Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Joldaýynda «kóp tutynasyń – kóp tóleısiń» qaǵıdatyna jiti toqtaldy. Bul ıdeıa kommýnaldyq resýrstardy tutynýdyń naqty normalary men kommýnaldyq qyzmetterdi esepteý, tóleýge jańa tásildi engizýdi kózdeıdi. Jalpy alǵanda, normalar sý, elektr, gaz jáne jylý sııaqty ártúrli resýrsqa qatysty.
Naqty túsindirer bolsaq, belgilengen normadan asatyn kommýnaldyq qyzmetti tutynatyndardyń tarıfi ulǵaıýy múmkin. Bul resýrstardy únemdi paıdalaný týraly túsinik qalyptastyrady. Memleket basshysy byltyr sáýirde ótken keńeste tarıfterdiń ózgerýine, elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna qatysty «tutynýdyń áleýmettik normalaryn» engizý máselesin pysyqtaýdy tapsyrǵan edi. Tapsyrmany oryndaý aıasynda Ulttyq ekonomıka mınıstrligi (UEM) halyqaralyq tájirıbeni eskere otyryp, taldaý da júrgizdi. Osy jyldyń aqpan aıynan bastap «neǵurlym az tutynsańyz, soǵurlym kóp únemdeısiz» qaǵıdaty boıynsha birqatar is atqaryldy. Mysaly, jylýmen jáne sýmen jabdyqtaý qyzmetterine bloktik (saralanǵan) tarıfterdi belgileıtin «tutynýdyń áleýmettik normalaryn» engizdi. Sondaı-aq jyl sońyna deıin kommýnaldyq qyzmetterdi tutynýdyń áleýmettik normalaryn masshtabtaý kózdelgen. Úkimettiń osy áleýmettik blogimen qatar kommýnaldyq qyzmetterge qatysty halyqtyń áleýmettik osal toptarynyń múddelerin qorǵaý máseleleri pysyqtalady.
Keshegi Joldaýda qarjy ınstıtýttary tarapynan energetıka sektory men kommýnaldyq sharýashylyqqa uzaqmerzimdi kredıt berý máseleleri kóterildi. Qazir UEM kommýnaldyq ınfraqurylymdy qarjylandyrý maqsatynda Turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵynyń (TKSh) ınjenerlik-kommýnıkasııalyq ınfraqurylymynyń jobalaryn qarjylandyrýdyń 2024-2029 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamasy sheńberinde jumys istep jatyr.
Bul baǵdarlama qysqamerzimdi perspektıvada kommýnaldyq qyzmetter tarıfterine qysymdy orta eseppen 5%-ǵa deıin tómendetedi. Turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵy ınfraqurylymyn jańǵyrtýdy jedeldetýge, tarıfterdiń birtindep ósýin qamtamasyz etýge, sondaı-aq kúrdeli salymdarǵa arnalǵan shyǵyndardy kezeń-kezeńimen óteýge múmkindik beredi.
Búginde UEM salalyq memlekettik organdarmen birlesip 2025-2030 jyldar kezeńinde kommýnaldyq ınfraqurylymdy jańǵyrtý maqsatynda ınvestısııalyq qajettilikti taldap úlgerdi. Kommýnaldyq ınfraqurylymdy jańǵyrtýdyń baǵdarlamasy ázirlenip jatyr. Onyń sheńberinde 124 527 shaqyrym kommýnaldyq jelilerdi jóndeýge shamamen 7,7 trln teńge tartý josparlandy. Bul tozýdy orta eseppen 30%-ǵa azaıtady. Kommýnaldyq sektorǵa eleýli ınvestısııalar tartý jáne ınjenerlik ınfraqurylymdy jóndeý TMS tarıfteriniń qurylymyn ózgertip, 2030 jylǵa qaraı ınvestısııalyq shyǵyndar úlesin 40%-ǵa deıin arttyrady. Sonymen qatar operasııalyq shyǵystardy tómendetip, kórsetiletin qyzmet sapasyn jaqsartady.
Prezıdent jyl sońyna deıin energetıkalyq jáne kommýnaldyq sektorlardy jańǵyrtý jónindegi ulttyq jobany bekitýdi tapsyrdy. Qazirgi ýaqytta joba talqylaý satysynda jáne múddeli tulǵalarmen birlesip osy ulttyq jobany ázirleý boıynsha máseleler pysyqtalyp jatyr. Jobany ázirleý kezinde kóptegen jaıtty eskerý mańyzdy. Naqty maqsattar men mindetter qoıý, osy sektorlarda jańǵyrtýdyń basym baǵyttaryn tańdaý qajet. Bolashaqta jobany baǵalaý úshin negizgi kórsetkishterdi eskerýdi de umytpaıyq. Bul sektorlarda ınfraqurylymdyq jelilerdiń jyldam tozýy baıqaldy. Tozǵan jelilerdi jańǵyrtýǵa, rekonstrýksııalaýǵa jáne jańartýǵa baǵyttalǵan jobalardy iske asyrý boıynsha naqty sharalar qabyldaý kerek. Energetıka sektory men kommýnaldyq ınfraqurylymdy jańǵyrtý jónindegi ulttyq jobanyń eldiń qajettilikterine jáne naqty jaǵdaılarǵa baılanysty ártúrli maqsaty men mindeti bolýy múmkin.
Ulttyq jobanyń negizgi maqsaty men mindeti – energııamen jabdyqtaý men kommýnaldyq qyzmetterdiń turaqty, tıimdi, ekologııalyq qaýipsiz júıesin qurý jónindegi baǵyt. Meniń oıymsha, bul el ekonomıkasyna jáne onyń azamattarynyń ómir sapasyna oń áser etedi.
Prezıdent tapsyrmasyn oryndaý úshin mınıstrlik qoǵamdyq mańyzy bar naryqtarda baǵa belgileý qaǵıdalaryna ózgerister engizdi. Onda taýarlyq gazdy bólshek saýdada ótkizýdiń saralanǵan shekti baǵasy belgilenedi. Tutynýshylardyń «Jańa IX toby» memlekettik ataýly áleýmettik nemese turǵyn úı kómegin alady.
Máselen, 2022 jylǵy 1 shildeden bastap memlekettik ataýly áleýmettik nemese turǵyn úı kómegin alatyndarǵa taýarlyq gazdy bólshek ótkizý baǵasy basqa turmystyq tutynýshylarǵa qaraǵanda 20%-ǵa tómen bolǵan. Bul eldiń barlyq óńirinde qoldanyldy. Al elektrmen jabdyqtaý salasynda tutynýshylar toptary arasyndaǵy qoldanystaǵy alshaqtyq edáýir tómen ekenin atap ótken jón. О́ıtkeni bul baǵyttaǵy jumys 2021 jyly bastaldy.
Sonymen qatar mınıstrlik Memleket basshysynyń 2022 jylǵy 1 qyrkúıektegi Joldaýyn iske asyrý jónindegi Jalpyulttyq is-sharalar josparynyń 3-tarmaǵyn oryndaý sheńberinde aıqaspaly sýbsıdııalaýdan birtindep bas tartý jospar-kestesi ázirlegenin (Úkimet bekitken, budan ári-jospar) atap ótken jón. Josparǵa sáıkes Almaty qalasy, Almaty jáne Qyzylorda oblystary boıynsha biryńǵaı tarıfti 2027 jylǵa deıin, Ulytaý oblysy boıynsha 2028 jylǵa deıin, qalǵan óńirler úshin 2029 jylǵa deıin engizý qajet.
Tutastaı alǵanda, kross-sýbsıdııalaýdy qysqartý tutynýshylardyń barlyq toby úshin biryńǵaı tarıfterdi belgileýge, bıznes pen bıýdjetke júktemeni azaıtýǵa, resýrstardy utymdy tutynýǵa yntalandyrýǵa jáne keń áleýmettik qoldaýdy qamtamasyz etýge ákeledi.
Mıras ZERIPBAEV,
Ulttyq ekonomıka mınıstrligi Tabıǵı monopolııalardy retteý komıteti tóraǵasynyń orynbasary