Asyldarymyzdy ardaqtap, barymyzdy baǵalaı alyp júrmiz be? Jahandaný adamı qadir-qasıetke ǵana emes, adamzattyq bolmysqa qater tóndirip otyr. Ulttyq qundylyqtardan ajyrap qalýymyz da múmkin. Bul rette atadan balaǵa mıras bolyp, san ǵasyrdan beri jalǵasyp kele jatqan batyrlyq dástúrden aıyrylyp qalý qaýpi tipti aıryqsha alańdatady.
Biz Alpamys pen Qobylandy, Er Tóstik pen Tolaǵaı, Er Tarǵyn týraly epıkalyq jyrlardy jarysa jyrlap, talasa jatqa aıtqan qazaq emes pe edik? Solarǵa uqsap, keńestik dáýirde qatarlastarymyzdan qalyspaı, basqa odaqtas respýblıkalar ókilderiniń qaı-qaısysynan da fızıkalyq turǵydan shymyr da boıshań, olardan áldeqaıda asqaq keıipte boldyq.
Taıaýda týǵan jerge sapar barysynda myna bir mańyzdy is-shara erekshe este qaldy. Bul – tek osy óńirge ǵana emes, jalpy keń-baıtaq Otanymyzben kórshiles, baǵzy zamannan baýyrlas bashqurt eline de asa syıly sardar Sárke batyr atyna kóshe berip, sonyń ashylý saltanaty.
Sárke batyr – halyqqa keń tanymal qolbasshy, qandy qyrǵyn, alasapyran zamanda, «aqtaban shubyryndy» kezinde qaptaǵan qalyń jońǵarǵa qasqaıa qarsy turǵan naǵyz batyrdyń biri. Sárke batyr 1690 jyly dúnıege kelgen, shyn esimi – Meńdibek Shońmurynuly.
Batyrdyń jastyq shaǵy Áz Táýkeniń zamanynan bastalyp, Kishi júz hany Ábilqaıyrdyń el basqarýymen tyǵyz baılanysty. 1716 jylǵy Bókenbaı bastaǵan Kishi júz sarbazdarynyń qalmaq pen kazaktarǵa qarsy soǵystarynda Sárke batyr erligimen kózge túsken. 1723 jyly bastalǵan «Aqtaban shubyryndy, alqakól sulamada» Taılaq batyr bastaǵan Jaǵalbaıly sarbazdarymen kıeli Yrǵyz, Torǵaı ózenderi arasynda jońǵardyń qalyń qolyn úsh jyl boıy alǵa jyljytpaı toqtatyp tastaǵan Alshynnyń 25 rýly elinen shyqqan 25 batyrdyń biri.
Sárke batyrdyń úlken erlik kórsetip, zor bedelge ıe bolǵan shaǵynyń biri – Bulanty-Bileýti, Ańyraqaı shaıqastary ekeni atap kórsetilgen. Bul shaıqastarda Kishi júz jasaǵyn esimi V.Bartold, I.Kastane, Sh.Ýálıhanov, Á.Dıvaev, M.Tynyshbaev syndy kórnekti ǵalymdardyń eńbeginde kezdesetin Taılaq batyr basqarǵan. Bulanty boıyndaǵy «Qara sıyr» degen jerdegi sheshýshi urysqa Taılaq batyr qolynyń quramyndaǵy jaǵalbaıly rýynyń sarbazdaryn bastap sardar Sárke de qatysqan. Jekpe-jekke qazaq jaǵynan Sárke batyr shyǵyp, jeńiske jetip, áskerdiń rýhyn kóteripti. Soǵys qazaq jeńisimen aıaqtalǵany belgili. Jekpe-jek ótken tóbe Sárketóbe atalyp ketse, halyq «Altyn sapty almas qylyshty Sárke batyr» dep qoshemettedi.
Sárke esimi qujattarda 1755 jylǵy bashqurt kóterilisine baılanysty da atalady. Tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Ábilseıit Muhtar bul jóninde: «Kishi júz hanynyń ishki-syrtqy saıası jaǵdaıynyń birqalypty órbýi barysynda, onyń bolashaq kórshi eldermen qarym-qatynasyna túbegeıli ózgeris ákeletin 1755 jylǵy bashqurt ult-azattyq kóterilisi bastaldy. Olardy áskerı kúshpen basý barysynda túbi bir týysqan halyq qazaq aýyldaryna údere kóshti. Alǵashqy bashqurttar legi jaǵalbaıly Sárke batyr aýylyna qabyldandy» dep jazdy.
Orys ǵalymy A.Chýloshnıkovtiń 1755 jylǵy bashqurttar kóterilisiniń tarıhyn zerttegen eńbegi 1940 jyly jaryqqa shyqqan eken, munda da Sárke batyrdyń esimi atalyp, onyń Kishi júzdiń abyroıly da bedeldi taıpasy – jaǵalbaıly rýynyń basshysy ekeni aıtylady.
Eldegi Aqtóbe, Qostanaı oblystary, Torǵaı tóńiregi ǵana emes, tipti Reseıdiń ótken zamanda Qazaq eliniń óz jeri sanalyp kelgen Chelıabi, Túmen aımaqtarynda da zertteý jumystarymen tanymal – tól tarıhymyz janashyry, qurmetti ólketanýshy Baıanǵalı Qultaev atqaryp júrgen qyrýar eńbekti atap aıtý paryzymyz dep bilemin.
Sárke batyr turǵysyndaǵy sol atpal azamattyń myna bir pikirin keltirgen jón: «Patsha bıligi kóterilisti basqannan keıin, kóterilisshilerdiń bir legi qazaq arasynan pana tapqan. Olardyń sońynan qýyp kelgen kazaktar men Edil qalmaqtaryn qazaq sarbazdary kútip alyp, toıtarys bergen. Al keıin amnıstııa jarııalanýyna baılanysty bashqurttar óz jerine aman-esen oralypty. Bashqurt halqy qazaqtyń bul jaqsylyǵyn búginge deıin umytpaı keledi. Bul sózimizge Bashqurtstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi, jýrnalıst Nııaz Alsynbaevtyń bashqurt-qazaq qatynastary týraly eńbeginde aıtylǵan: «Sárke batyr… bashqurt kóterilisshilerine olardyń patsha bıligine qarsylyqtary kezinde belsendi túrde kómek kórsetti. Eki halyqtyń arasyndaǵy dostyqty nyǵaıtýǵa zor úles qosqan bul ǵajap tulǵa, esimi máńgi saqtalýy úshin Bashqurtstan men Qazaqstan qalalarynda eskertkish qoıýǵa ábden laıyq» degen pikiri dálel. Osylaısha, Sárke batyr – baýyrlas eki halyq arasyndaǵy baýyrmaldyqqa, dostyqqa dáneker bolǵan, umytylmas janashyrlyqtyń jarqyn úlgisine aınalǵan tulǵa.
Kórshi memlekette Sárke batyrdyń erligi men eldestirý eńbegi laıyqty baǵasyn alǵanda, týǵan topyraǵy men oblys ortalyǵynda kóshe ataýyn ıelenýi – quba-qup shara. О́z kezeginde, aqtóbelikter asyl baba arýaǵyn asqaqtatyp, batyryna osyndaı qurmet kórsetip jatqanda, endi ony elimizdiń basty qalasy – Astana qoldap, naq solardaı ıshara bildirse degen de usynys bar. Bul týraly Aqtóbe oblystyq máslıhatynyń tóraǵasy G.Súıentaeva atynan Astana qalalyq máslıhaty tóraǵasy E.Qanalımovke arnaıy qatynas hat ta joldanǵan eken.
Eldegi saıası ómirde oryn alyp jatqan ońdy ózgerister – óz tarapynan halyqtyń osyndaı ıgi is-sharalarǵa atqarýshy bılikke ıek artyp – azamattyq qoǵam qatynastaryn nyǵaıta túsýge umtylysymen aıshyqtalǵanyna qýanýymyz kerek. Sonda ǵana álemdi jaılaǵan ekonomıkalyq, saıası jáne mádenı birigý, birizdený úderisine qarsy tura alyp, ulttyq qundylyǵymyzdy qadirlep, ǵasyrlar tereńinen taza saqtalyp kele jatqan shynaıy bolmysymyzdy bekemdeı alamyz.
Isataı QAMBAROV,
saıasattanýshy, Aqparat salasynyń úzdigi