Kersholaq atty Er Shoshtan

Bizge mura bolyp jetken el aýzynda saqtalǵan shejire tarıhqa jú­gin­sek, naımannyń baǵanaly atalyǵynan shyqqan Kersholaq atty Er Shoshtan (halyq osylaı ataıdy) jeriniń bútindigi, halqynyń tutastyǵy úshin kúresken qaıratker, batyr.

Er Shoshtan (shamamen XV-XVI ǵ.ǵ. ómir súrgen) jaýgershilik zamanda tarydaı shashyrap ketken Baǵanaly Naıman eliniń basyn qosqan. Aqyldy jáne qajyrly isimen ejelgi ata qonysy Ulytaý aımaǵyna elin qaıta toptastyrýshy, syrtqy jaýdan qalqan bolǵan, el tarıhynda ózindik iz qaldyrǵan tulǵa.

Talaı tarıhqa muryndyq bolǵan muraǵat qujattary Shoshtannyń ákesi Shegedek, al anasy Bıbigúl ekenin aıtady. Áńgimeni Er Shoshtan esimine qosa tirkelip, qashanda Kersholaq atty Er Shoshtan dep atandyrǵan ker tulparyn qosa ataý jaıyndaǵy derekten bastasaq.

Birde el jaılaýǵa qonyp, kelinder jaǵy as qamyna kirisedi. Mundaıda jeńgeleriniń ózennen sý ákelý úshin qaıyndaryna qolqa salatyn ádeti emes pe, alaıda Shoshtanǵa bata almaǵan jeńgeleri sheshesi Bıbigúlge júginedi. Shelegin alyp sýǵa ketken Shoshtan kelgende, ydystaǵy sýdyń betindegi júzip júrgen jylqynyń qumalaǵyn kórgen kelinder sýdy tóger-tókpesin bilmeı Bıbigúl sheshesine aıtady. Ol Shoshtandy shaqyryp alyp, sýdy qaı jerden aldyń dep suraıdy. Bala sheshesine sý alǵan jerin kórsetpek bolyp ózen jaǵasyna kelgende, jýsap jatqan kóp jylqynyń ózen jaq shetinde turǵan ker bıege kózi túsken sheshesi Shoshtanǵa «balam, myna bıe búgin-erteń qulyndaǵaly tur eken. Qulyny erge laıyq bolar» dese kerek. Anamyz aıtqandaı, keler kúni ker bıe bitimi bólek ker sholaq qulyn týyp, ony sol kúnnen bastap Shoshtan baptap, ózine serik etedi. Mine, osydan baryp Kersholaq atty Er Shoshtan sózi shyqqan dese, keıbir derekterde Kerbalaq atty Er Shoshtan dep te kezdesedi. «Ker balaq» degen teńeý qyran qustarǵa tán sekildi. Al, ker qulyn sholaq bolyp týdy degeni shyndyqqa janaspaıtyn sııaqty. Negizi ker sholaq degen durys, óıtkeni qazaq batyrlary shapqanda kedergi keltirmes úshin jaýgershilikke mingen tulpardyń quıryǵyn túıip qoıatyny belgili. El qamymen erden túspegen Shoshtan babamyzdyń da ker tulpa­rynyń túıilgen quıryǵy sheshilmese kerek.

Kersholaq atty Er Shoshtan babamyz­dyń ómir súrgen ýaqyty da talaılardyń talqysyna túskenin bilemiz. Qalaı degende de Shoshtan babamyz asqan batyr, kemeńger adam bolǵany tarıhtan belgili. Bizge jetken shejirede Bıbigúl anamyz Shoshtanǵa júkti kezinde jolbarystyń júregine jerik bolǵan desedi. Sodan babamyz Er Shegedek jolbarys­ty ustap, tirideı alyp kelip, júregin jaryp anamyzǵa usynǵan. Dúnıege kelgen Shoshtan babamyz týmysynan balýan deneli, jolbarys júrekti, arystandaı aıbatty bolyp ósipti. Ol bala kezinde-aq naıza, qylysh, sadaq sııaqty qarý-jaraqty meńgerýde aldyna jan salmaǵan eken. О́se kele jaýlarymen soǵysý tásilderin de jetik meńgergen desedi.

Shoshtan erlikteri jaıynda muraǵat qorynda saqtalǵan myna bir derekke nazar aýdarsaq. Jaýgershilik zamanda úıir-úıir jylqyny barymtalap ketken qalmaqtardyń sońynan qýyp, jalǵyz shapqan Shoshtan áli býyny qatpaǵan jas bolsa kerek. Artynsha, ulyn maıyp eter dep qoryqqan ákesi Er Shegedek te atanǵa qonady. Baptalyp babynda turǵan Kersholaq jeldeı júıtkigen kúıi qýǵyndaǵy jylqylarǵa áni-mine degenshe jetip keledi. Ekpindetip kelgen kúıi qalyń jylqynyń aldyn aınalyp ótip, jylqyny keıin qaıyra bastaıdy. Balanyń bul isine kúle qaraǵan qalmaqtyń biri soıylyn kóterip Shoshtanǵa tura umtylady. Shoshtan soıyl alyp umtylǵan qalmaqty dopsha domalatyp, qas pen kózdiń arasynda olardyń 12 jigitin sulatyp salǵan eken. Shoshtannyń mysy basyp, qaharynan seskengen barymtashylar keıin sheginedi. Muny kórgen olardyń bas batyry Gúrbeljin nar maıadaı aqyryp, jas balany jekpe-jekke shaqyryp, ortaǵa oıqastaı shaýyp shyǵa keledi. Onyń kisi betine qaraı almaıtyn susty, eki ıyǵyna eki kisi mingeskendeı kesek bitiminen kópshilik taısalady eken. Biraq Shoshtan taısalmaı, qaıraty tasqyndap, kúshine kúsh qosylǵandaı aıbarlanyp ketedi. Ásheıinde aldyna kelgendi aýdaryp tastaıtyn Gúrbeljin qaqqan qazyqtaı qalshıyp, jas balaǵa soqqy daryta almaıdy. Qolyndaǵy 12 batpan kúrzisin kótergenshe Shoshtan shashaqty naızasyn Gúrbeljinniń óńmeninen ótkizip úlgeredi. Muny kórgen qalmaqtar bas saýǵalap, bet-betine bytyraı qashady. Qaptaǵaılap urandaǵan Shoshtan qyzylbastardy qyr asyryp qýyp tastap, qaıta kelgen soń Gúrbeljinniń quba torysyn jáne 12 atty ákesine syıǵa tartady. Shegedek ulynyń batyrlyǵyna rıza bolyp, batasyn beredi. Qalyń baǵanaly eli erligine rıza bolyp, sol sátten bastap ony Er Shoshtan ataǵan desedi. Shoshtannyń alǵashqy erligi osyndaı aıtýly oqıǵadan bastalǵan.

Er Shoshtan burynǵy erlerdiń ustaǵan saltyn jalǵastyryp, mańaıyna ár elden erjúrek jigitterdi jınap, ásker quryp, Saryarqadan qyzylbastardy qýyp shyqqan.

Saryarqa óńirinde ómir súrgen batyr babamyz at tuıaǵy jetetin jerlerge deıin elin jaýlarynan qorǵaýǵa qatysqany, qamqor bolǵany, baǵanalydan basqa aǵaıyndardyń shejirelerinde de aıtylady.

Shoshtan degen esiminiń ózi estigen jaýlaryna qorqynysh, úreı týǵyzǵan. Derekterde Shoshtannnyń azan shaqyryp qoıǵan esimi – Toryshaıyq bolatyn deıdi.

Shoshtan shamamen Ketbuǵalardan eki ǵasyrdaı keıin ómir súrgen adam degen de joramal bar. Ketbuǵanyń 1260 jyly qyrkúıektiń 3-inde Sırııadaǵy Aın-Djalýd (búgingi Nazaret) qalasy mańynda joryq ústinde qaıtys bolǵany belgili.

Ketbuǵa shaıqasta opat bolǵannan keıin, sońyna ergen Baltaly, Baǵanalylardyń eli kúshi basym mamlıýkterdiń qolynan qaıǵyly qyrǵynǵa ushyraıdy. Ata qonystan alystaǵy jat jerde olardan týǵan bala-shaǵalar jetim qalyp, rýly eldiń basyna zobalań zaman týady.

Arada birneshe jyl ótken soń, ol jaqtan kelgen naımandardyń izi shaıbanıdter jerinen (qazirgi О́zbekstan) kóringenin keltiredi. M.Tynyshpaev óziniń «Materıaly ıstorıı kırgız-kazahskogo naroda» atty kitabynda (Tashkent, 1925 j.) naımandardyń shaıbanıdter qaramaǵyna enýi 1320-1330 jyldar shamasynda bolǵan degen joramal aıtady.

Sodan eki ǵasyrǵa jýyq ýaqyt ótkende, ıaǵnı XVI ǵasyrdan bylaı XVII ǵasyrdyń basyna deıin naımandar asa yqpaldy saıası-áleýmettik kúshke aınalyp, el bıligine aralasa bastaǵan.

Bul jerde de beıbit zaman uzaqqa sozylmaı, taqqa talastyń sońy naımandardyń basyna taǵy da úlken taýqymet ákeldi. Naımandar eki-úsh jyldaı qarsylyq kórset­kenmen, tegeýringe tótep bere almaı, aman qalǵandary Syrdarııadan beri ótip, elin tabýǵa májbúr boldy. Shamasy, bul 1625-1626 jyldary bolǵan.

Osy alasapyran mezgilde, atoılap shyqqan Er Shoshtan bar qıynshylyqtarǵa qaramastan, keshegi Ketbuǵadaı kemeńger babalary ordasyn tikken Ulytaý óńirine baǵanalylardyń basyn jınap, irgeli el bolyp qalyptasýyna bar kúsh-jigerin aıamaı jumsaǵan.

Derekte Er Shoshtannyń ómir súrgen zamany Qazaq handyǵyn Esim han («Eńsegeı boıly Er Esim») men Jáńgir han («Salqam Jáńgir») basqarǵan kezeńderde ekenin keltirgen. Shoshtan urpaqtarynyń shejiresin tarqatqanda da, ómir súrgen kezeńi osy ýaqyt shamasyna keledi.

Qazaq jeriniń árisi men berisin túgel sholyp, jaý betine qalqan bolǵan Er Shoshtan jalǵyz-jarymdy, jetim-jesirdi óz baýyryna tartyp, tárbıelep ósirip, enshisin berip, óz aldyna bir-bir qaýym el etken. Er Shoshtan babamyzdyń ıgi isterine at salysqany úshin onyń báıbishesi, anamyzǵa rızashylyǵyn bil­dir­gen el esimin Meıirbıke dep atap ketken eken.

Jezqazǵan aımaǵy týraly tarıhı-arheo­logııalyq derekterde, osy óńirde naıman taıpasynan Baǵanaly men Baltaly ǵana turatynyn, olar Altaıdan Jezqazǵanǵa qonys aýdarǵanda batyr Shoshtannyń bastap kelgenin aıtady.

Joǵarydaǵy derekterdiń aıǵaǵy, Er Shoshtan babamyzdan keıingi urpaqqa ósıet bolyp qalǵan: «Ýa, baýyrlarym! Tórt qubylańdy kórsetip kettim. Dúnıeniń tórt buryshyna dabysyńdy jetkizdim. Tórt bosaǵańdy Ulytaýdyń shyńdaryna bekittim. Basa bilseń, mine – jeriń, baǵa bilseń mine – eliń», degen amanaty.

Keıingi baǵanaly urpaqtary, kezinde Ulytaýda Er Shoshtan kótergen shańyraq bosaǵasynyń tiregi bolǵan tórt abyz – aǵa sultan Erdenniń ákesi Sandybaı, Qadir bı, Shegir bı, Babyr bı tórteýi el ishin ádildikpen bılegen. Urpaqtarynan shyqqan О́temis, Orys batyrlar da babasy amanat etip ketken elin, jerin jaýlarynan qorǵaýda erliktiń asqan úlgilerin kórsetken.

Joǵaryda atap ótkendeı, Er Shoshtan Baǵanaly elin Ulytaý óńirine ákelip ornalastyryp, ózi de osy óńirde máńgilik mekenin tapqanyna bultartpas aıǵaqtar bar. Oǵan yqylym zamannan bizge jetip ózgermeı atalyp kele jatqan Kersholaq atty Er Shoshtan babamyz jaılaǵan jer-sý attary da kýá bola alady. Ulytaý óńirindegi Shoshtan tóbe, Shosh­tan ózeni, Shoshtan tamy degen ataýlar ataqty batyr babamyzdyń esimin búgingi kún­ge deıin umyttyrmaı jetkizgen, kezinde za­man­dastary qoıyp ketken eskertkishter deýge bolady. Shoshtan qorymy degen ataý da bar.

Er Shoshtan týraly Reseıdiń shyǵys­tanýshy etnograftary V.Radlov, G.Potanın, Máshhúr Júsip Kópeı, Sh.Ýálıhanov, akademık Á.Marǵulan, A.Seıdimbek, O.Oshanov, t.b. elge tanymal ǵalymdardyń, tarıhshylardyń, shejireshilerdiń de eńbekterinde aıtylǵan. Babamyz jaıly sóz qozǵalǵanda «Manas» eposyna da siltemeler jasaıdy.

Sonymen qatar elimizge belgili qalam­gerler Apbaz Qarajigitov pen Qýanysh Ahmetov (ári tarıhshy) Reseı muraǵat­tarynan Er Shoshtan týraly derekter taýyp, baspasóz betterinde («Saryarqa» gazeti 13.03.1997; «Túrkistan» gazeti 31.01.2002) keń kólemdi maqalalar shyǵaryp, «Abyzdar bıigi», «Uly dalanyń Ulytaýy» atty kitaptaryna engizgen.

«Baǵanaly urpaǵynyń basyn qos­qan,

Babamyz Er Shoshtan ǵoı naǵyz alyp.

Eńbegi babamyzdyń ulan-ǵasyr,

Sanamen saralasam kóńil tasyr.

At tuıaǵy jeterlik jerdi sharlap,

Halqy úshin qaterge tikken basyn», degen qazaqtyń halyq aqyny Omar Qýnaquly «Kersholaq atty Er Shoshtan» dastanyn jaz­ǵan. Er Shoshtan týraly T.Sharmanov, Á.Shalqybaev, О́.Japparhan, A.Dútbaıqyzy, S.Qojamseıitov, K.Eńsebaev, R.Beketov, T.Q.Qulmanov, S.Taıǵarın, basqa da Ulytaý, Qyzylorda, Qaraǵandy, Túrkistan, Shyǵys Qazaq­stan óńirleriniń zııaly azamattary baspasóz betterinde maqalalar jarııalap, kitaptaryna kirgizgen.

Keıingi jyldary Er Shoshtannyń urpaq­tary da babamyz týraly maǵlumattardy bir júıege keltirip, elge keńinen tanys­tyryp, urpaqtarynyń shejiresin baspadan shyǵaryp, babamyzǵa arnap as berdi. Babamyzdyń qoramsaǵy men kúmispen órnek­telegen beldigi saqtalǵan.

Derekterde Shoshtannyń urpaqtary 1926 jylǵy sanaqta 250 jeke sharýashylyqty qurap, Jezqazǵan aýdanynyń ońtústik shekarasyna, Telikól mańynda qonystanǵany aıtylady. Bul sanaqqa sol kezde qazirgi kórshi­les О́zbekstan memleketinde turǵan urpaq­tary enbegen.

Batyr erligine halyqtyń yqylasy men yrzalyǵynyń kórinisindeı, 2007 jyly 21 jeltoqsanda «Ulytaý» ǵylymı orta­ly­ǵynyń quptaýymen, onomastıkalyq ko­mıs­sııanyń usynysymen, Jezqazǵan qalasy áki­miniń qaýlysy jáne máslıhatynyń she­shi­mi­men, qaladaǵy kóshelerdiń birine Er Shosh­tan­nyń esimi berildi. Kóshe Respýblıkalyq ono­­mas­­tıkalyq komıssııanyń tizimine engi­zil­gen.

Mádenıet mınıstrligi janyndaǵy «Monýmenttik óner qurylystaryn ornatý jónindegi ıdeıalyq usynystardy qaraý» komıssııasynyń 2021 jyly 11 qazandaǵy 8 hattamasynda, oblys ákimdiginiń Er Shosh­tanǵa Jezqazǵan qalasynda eskertkish ornatý jónindegi usynysyn qarap, qoldaý kórsetti.

Zań turǵysynda oń sheshimder shyǵaryl­ǵannan keıin urpaqtary «Kersholaq atty Er Shoshtan» qoǵamdyq qoryn quryp, babamyz­ǵa eskert­kish ornatýǵa qarjy jınasty­ryp, belgili músinshilermen jumys júrgizip ­jatyr.

Osyndaı tárbıelik mańyzy zor ıgi isterdi júzege asyrýǵa jergilikti atqarýshy organdar, barsha halyq tıisti qoldaý kórsetedi degen senimdemiz.

Romanqul DOSJANULY 

Astana