Tentektiktiń teorııasy joq. Júre kele juǵatyn emes, týa sala tunatyn bul minezdi aqyn qaýymynyń arqalap júretini bar. Býyrqanyp, bursanǵan boıyndaǵy bula kúsh aqyldyń arnasyna tússe, qalamynan kúrkiregen jyr týady. Alaıda aqyn óleńdi eshkimge de soqtyqpaı, momyn qalpynda jazsa da bolady emes pe? Orys aqyny Sergeı Esenın buǵan bylaı dep jaýap beredi: «Jasyrmaımyn, tentek bolǵan shyǵarmyn, jarqynyraq janý úshin men, bálkim». Qazaqtyń da Esenın sekildi aq sary júzdi aqyny bar. Ol óziniń asaýlyǵyn bylaı dep túsindiredi: «Pátýaly aqsaqaly az elde, men eriksiz «Sary tentek» atandym». Bizdiń búgingi áńgimemiz qazaqtyń «sary tentegi» – aqyn Qýanysh Maqsutov haqynda bolmaq.
Jaqynda keıipkerimizdiń avtorlyǵymen jaryq kórgen «Qut» atty kitap qolymyzǵa tústi. Munda Qýanysh Maqsutovtyń óleńderi, bardtyq ánderi men kósemsózi toptastyrylǵan. Aıtysta ataǵy shyqqan aqynnyń bul joly jazba poezııadaǵy kórkemdik órisine arnaıy toqtalyp, tanymdyq taldaý jasaýdy jón kórip otyrmyz.
Shyǵarmashylyq zerthanadaǵy qalamgerlik qaınar taqyrybyn zertteýden aldyn ıntermátin uǵymymen tanys bolǵan jón. Asylynda, kez kelgen shyǵarma óziniń ıesine (avtoryna) basybaıly tıesili me? Iá, deseńiz ádebıettanýshy Rolan Bart sizdi teriske shyǵarady. Ol aıtady: «mátin – óziniń áýelgi tegin joǵaltqan kóptegen mátinniń ózara astasýy», «osylaısha, árbir mátin – asylynda, ıntermátin», dep jáne qosady. Demek siz ben bizdiń jazǵan, tipti oılaǵan dúnıemiz – bizge deıingi jınaqtalǵan tájirıbelerdiń qaıta jańǵyrýy. Nemis fılosofy Hans-Georg Gadamerdiń sózinde joǵarydaǵy oıǵa tııanaq tabamyz. «Kez kelgen sózdiń maǵynasy onyń ózinde emes. Ol (sózdi aıtady) ózinen burnaǵy aıtylǵan sózge jáne keıingi aıtylar sózge silteme jasaıdy. Osylaı bolǵanda ǵana sóz óziniń túpki mazmunyna jetedi» deıdi ol. Muqaǵalı tilimen aıtqanda, aqyn – kúpi kıgen halyq óleńin shekpen jaýyp ózine qaıtarýshy.
Kez kelgen qalamgerdiń shyǵarmashylyq úderisindeı, Qýanysh Maqsutov óleńderinde de áýeli halyq aýyz ádebıetiniń, odan keıin ózi oqyǵan aǵa býyn ókilderiniń bederi kórinedi.
Aqyn ónerdegi alǵashqy qadamyn aıtys sahnasynan bastaǵannan keıin, óleńderinde baıyrǵy jyraýlardaı arnasynan asyp-tasyp jatqan tasqyndy baıqaýǵa bolady. Keı tarmaǵynda býynnan asyp ketedi, keı tarmaǵynda sanaly túrde tejeıdi. Alaıda barlyǵynda da mýzykalyq yrǵaqtyń, ózara úılesimdik, jaǵymdy jarasymdylyqtyń úlgisin kóresiń.
Qýanysh Maqsutovtyń óleńderindegi negizgi salmaq kórkemdikte emes, onyń qaıshylyqty ıdeıasynda. Bul turǵyda Qadyr Myrza Áliniń stıli ańǵarylady:
«Sulýlar óte bergende,
Súzile kelip qaraısyń.
Ádemi qyzdy kórgende,
Aqyldy qyzdy aıaısyń!»
dese, Qýanysh Maqsutov bul oıdy damytyp, tereńdetip áketedi.
«...Jylap, jubanyp, tasynam,
Jyr bolyp jurtqa ashylam...
Aqyn jigitti kóresiń
Baqytsyz qyzdyń qasynan».
Árıne, munda aqyn janynyń tragedııalyq kúıin túsindirý ıdeıasy tur. «Aqyndar adamzatpen dos bolmaıdy, jalǵyz-aq syryn sóıler qalamyna» degen Maǵjannyń muńy jatyr munda.
Qýanyshtyń buǵaýlyqqa syımaıtyn asaý basy mahabbat taqyrybyna kelgende jýasıdy, jumsarady. Israıl Saparbaı tárjimalaǵan Sergeı Esenınniń óleńi oıymyzǵa oralady:
«Qansha kúndi qalǵyp-múlgip qarsy aldym,
Qansha kúnniń qurdymyna quıyldym...
Alǵash ret mahabbat dep án saldym,
Alǵash ret tentektikten tıyldym».
Aqyn ondaı jaǵdaıda ózin jermen jeksen etip jerleıdi. Lırıkalyq keıipkerin qudaılyq deńgeıge kóterip, ózin tolyq baǵyshtaıdy.
«Men – Usqynsyz!
Sen – Sulýsyń keremet!
Oısyz tobyr izdemeıdi meni elep.
Bar maqsatym – Seni alańsyz aımalaý,
Odan artyq maǵan arman ne kerek?»
Osy tusta aqynnyń psıhologııasynan Vıktor Gıýgonyń «Parıj Qudaı-ana ǵıbadathanasy» romanyndaǵy Kvazımodonyń minez-qulqyn ańǵaramyz. Ol aıtady:
«O, Lıýsefer, ruqsat ber bir sát qas qaǵym,
Sıpaıyn qolmen Esmeralda shashtaryn».
Iá, qazaqtyń belgili aqyny Qýanysh Maqsutov shyǵarmashylyǵyna arnalǵan taldaýymyzdyń bir ushqyny – osy. Aldaǵy ýaqytta avtordyń qalamynan taǵy da turpaty bólek tujyrymǵa toly óleńderin kútemiz.