Ýaqyt ta adam jadynan óshire almas, qandaı qoǵamda da mánin joǵaltpas qundylyqtar qatarynda Uly Otan soǵysy jyldaryndaǵy halyqtyq erlik atalady. Mine, Jeńis týy jelbiregeli 70 jylǵa taıap keledi. Arada bútin bir urpaqtar almasty. Qatary myqtap seldireı túsken keshegi soǵystyń qart sarbazdary eń qurmettilerimiz. Al Batystan qaıtpaǵan bozdaqtar óz aldyna, qan maıdannan aman kelip beıbit ómirde de laıyqty izderin qaldyryp baqılyq bolǵan ákeler rýhy eshqashan umytylmaıdy. Beısehan Mirázimov te naǵyz soǵystyń órt-jalynynan ótip kelip, týǵan jerdi kórkeıtýge mol eńbek sińirgenderdiń biri bolatyn. Men ony qyryq jyldaı buryn alǵashqy ret kórgenim kúni keshegideı jadymda saqtalyp qalypty.
...1975 jyldyń mamyr aıy bolatyn. Jıyrma bir jastamyn. Sonyń aldynda ǵana kolhozdyń partorgy qoıarda qoımaı partııaǵa ótýge kóndirip, qujattarymdy rettep, aýpartkomnyń bıýrosyna daıyndaldym. Ol kezde ıntellıgensııa ókilderine qaraǵanda jumysshynyń partııaǵa ótýi ońaılaý. Qyryqtyq naýqany qyzyp turǵan kúnderdiń birinde aýdan ortalyǵyna keldik. Aýpartkomnyń birinshi hatshysy V.Kravchýk issaparda júrse kerek, bıýrony ekinshi hatshy ótkizip jatyr dedi. Kezegim kelip bólmege kirgende tórdegi úlken ústeldiń basyndaǵy qaǵylez qara kisini kózim shalyp qaldy. Odan beride otyrǵan onshaqty adamnyń janarlary meni tesip barady eken, mańdaıymnan shyp-shyp ter shyqqanyn sezdim. Sony bilgendeı tórdegi hatshy qolyndaǵy meniń qujattarymdy tez qarap shyqty da: «Durys, áskerge baryp kelgen, belsendi jumys istep júr, bolashaǵy bar. Al, qane, ne deısizder?», dep jaǵalaı otyrǵandarǵa qarady. Partııa jarǵysynan bir-eki suraq qoıǵany bolmasa olar meni kóp qınamady. Kóp uzamaı ekinshi hatshy Beısehan Mirázimovtiń qoly qoıylǵan partııa músheligine kandıdattyq kartochkasy qolyma tıgen bolatyn.
Bir jyldan soń aýpartkomnyń birinshi hatshysy bolyp Berden Baıqoshqarov taǵaıyndaldy da, ekinshi hatshy orys ultynan bolýy kerek degen qaǵıdamen Mirázimov Krasnogor aýdanyna aýatkom tóraǵasynyń orynbasary bolyp aýysty. Sodan keıin ol kisimen betpe-bet kezdesken emespin, biraq ol týraly kóp estidim. Keıinnen aýdandyq gazetke jumysqa ornalasqanymda redaktordyń orynbasary, maıdanger Japar Kópbaev aǵamyz ózimen túıdeı jasty dosy Beısehannyń ómir joly, soǵystaǵy erlikteri jaıly únemi aıtyp otyratyn.
Keshegi qan keshýden ótken soǵys sarbazdarynyń biri Beısehan Mirázimov 1923 jyly Krasnogor aýdanynyń Sharbaqty aýylynda dúnıege keledi. Onyń balalyq shaǵynyń kisi qyzyǵarlyq jaıy joq, sol zamanǵa tán birine biri ulasqan qasiretpen janyna jara salǵan tustary kóp. Ákesi Mirázim azyn-aýlaq malymen kúneltken kedeı sharýa, otyzynshy jylǵy asharshylyqta bar malynan aıyrylyp, aınaladaǵy jurtpen birge qatty kúızeliske túsedi. Tipti, talǵajaý eterlik eshteńe qalmaǵan soń qyrǵyzdar jaqqa baryp jan saýǵalamaqqa áıeli Altynaı ekeýi on jasar qyzy Ultaı men alty jastaǵy Beısehandy alyp bosqan jurtqa ilesedi. Alaıda, bul sapar olarǵa qaıyrly bolmaı, ashtyqqa aýrý jamalǵan áke jol ústinde qaıtys bolyp, sormańdaı ana amalsyz eki balasymen keri qaıtady. Sodan Krasnogorda kolhozdyń ártúrli jumystaryna jegilip, mal baǵyp balalaryn ósirip jetkizýge tyrysady. Kıse kıimge, ishse tamaqqa jarymaǵan zar zaman Beısehandy erte eseıtip, 1940 jyly toǵyzynshy synyptan keıin Jambyl qalasyndaǵy FZÝ-ge (fabrıka-zaýyt ýchılıshesi) túsip parovoz mashınısiniń kómekshisi mamandyǵy boıynsha oqıdy. 1942 jyly tamyz aıynda oqýdy bitirgen boıda jasy da tolyp áskerge shaqyrylady. Birden Máskeýge túsip, sol kezde «Katıýsha» degen atpen belgili bola bastaǵan reaktıvti mınomet dıvızıonynyń komandırlerin daıyndaıtyn jedeldetilgen kýrstan ótkizilip maıdanǵa jiberiledi.
Beısehan Mirázimovtiń óz qolymen jazǵan ómirbaıanynda onyń 312-shi gvardııalyq mınomettik, polktyń 4-dıvızıonynyń komandıri retinde Don, Brıansk jáne birinshi Ýkraına maıdandarynan sonaý Berlınge deıingi maıdan joryqtary bir-eki sóılemmen ǵana qysqa qaıyrylǵan eken. Esesine onyń partııalyq jeke paraqshasyndaǵy memlekettik nagradalaryna zer salatyn bolsańyz, soǵystan I dárejeli Otan soǵysy, «Qyzyl Juldyz» ordenderimen, «Erligi úshin», «Stalıngradty qorǵaǵany úshin», «Berlındi alǵany úshin», Varshavany, Pragany, Venany jaýdan azat etkeni úshin degen samsaǵan medalderdi, «Úzdik artıllerıst» belgisin omyraýyna taǵyp oralýy kóp syrdy ańǵartady. Osynaý nagradalardyń árbiriniń ómir men ólim beldesýlerinde jaýyngerdiń talaı márte ajal aýzynan qaıtqan jankeshti erlik qımyldarymen kelgeni daýsyz. Ol qandaı erlikter boldy eken? Sonyń birine jaýapty joǵaryda aıtqan Beısehannyń bala jastan dosy J.Kópbaevtyń kezinde jergilikti gazetke basylǵan shaǵyn ǵana esteliginen tapqandaı boldyq. Ol kisi 1975 jyly jazda «Túrksıb» sanatorıinde demalyp jatqanynda qolyna orys tilinde jazylǵan «Katıýshalar» urysqa kiredi» degen kitap tıip, onyń 118-shi betinen «Qazaq batyry» degen eki bettik estelikti oqyǵanyn aıtady. Ol óziniń dosy Beısehan týraly eken.
1943 jyly Ortalyq maıdan áskerleri qorǵanystan shabýylǵa kóship, júzden asa derevnıalar men úsh qalany azat etedi. Gvardııashylar maıdan shebimen 80 shaqyrymdyq joryq jasaıdy. Buǵan reaktıvti mınomet polkynyń jaýyngerleri zor úles qosady. Jaýdyń áskerleri men tehnıkalaryn talqandaı otyryp, olar gvardııashylarǵa jol ashqan. Bul tamyz aıynyń sońǵy kúninde bolatyn. Beısehannyń dıvızıony aldyn ala daıyndalǵan urys shebine jetip ornalasý úshin tańerteńnen jolǵa shyǵady. Fashıster úsh «Katıýshadan» turatyn dıvızıondy baıqap qalyp, alapat soǵys mashınalaryn qalaıda qolǵa túsirýge qam jasaıdy.
Dıvızıon belgilengen orynǵa kelip tehnıkany urysqa ázirleı bastaıdy, sol mezet mınometshiler de ózderin ańdyǵan jaýdy kórip qalady. Beısehan dereý rasııamen polkke habarlaıdy. Komandır: «Katıýshalardy» jaý qolyna túsirmeýdiń barlyq amalyn jasańdar, tipti bolmaǵan jaǵdaıda jaryp jiberińder» dep buıryq beredi.
Beısehan jaýyngerlerin jınap jospar qurady. Aldymen «Katıýshanyń» kómegimen jaýǵa óltire soqqy berip, sosyn tez keri qaıtý kerek. Birinshi «Katıýshanyń» túımesin basýy sol-aq eken, biriniń artynan biri aspandy tilgilegen otty snarıadtardyń yshqynǵan daýsynan qulaq tunady. Joıqyn atystan áýe aınalyp jerge túskendeı, dúnıeni bet qaratpas órt shalǵandaı bir alapat bolady. Jaý jaqtyń esten tandyra oıranyn shyǵarǵan osy urymtal sátti paıdalanyp dıvızıon keri oralady. Polk komandıri maıor Zaharov dıvızıonnyń adamdary da, tehnıkasy da aman kelgenin kórip, ár jaýyngerdi qushaǵyna ala rızashylyǵyn bildiredi. Keıinnen polk barlaýshylary «Katıýsha» bolǵan mańda 33 nemistiń kúıip ketken deneleri jatqandyǵyn aıtyp keledi. Osy erligi úshin komandır Beısehan Mirázimov I dárejeli, al jaýyngerleri tegis II dárejeli Otan soǵysy ordenderimen marapattalady. Polk komıssary Davydov álgi kitapta osy jaılardy aıtqan eken.
Bul erlikten keıin ile-shala qyrkúıek aıynda Beısehan kezekti urysqa shyǵar aldynda partııa músheligine qabyldanady. Ol onyń budan keıingi ómiriniń ózegine aınalǵan edi. Aqyry 1945 jyly jeltoqsan aıynda áskerı bólimniń komandıri maıor Brykın men saıası jetekshi Gýsevtiń Krasnogor aýpartkomyna joldaǵan saıası minezdememen oralady. Onda «...kommýnıst Mirázimov joldastyń soǵys jyldaryndaǵy tárizdi eńbek maıdanynda da Otan aldyndaǵy boryshyn qaltqysyz oryndaıtynyna senim bildiremiz», degen joldar bar.
Qarýlastarynyń bul senimin ol eselep aqtady da. Soǵystan keıin Jambyl oblystyq Krasnogor aýdany atqarý komıtetiniń jaýapty hatshysy, aýpartkomnyń aýyl sharýashylyǵy bóliminiń meńgerýshisi, aýatkom tóraǵasynyń orynbasary, Sverdlov aýdandyq atqarý komıteti tóraǵasynyń orynbasary qyzmetterinde boldy.
Men osy maqalany daıyndaý barysynda maıdanger hatshy Mirázimovti jaqsy bilgen, qyzmettes te bolǵan biraz adamdarmen tildesken edim. Bári de onyń iskerligimen qatar adaldyǵyn alǵa tartady. «Men alpysynshy jyldardyń ekinshi jartysynda aldymen aýpartkomnyń nusqaýshysy, sosyn uıymdastyrý bóliminiń meńgerýshisi boldym, deıdi búginde zeınetker Myrzaqul Úısimbaev aǵamyz. Beısehan Mirázimulynyń men hatshymyn dep keýde kergenin bir baıqamadym desem bolady. О́te qarapaıym, sypaıy, tipti, ashýlanýdy bilmeıtin adam edi. Biz daıyndaǵan qujattardaǵy keıbir qateniń ózin keıbireýlershe ursyp jekimeı-aq, «myna jerin bylaı túzetsek durys bolar» degen sııaqty sózdermen basyńnan sıpaǵandaı bıpazdap túsindirip jiberetin. Senbilikte de jurtpen birge kirpish tasyp, aǵash kesip júrgenin kórgende basqalar oǵan qarap boı túzeýge tyrysatyn. Áıgili 69-dyń qysynda mal kóp qyryldy. Beısekeń «Qordaı» keńsharyna bekitilgen ýákil edi. Bir kúni sol sharýashylyqqa meni de ertip bardy. Qyrylyp jatqan mal kóp. Mamandar ólekselerdi túgendeýmen álek. О́te aıanyshty da qorqynyshty kórinis. Hatshy eshkimdi kinálap daýys kótermesten, «qınalyp júrsińder ǵoı, qaıtemiz, bárimizge de qıyn» degen sózdermen jubatý aıtyp qaıtyp edi».
Iá, surapyl soǵysta «Katıýshanyń» komandıri bolǵan maıdanger eńbek maıdanynda da jurtty jasampazdyq isterge jumyldyrýda parasatty da syrbaz eńbektiń shynaıy úlgisin kórsetip edi. Onyń jaýyngerlik nagradalary keıin «Qurmet Belgisi» ordeni, «Eren eńbegi úshin» medali, úkimettik gramotalar, alǵys hattar túrindegi marapattaýlarmen tolyqty. Ol týraly oblystyq, aýdandyq murajaılarǵa da fotoderekter qoıylǵan. Qordaı aýylynda áldeqandaı sebeptermen keıbir kóshelerdiń el aldyndaǵy eńbegi aıtarlyqtaı alyp bara jatpaǵan áldekimderdiń esimimen atalyp ketkenin bilemiz. Al Otan úshin, el úshin qan men terin qatar syǵyp bergen, kezinde basshy, jurtyna aǵa bolǵan Beısehan Mirázimov sııaqty ádebi bólek azamat tulǵaǵa Uly Jeńistiń 70 jyldyǵyna oraı, aýdan ortalyǵyndaǵy bir kóshege esimi berilse rýhyna qurmet, bizge mártebe bolar edi.
Qurmanbek ÁLIMJAN,
Qazaqstan Jýrnalıster
odaǵynyń múshesi.
Jambyl oblysy.