El ekonomıkasynyń damýy jáne keleshegi energetıkalyq jaǵdaı men tabıǵı baılyq qoryna baılanysty. Bizde munaı, gaz jáne ýrannyń mol qory bar. Biraq osynshama baılyqtyń esebi qaıda degende irkilip qalatynymyz da ras. Shıkizattyń daıyn ónimge aınalmaı jatqany jurtshylyqty qatty oılantady. О́ndirgen ónimniń negizgi bóligi tym arzan qunmen eksportqa shyǵady. Al shıkizat ónim kúıinde satylsa, baǵasy joǵary bolatyny belgili. Táýelsizdik alǵaly úlken óndiristerdi iske qosa almadyq. О́rkendegen ekonomıka qurý qoldan kelmedi.
Bizde «jasyl» ekonomıkanyń tujyrymdamasy qabyldanǵan. Búginde birneshe joba Túrkistan, Almaty, Jambyl, Shyǵys Qazaqstan oblystarynda iske asyryldy. Qazǵurt aýdanyndaǵy О́gem ózeni orta aǵymynda sý elektrostansa kaskadynyń (birneshe) aldyn ala jobalaý jumysy aıaqtalyp, jobalaý jumysy bastaldy. Bes GES-ten birinshi kezeńde 72 Mvt elektr qýaty óndirilip, óńirdegi 5 aýdanǵa aýyzsý máselesi sheshiledi. Jylyna 110 mln tekshe metr sý alynady. Aqsý, Arys, Saıramsý, Qasqasý ózenderiniń boıynda birneshe joba, Otyrarda qýaty 50 Mvt kún elektr stansasy salynyp jatyr. 2019 jyly Saıramsý ózeniniń jaǵasynda ShGES «Keńes-1» 2,5 Mvt iske qosyldy. ShGES «Keńes-2» jobalaý jumysy bastaldy.
Joba boıynsha elde 23 000 Mvt elektr qýatynyń 17 000 Mvt-y tutynylady. Árıne, ázirge jetkilikti. Eger erteńdi oılaıtyn bolsaq, organıkalyq shıkizat sheksiz emes ekenin túsiný kerek. Keler urpaqqa ne qaldyramyz degen suraq týady. Sol úshin qazirgi energetıkalyq júıeni balamaly qýat óndirýge bet burǵyzǵanymyz abzal. Mysaly, jel men óndiretin qýattyń el boıynsha áleýeti – 92 mlrd kvt/s. Al ózender arqyly alynatyn elektr qýatynyń áleýeti – 62 mlrd kvt/s. Kúnnen óndiriletin qýattyń kólemi de sol shamalas.
Eldiń údemeli damýyna, onyń tehnologııalyq ártaraptandyrýyna kúrdeli jáne mańyzdy ekinshi qadam – atom energetıkasynyń damýy. О́ıtkeni ýran baryn, onyń qory boıynsha álemde ekinshi orynda ekenimizdi eskersek, AES salý isine júreksinbeı kirisýge bolady. Onda atom ónerkásibi men medısına salasynda ǵylymı zertteý, aýyl sharýashylyǵy, ekonomıkanyń barlyq baǵytynda damýǵa zor múmkindikter týady. Zamanaýı tehnologııalardyń deńgeıi atom stansasyn salýǵa jetedi. MAGATE talaptaryna saı qaýipsizdik erejelerin saqtap, kerekti mindettelgen standarttaryn qoldanyp, shyqqan qaldyqtardy zalalsyzdandyryp, tıisti sharalaryn oryndap otyrsa, eshqandaı qorqynysh bolmaýǵa tıis.
AES jan-jaqty damýǵa úlken múmkindik beredi. Ekonomıkalyq turǵydan qarasaq, tıimdiligi joǵary. Elektr energııasynyń quny tómen. Ýran – salystyrmaly túrde arzan ári tıimdi otyn. Bizde ol kóp. Uzaq ýaqyt qyzmet etýine baılanysty (60 jyldan astam) atom reaktorynyń paıdalaný shyǵyndary da tómen bolady. Iаǵnı bastapqy úlken shyǵynyna qaramastan, uzaqmerzimdi ekonomıkalyq turǵydan tıimdilik ákeledi. Jalpy, AES tutynýshyǵa aýyrtpalyq túsirmeı, ózin-ózi aqtaıdy.
Eldiń energojúıesin, energobalansyn, bazalyq qýatyn ártaraptandyrýǵa jáne jabdyqtaý turaqtylyǵyna AES eleýli áser etedi. Atom energetıkasyn damytý – halyq sharýashylyǵynyń barlyq salasyn ártaraptandyryp, ınnovasııalyq, tehnologııalyq serpilis syılaıdy.
Elimizdiń parnıktik gaz shyǵaryndylaryn azaıtý boıynsha halyqaralyq uıymdar aldynda mindettemeleri bar. Osy oraıda Prezıdent jarııalaǵan jalpyhalyqtyq referendýmǵa halyq ún qosady, qoldaıdy dep oılaımyn.
Menińshe, keleshekte Atom ónerkásibi mınıstrligin qurýdy qolǵa alý kerek. Al AES-ti Amerıka, Japonııa, Fransııa, Reseı, Ońtústik Koreıa, Qytaı tehnologııasy arqyly salýdy ashyq básekede sheshýge bolady. Sonymen qatar gaz elektr qýatyn da esten shyǵarmaǵan jón. Qysqamerzimdi keleshekke baǵyttasaq gaz stansasynyń paıdasy óte zor bolady. Bizdiń elde shyqqan gazdyń jartysynan kóbi jer astyna qaıta jiberiledi. Ol gazdy paıdalaný úshin gaz óńdeıtin birneshe zaýyt salý kerek.
Eń kúrdeli másele – energııa únemdeý jáne onyń tıimdiligin arttyrý. Memleket basshysynyń halyqqa Joldaýynda energııa únemdeý jáne onyń tıimdiligin arttyryp, eldiń ishki jalpy óniminiń energııa syıymdylyǵyn 2050 jylǵa qaraı kem degende 2 ese tómendetý boıynsha maqsat qoıylǵan. Búginde IJО́-niń energııa syıymdylyǵynyń kórsetkishi ortasha álemdik kórsetkishtermen salystyrǵanda 2 ese, EYDU elderimen salystyrǵanda 4 ese joǵary. Al TMD elderi arasynda 5-orynda kelemiz.
Bul máseleniń mańyzyn, tıimdiligin, ekonomıkanyń negizgi kórsetkishteriniń biri ekenin moıyndap, álemdegi damyǵan elder qataryna qosylamyz desek, qazirden bastap qolǵa alyp, shuǵyl áreketke kirisýimiz qajet. 2012 jyly «Energııany únemdeý jáne energııa tıimdiligin arttyrý týraly» Zań qabyldandy, ony iske asyrý úshin qajetti normatıvtik-quqyqtyq aktiler bekitildi. Memlekettik energetıkalyq tizilim jasaldy. Elektr energetıkasy jáne energııa únemdeýdi damytý ınstıtýty quryldy. Energııa tıimdiliginiń kartasy túzildi. Energetıkalyq aýdıt, energııa servıstik sharttar júıesi engizildi.
Memlekettik deńgeıdegi ekonomıkany ártaraptandyrý, osy baǵyttaǵy tehnologııalyq, ınnovasııalyq údemeli qadamdardyń kerektigi, óńirlik saıasat júrgizý, kadr daıyndaý sharalary búgingi kúni kezek kúttirmeıtin, óz sheshimin kútip turǵan kúrdeli máseleler. О́z pikirimdi qorytyndylaı kele aıtarym – el ekonomıkasy bolashaqta damyǵan ekonomıkalarmen terezesi teń turýy úshin energetıkalyq sala áleýetin arttyrýǵa búginnen kirisken abzal. Ol maqsattarǵa jetý úshin biz búginnen bastap elimizdiń barlyq óńirinde jańartylatyn energııa kózderin kóbeıtý, atom energetıkasynyń damýyn, sol baǵytta atom stansasyn salý, energııa únemdeý jáne energııa tıimdiligin arttyrý sharalaryn qamtamasyz etýimiz qajet dep sanaımyz.
Maqsut Ordabaev,
TMD eńbek sińirgen energetıgi, ınjener