О́tken apta sońynda Astana tórinde Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi Arhıv, qujattama jáne kitap isi komıtetiniń «Ulttyq arhıvi» men «Qoljazbalar jáne sırek kitaptar ulttyq ortalyǵy» mekemeleri birlesip, «Arhıv jáne bolashaq urpaq» atty respýblıkalyq joba aıasynda Ashyq esik kúnin ótkizdi.
2022 jyldan beri turaqty uıymdastyrylyp kele jatqan jobaǵa byltyr 700-den astam oqýshy-stýdent jastar tartylsa, bıyl atalǵan oqıǵany tamashalaýshylar 1 200-den asty. Oǵan astanalyq jalpy orta bilim berý mekemeleriniń oqýshylary, sondaı-aq L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti bastaǵan elorda joǵary oqý oryndarynyń stýdentteri, qala turǵyndary qatysty.
Uıymdastyrýshy taraptardyń málimeti boıynsha, qundy jobanyń bereri mol. Atap aıtqanda, óskeleń urpaq ult rýhanııatynda orny zor tuǵyrly tulǵalar ómiri jáne halqymyzdyń tarıhyna qatysty derekti qujattardy kórip, onyń mán-mańyzyna boılaı alady. Sóıtip, jas býynnyń ótken oqıǵalarǵa yntasy oıanyp, urpaqtardyń rýhanı sabaqtastyǵy jańǵyrdy. Sondaı-aq elimizdiń tarıhy men mádenıetin bilýge, úırenýge den qoıyp, patrıottyq sezimi oıanady.
«Ulttyq arhıvi» respýblıkalyq mekemesiniń dırektory Saǵıla Esimseıitqyzy: «Osy joba aıasynda ómirden ótken aǵa býynnyń eńbekshil jáne jaýyngerlik jolynyń úlgisin jastarǵa tanytýmen qatar, arhıv qujattaryn nasıhattaý hám arhıv salasynyń ımıdjin arttyrýdy maqsat etip otyrmyz», deıdi.
Osylaı «Ashyq esik kúnine» kelgen qonaqtar eń áýeli Ulttyq arhıvtiń jaı-japsarymen tanysty. Bul mekeme 2006 jyly 14 jeltoqsanda resmı túrde ashylǵan bolatyn. Negizgi mindeti barlyq jetkizgishter túrindegi arhıvtik qujattardy tolyqtyrý, saqtaý jáne paıdalaný.
Qazir mundaǵy arhıv qory tolyǵý ústinde. Keıingi jyldary sheteldik muraǵattar, kitaphanalar, ǵylymı-zertteý ortalyqtarynan tarıhı qundy qujattardyń kóshirmeleri jetkizilip jatyr. Onyń syrtynda jýyq jyldary otandyq jeke muraǵattardan: 147 377 kadr mıkrofılm, 16 808 paraq qujat, 785 muraǵattyq is, 27 Shyǵys qoljazba kóshirmesi, 52 kınoqujat, 1 819 fotonegatıv, 113 túrli-tústi slaıdtar, 12 ortaǵasyrlyq karta kóshirmesi, 400 muraǵattyq qujat jınaǵy hám anyqtamalyqtar satyp alynǵan. «Ashyq esik kúnine» qatysýshy qonaqtar joǵaryda atap ótken jádigerlerdiń kópshiligimen tanysa aldy. Ásirese kórermenderdi 9 qabattan turatyn, syrtynan qaraǵanda kúmbez pishindi muraǵat saqtaý qoımasy tań qaldyrdy. Munda barlyq jumys sońǵy tehnologııamen jabdyqtalyp, qujattar sıfrlandyrylǵan.
Al mekemeniń ekspozısııa zalyna el táýelsizdigine qatysty qorda saqtaýly turǵan tarıhı qujattar qoıylypty. Bulardyń qatarynda 1991 jyly 10 jeltoqsan kúni Qazaq Keńestik Sosıalıstik Respýblıka ataýyn «Qazaqstan Respýblıkasy» dep ataý týraly № 1000 – HII qujat, «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik táýelsizdigi týraly» Joǵarǵy keńes sheshimi, «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik shekarasy týraly» zańy, t.b. qujattar bar.
* * *
«Ashyq esik» jobasyna at salysqan ekinshi mekeme – «Qoljazbalar jáne sırek kitaptar ulttyq ortalyǵy». Bul qurylymnyń mindeti – kóne qoljazbalardy jınaý, zertteý, saqtaý, restavrasııalaý bolyp tabylady. Búginde mekeme qory 9 myń birlikten asady. Onyń ishinde 2000-ǵa jýyǵy asa qundy kitap bolsa, 300-den astamy IH-HH ǵ.ǵ. muralary: arab, parsy, túrki-shaǵataı, kóne ózbek, tatar tilinde jazylǵan sırek kitaptar. Sonymen qatar HIH ǵasyrdyń sońy – HH ǵasyrdyń basynda tóte hám latyn grafıkasynda jaryq kórgen týyndylar da bar. Bulardyń arasynda eleýlileri – 1880–1916 jyldar aralyǵyndaǵy Aqmola, Torǵaı, Syrdarııa, Oral, Semeı, Jetisý oblystary boıynsha eginshilik, demografııa, mal sharýashylyǵy jáne basqa salalardyń damýyn sıpattaıtyn statıstıkalyq sholýlar jáne I Petr men II Ekaterına patshalar tusynda qabyldanǵan Reseı ımperııasynyń zań kodeksteri, mınıatıýralyq kitaptar jınaǵy.
Mekeme esigin attaǵan jas býyn munda «Tarıhı vıktorına», «Urpaqqa amanat», «Qundy jazba muralary», «Tarıhtyń qaınar kózi», «Ulttyq qor – el tarıhy», «Qujattardyń jańarýy», «Sıfrlyq Qazaqstan – jańa arhıv», «Arhıv basylymdary» atty bekettermen tanysyp, sherý sońynda ulttyq arhıv týraly beınerolıkti tamashalady.
Ásirese kelýshilerdi tánti etken oqıǵa – mekemeniń kórme zalyna qoıylǵan jádigerler. Bul jerge shamamen IH-XX ǵ.ǵ. qamtıtyn tarıh, geografııa, medısına, matematıka, fılosofııa, dintaný, til bilimi salalaryna qatysty kóne túrki, arab, parsy, shaǵataı tilderinde jazylǵan qoljazbalar men sırek kitaptar qoıylǵan. Keıbir qundy qoljazbalarǵa toqtalsaq, rýnıkalyq grafıkamen kóne túrki tilinde jazylǵan «Boljam kitaby»; «Oǵyznama» kitaby; qaharmandyq epos úlgisinde jazylǵan «Qorqyt Ata» kitaby; J.Balasaǵunnyń etıkalyq-dıdaktıkalyq mazmundaǵy týyndysy «Qutadǵý bilik»; Farabıdiń saıasat pen áleýmettanýǵa qatysty fılosofııalyq oılary jazylǵan «Takvım as Sııasa» atty eńbegi; Mahmýd Qashqarıdyń túrki halyqtarynyń ádet-ǵurpy, tarıhy, mádenıeti sıpattalǵan «Dıýanı luǵat at-túrik» kitaby jáne basqa da jazba ádebıetter oryn alypty.
Bulardan basqa, Altyn Orda dáýiriniń avtorlary: Qutb, Horezmı, Saıf Saraı, Husam Hatıbtiń eńbekteri jáne Qutbtyń «Husraý men Shyryn», Saıf Saraıdyń «Gúlıstan bıttúrkı» dastandary, Rabǵuzıdyń «Qıssas-ýl-Ánbııa» eńbeginiń syrtynda, Qazaq handyǵy tusyna tán: Ábilǵazy Bahadúrdiń «Túrik shejiresi» eńbegi, Qadyrǵalı Jalaırıdiń «Jamıǵat-taýarıh» shyǵarmasy, tımýrıd bıleýshisi sultan Hýseın Myrzanyń qyzy Aısha Sultan hanymǵa arnalǵan qoljazbasy, t.b. kórýge bolady.