Jalpy, muǵalimniń kóbi balaǵa tabıǵat, jan-janýarlar týraly aıtqandy durys kóredi. Munyń da bir mánisi bar ekenin keıin ańǵardyq. Birinshisi – tuspaldaý. Iаǵnı qalpyptasqan beıne arqyly (túlki – qý, aıý – jyrtqysh, qoıan – qorqaq t.b.) tárbıe berý. Ekinshisi – tabıǵat, jan-janýar álemine boılatý. Mysaly, biz ósken óńirde jylan týraly ańyz kóp aıtylatyn. Bir qyzyǵy, kóbi qorqynyshty edi. Estııar shaǵymyzda bildik qoı, sonyń basym bóligi úlkenderdiń kórshi jurt túsiniginen (kitap, fılm) alǵan «oljasy» eken. Mysaly, dástúrli qazaq uǵymynda sol jylan – «shaǵyp alatyn jándik» emes, baılyq pen aqyldyń serti eken. «Er Tóstik» ertegisi esińizde shyǵar.
Birde mektep senbiliginde fızıka páni muǵalimi Bekoraz aǵaı jolbarys týraly qyzyq áńgime bastady. Qapelimde birinshi suraǵy: «Balalar, Qazaqstanda jolbarys bar ma?» edi. Bárimiz shý etip: «Buryn bolǵan, qazir joq» dep jaýap berdik.
«Iá, Balqash, Shý, Syrdarııa, t.b. ózender boıyndaǵy ný qamys ishinde Turan oıpaty jolbarysy jorytqan. Qazaq jerinde osy ańnyń sońǵy jurnaǵy 1933 jyly Ile ózeni boıynan aýlanyp, tulyby Almatynyń Bıologııa mýzeıine qoıylǵan degen de derek bar. Patshalyq Reseı áskerıleri HIH ǵasyrdyń 60-jyldarynan bastap Túrkistan ólkesiniń jolbarysyn túgeldeı qyrýdy josparlady. О́ıtkeni darııa jaǵasyndaǵy shypyrlaǵan qaban shoshqany erkin azyq etýdi oılady...» deıtin Bekoraz ustazymyz. «Vokrýg sveta», «Bilim jáne eńbek» jýrnaldarynan oqyǵan basqa da qyzyq derekti qosyp aıtqany jadymyzda.
Áńgimesiniń bir qaıyrymynda «Balalar, jolbarys ańshysynyń sabaǵy týraly bir ańyz aıtyp bereıin» dep qaldy. Bul sózi bizdi úzdiktire túsedi.
«Sirá, bul – Syr boıynyń áńgimesi. Muny Shymkent mańaıynyń bir qarııasynan estigenmin. Syrdarııa óńirinde Esken degen ańshy ótipti. Jalań qolymen jolbarys ustaǵannyń soıynan eken. Myna Arys ózeni bastaýyn Aqsý-Jabaǵylydan alyp, Syrǵa quıady. Munyń da boıy ný qamys eken. Sol ózenge taıaý jalǵyz balasy bar bir kempir turypty. Jolbarys qalyń qamysty erkin jaılaǵan kez. Ol kúıeýin jolbarys jaryp jatqanda jyrtqyshty qaq basynan baltamen uryp óltirgen áıel uqsaıdy. Sodan Allanyń jazýymen eri mert bop, ózi jesir qalady. Kekshildeý de bolsa kerek, jalǵyz balasyn jolbarysty jaýdaı jýsatqan Esken ańshyǵa shákirttikke jiberipti. Ol kezde ańshynyń amal-tásilin úırený búgingi oqý-toqýdan kem emes. Anasynyń batasyn alǵan bala Eskenniń janynda týra bes jyl júripti. Ras, jylyna bir márte kelip, tapqan-taıanǵanyn anasyna berip, perzenttik paryzyn óteıdi eken. Biraq ár kelgende «Ańshy Eskeń áli jalań qolmen jolbarys ustaýǵa ruqsat etpedi. Osy kásipti meńgergende aýylǵa qaıtamyn» deıtin kórinedi. Sóıtip, besinshi jyl degende elge oralady. Bitimi eńseli, qalpy qarýly. Oń qolynyń ıyq tusynda, sol qolynyń bileginde tereń tyrtyq. Sol joly jolbaryspen betpe-bet kelip, jaryp óltiripti. Terisin bolysqa tapsyryp, tartý-taralǵy da alypty... Endi ańshy jigit óz aýylynda buryn qamys ishinde jorytqan jolbarystan áke kegin aldy ma? Joq! Bul shaqta Shymkent ýezindegi patsha áskeri jolbarys ataýlyny shónjigine deıin typ-tıpyl qylǵan eken. Endi ne istemekke kerek? Bes jylǵy sheberlik jolyndaǵy bel-belesin qaıda qoıady? Beıshara jigit qalǵan ómirin baı-baǵlannyń barymta-qarymtasynda ótkizip, jurtqa Esken ańshy men onyń qasynda ótkizgen kúnderin áńgimelep qana otyrady eken...».
Ańyzǵa aıyzymyz qanbaı qalǵan biz: «Qap, á!..» deımiz dýyldap. Sonda Bekoraz aǵaı búı deıdi: «Bári ornymen, ýaqytyna saı bolýy kerek. Álgi kempirdiń balasy jolbarysy kóp Afrıka men Úndistanǵa barmaıtyny belgili ǵoı. «Zamanyna qaraı adamy, adamyna qaraı amaly» degen sóz sondaıǵa baılanysty aıtylǵan».
Búginde kóshten qalǵan, halyqqa qajeti joq sharalar naýqanǵa aınalyp jatsa nemese «esep úshin esep» túzilse, osy jolbarys ańshysynyń ápsanasyn eske alamyn. Máselen, áne bir jyly pııaz ben sarymsaq qat boldy da, kelesi jyly kúlli sharýa sony egip, saýdasy júrmeı qaldy. Aıtalyq, qazir bizge keregi – teri men júndi dalaǵa shashpaı óńdep, ájetke jaratý bolsa, tıisti oryndar buǵan bas qatyryp jatqan joq. Rasynda, elimizdi júz aınaldyra bylǵarymen qaptaıtyn shıkizat tur, biraq biz jaman dermantındi qanaǵat etemiz. Bilimge kelsek, qaıbir jyly «aǵylshyn tilin meńgertemiz» dep, memleket qarjysyna jappaı kýrstar uıymdastyryldy. Qazir sonyń nátıjesin eshkim de bilmeıdi.
Aıtýǵan DOSBI