetti, 1994 jyly ol 2100 paıyz­dy qurady. Úıden shyqqan kezde kempir­ler asfaltqa jatyp, mashınamdy toq­tatatyn. Men olarmen jumysqa barmaı, bir saǵat boıy áńgimelesetinmin. Maǵan júre úırenýge, qajetti mamandardy izdep tabýǵa týra keldi. Jáne Qazaqstandy osy «apannan» alyp shyǵýǵa qol jetkizgenimdi ózimniń basty eńbegim dep sanaımyn. 93-shi jyly bizdiń ulttyq valıýtamyzdy engizý kerek boldy, Halyqaralyq valıýta qory jańa valıýtany qoldaý úshin qorlaryńda tym bolmasa 500 mıllıon dollar bar ma dep surady. Joq bolatyn, qaryzǵa alýǵa týra keldi. Al qazir múldem jańa ómir qurdyq. Biz álemniń eń aldyńǵy qatarly ýnıver­sıtetterinde búginde ózimizde jumys isteıtin myńdaǵan mamandy daıyndap aldyq. О́zimizde halyqaralyq deńgeıdegi ýnıversıtet qurdyq. 20 zııatkerlik mektepterde Qazaqstannyń eń daryndy balalary oqıdy. Balalardyń 90 paıyzyn balalar baqshasymen qamtamasyz ettik. Biz medısınany jetekshi standart­tar boıynsha qalyptastyrdyq, Qazaq­stanǵa álemniń kóptegen elderinen adamdar medısınalyq týrızm jasaý úshin keledi. Biz júrek jáne basqa da mańyzdy organdar aýystyryp salatyn elderdiń qataryna endik. Barlyq oblys ortalyqtarynda júrekke ashyq operasııa jasalady – mundaı eshqashan bolǵan emes. Osynyń barlyǵynyń arqasynda qazaqstandyqtardyń ortasha ómir jasy 71 jasqa deıin ulǵaıdy. Sondaı-aq, qıyn jyldary biz jańa qala turǵyza aldyq. 250 myńdyq Selı­nogradtan ol Qazaqstannyń maqtanyshyna aınalǵan mıllıonǵa jýyq halqy bar elordaǵa aınaldy. Astana barlyq qonaq­tarymyzdy tańǵaldyrady. Oǵan qarap, elimiz de ósip, órkendep keledi. R.SMYKOV. «Eýrazııa» telearnasy: – Sizdi jeńisińizben quttyqtaýǵa jáne belsendiligi joǵary elimizdiń bol­ǵany úshin de quttyqtaýǵa ruq­sat etińiz. Osydan az ǵana ýaqyt buryn Siz Belarýs jáne Reseı prezı­dent­terimen kezdesip, qazirgideı álem­dik ekonomıkalyq qıyndyqtar jaǵ­daıynda birlesken is-qımyl jos­paryn talqylaǵan edińizder. Sol ýaqyt­ta úkimetterdiń is-qımyl jos­pary daıyn bolǵan kezde 8 mamyrda Máskeý­de kezdesýge ýaǵdalasqan bo­latynsyz­dar. Bizdiń úkimet tarapynan birlesken jumystardy ári qaraı qa­laı jalǵastyrý qajettigine baıla­nys­ty qandaı da bir usynystar bar ma? N.NAZARBAEV, Qazaqstan Pre­zı­denti: – Bul kezdesýden keıin bizdiń eldiń úkimetteri bir-birimen ózara baılanysa otyryp, dereý jumys jasaýǵa kiristi. Birlesken is-qımyl jumystaryn júzege asyrý úshin bizdiń naqty baǵyttarymyz kóp. Máselen, rýbl devalvasııasynan keıin reseılik taýarlardyń baǵasy tómendedi. Bul tutynýshylar úshin tıimdi, alaıda budan bizdiń óndirýshiler zardap shekti. Sondyqtan, biz dereý baılanys ornatyp, bizdiń elderimiz odaqtas memle­ketter retinde bul máseleni ońtaılandyrý qajettigi jóninde kelisimge keldik. Ortaq kózqaras tabylǵandaı boldy. 8 mamyrda Máskeýde Joǵary eýra­zııalyq ekonomıkalyq keńestiń otyrysy ótedi jáne bizdiń úkimetterimiz atqarylǵan jumystar jóninde esep beredi. Qazir jaǵdaı turaqtandyryldy. Buǵan qosa, men buryn qazaqstandyq bızneske básekege qabilettilikke daıyndalý qajettigi jóninde eskertkenmin. Eger, bizdiń kásiporyndar joǵary sapaly, jaqsy baǵadaǵy taýarlardy óndirip, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqpen básekelestikke daıyn bolmasa, onda olar Eýropalyq Odaqpen jáne basqa eldermen qalaı básekelesedi? Bıznes kúreste shynyǵýy qajet. S.TÝMAKOVA, TASS: – Prezıdent myrza, saılaýdaǵy jeńisińizben birge jaýapkershilik júgi artty ma? Táýelsiz eldi basqarý qaı kezde jeńil boldy – joldyń basynda ma, álde, kóp jumys atqarylǵan qazirgi kezde me? N.NAZARBAEV, Qazaqstan Prezı­denti: – Eger, saılaýdan keıin jeńildenip qaldy ma degenge keletin bolsaq, árıne, solaı. Sebebi, kútýdiń qobaljýǵa toly ke­zeńi artta qaldy. Memlekettik qyzmet­kerler – olar da qarapaıym adamdar. En­di, saılaýdan keıin jumystyń jańa ke­ze­ńi shuǵyl bastalady. Meniń birinshi jumy­­sym – 5 ınstıtýttyq reformany qurý tý­­r­aly komıssııany jasaqtaý bolatyn shy­ǵar. Sodan keıin biz olardyń árbin pýnk­tin júzege asyrýǵa kirisetin bolamyz. Bul reformalardy, barlyq baǵdarla­malarymdy men saılaýdyń aldyndaǵy «Nur Otan» partııasynyń sezinde, Qazaq­stan halqy Assambleıasynyń jaqynda ótken sessııasynda, Úkimettiń otyrys­tarynda aıtqan edim. Respýblıkalyq qoǵamdyq shtabtyń ókilderi elimizdiń túk­pir-túkpirine baryp, usynylǵan baǵ­darlamalar týraly aıtty. Qazaqstandyqtar ózderiniń daýystary arqyly qaıta qurýdy júzege asyrýǵa kart-blansh berdi. Halyq eldegi tynyshtyqty, turaqtylyqty saqtaı kele, halyqtyń ómir sapasyn jaqsarta kele, buǵan deıingi atqarylǵan isterdi odan ári jalǵastyrýdy qalaıdy. Sizderdiń barlyǵyńyzǵa saılaýdy nasıhattaýǵa qatysqandaryńyz úshin úl­ken alǵys aıtqym keledi. Barshańyzǵa myq­ty densaýlyq, baqyt jáne  tabystar tileı­min. Sýretterdi túsirgender S.BONDARENKO, B.OTARBAEV.