Kósheniń shańyn kókke shyǵaryp júrgen qara sıraq balany esekke bir jambastap otyryp alǵan shal shaqyrdy. «Áı, qula taı, jo-o-joq, sary shymshyq, beri kel!». Osy kisi balalardyń atyn aıtpaıdy ómiri. Ne maldyń, ne qustyń atymen shaqyrady. Atań qoıǵan atyńdy aıtpaǵanyna qıqarlanǵanyńmen, báribir barasyń. О́ıtkeni, shaldardyń aıtqanyn isteý kerek.
– Atań qaıda?
Atań saǵan qaıda baratynyn aıtyp ketýshi me edi? Biraq, baǵana apańa qaıda baratynyn aıtyp jatqanda bir qulaǵyńmen tyńdap turǵansyń. «Aýdanǵa ketti. Birinshi hatshy shaqyrypty».
– Saǵan solaı dedi me? – deıdi shal kózin syǵyraıtyp. «Apama aıtqanyn estigem». «Onda meniń kelgenimdi umytpaı aıt», degen aqsaqal esektiń ústinde turyp «nasybaı» suraıdy. Kús basqan, kún qaqtaǵan qolyńdy belden tómen salyp jiberip, shaldyń «káıpin» ózine qaraı ytqytyp ata salasyń. Kózin tars jumyp, betin ábden ábirjitip, eki ıyǵy selkildep, basyn biraz shalqaıtyp baryp qatty túshkirgende ishek-sileń qatyp, kúlkige batasyń ǵoı. Qýaqy shal qur ketpeıdi. «Mynaýyń ánebir jyly jaqsy edi. Bıyl ashı bastapty ǵoı, á?». Sostıyp turǵanyńda malaqaıy bir jaǵyna qısaıǵan qara shal esegine qamshy salyp ketip bara jatady.
Balalyq shaqtaǵy osy bir kórinis tap búgingideı kóz aldymyzdan ketpeıdi. Balanyń atyn aıtpaýdyń ózi tektilik belgisindeı, salttyń sanasyndaı eken ǵoı. Kózi tımesin ne suǵy ótpesin dep ádeıi kúshikke teńeıdi, jaqsy kórgenin solaı bildiredi. Búginde nemeresiniń asty-ústine túsip, báıek qaǵyp, bebeýlep otyratyn atalardy kórgende baıaǵy seni mal-qus atymen shaqyratyn shaldardy saǵynatyndaısyń ba, qalaı?! Álde...
«Ǵuly-ǵuly»
Ermektiń de túr-túri bar. Qalanyń qaınaǵan tirshiliginen alys, qyzý ómirden shetkeri, buıyǵy jatqan aýyl balasy da túrli ermekti qoldan oılap taýyp jatady. Syrttaı qaraǵan adamǵa ábes kórinýi múmkin. Degenmen, túkirip te jarysatyn. Maı topyraqqa qaz-qatar turyp alyp, silekeıin tilimen shıyrlap, atyp kep jibergende birneshe metrge top etkizetin de balalalar bolatyn. Jeńimpaz bolǵan bala máz-meıram. Qalyp qoıǵany kádimgideı qamyǵyp otyrady.
Qyr balasynyń eń úlken qyzyǵy júgirip jarysý. Aptap ystyqta jalań aıaq zyryldap júgirý túk emes olarǵa. Qalyń jantaqtyń arasyn qaq jaryp óte shyǵady. Sonda aıaqtaryna bir tiken kirmeıdi ǵoı. Bas-kózge qaramaı shaýyp kele jatqanynda tyrnaǵyn tasqa soǵady. Saýsaqtyń basy qanǵa boıalyp, tyrnaǵy salbyrap-aq qalady. Qyńq etkenin kórmeısiń. Qaıta qanap turǵan aıaqqa topyraqty seýip jiberip, aldynda uzap ketken dostaryna qaraı entige júgiredi. Qazir ǵoı, balamyz qolyn abaısyzda jaralap alsa, túrli dári seýip, ınfeksııa túspesin dep, ony orap, álek bolamyz. Al bizdiń dárimiz topyraq edi. Salbyrap qalǵan tyrnaǵyń ózi túsip, jarań qara qotyrlanyp, túk bolmaǵandaı júre berýshi ek qoı.
Aýyl shetinde qumyrsqanyń ıleýi kóp bolatyn. Sol ıleýge taıaqty salyp jiberip, arly-beri qozǵaı berseń ishinen qoımaljyń bir zat shyǵady. Balalar muny «ǵuly-ǵuly» deıtin. Onyń ózi birden atyp shyqpaıdy. Sán-saltanatymen, ánimen jasalatyn shara-tuǵyn. Kimniń shyǵarǵanyn, qashan paıda bolǵanyn, Qudaı bilsin? Deı turǵanmen, mynadaı áni bar-tyn: «Ǵuly-ǵuly, ǵuly, Áke-shesheń óldi, Ketpen alyp júgir, júgir». «Júgir» sózine erekshe ekpin salyp jáne sozyp aıtasyń. Áıtpese, «ǵuly-ǵuly» shyqpaıdy. Kemi jıyrma mınýt shuqylap otyrǵanda álginiń tóbesi kórinedi. Jalma-jan qolyńa alyp, tabanyńa jaǵyp kep jiberesiń. Sondaǵy masattanýdyń jóni bólek qoı. Balalyq túsinik «ǵuly-ǵulyny aıaǵyńa jaqsań, júırik bolasyń» degenge saıatyn. Endi saǵan eshkim jete almaıtyndaı, jurttyń bárin shańǵa kómip ketetindeı kúıde bolasyń ǵoı. Ásili, onyń áseri emes. Soǵan qanattanǵan bala shynymen qatty júgiretin. Qara keshke deıin júgire berseń, ókpeń de óshedi. Áı, biraq, ókpem óshti degen balany kórmedik. Qaıta «Ǵuly-ǵulynyń áseri ketti. Taǵy bir jaǵyp, qýattanyp almasam» dep ıleýdiń basynda ánin aıtyp otyratyn. Sóıtsek, munyń ózi ekpindep shaýyp júrgen bala úshin demalys eken. Qatty júgirtetin zatty shyǵaram dep otyryp, az-kem tynystap alady. Ony ózi de sezbeıdi. Sonan soń «dopıngin» jaǵyp alyp, qaıta shabady. Degenmen, áke-shesheń jańa aıaq kıim satyp ákep bergen kúni «ǵuly-ǵulyǵa» qaramaısyń. «Kórdiń be, maǵan kókem qatty júgiretin aıaq kıim alyp berdi?!» dep ár balaǵa maqtanyp, masattanyp júresiń. Solaı júrgende ony shegege ilip alyp, jyrtyp tastaısyń. Shesheńnen endigi estıtin sóziń de sanańda saırap turady. «Júgermek, osy saǵan ne shaq keledi? Temirden aıaq kıim jasap berse de shydatpaıtyn shyǵarsyń sen!». Qolynda shybyǵy bar anań kóz aldyńa kelgende keshke deıin úıge kirmeı júre beresiń dalada.
Qumyrsqanyń ıleýi demekshi, kúndiz tynym kórmeı tirshilik etip júretin qumyrsqalardyń arasynan dılysyn tańdap alyp tóbelestirip jatatynbyz. О́zi qap-qara, shymyr jáne shaǵynyn «sábet» deıtin ek. Al qońyrqaı tústi, sál bolbyrlaý, denesi de anaǵan qaraǵanda áldeqaıda irisin «nemis» dep ataımyz. Búginde osylaı deseń, ultty kemsitkendeı bolasyń ǵoı. Bizdiń balalyq sanamyz ony qaıdan bilsin?! Áıteýir, «sábetterdiń» ózimiz, «nemisterdiń» atamyz myltyq alyp qarsy soǵysqan halyq ekenin bilemiz. Áldebireýmen óshtesip qalsań «nemisten de ári jaýym meniń» dep órekpip otyrasyń. Keńestik ıdeologııanyń qudireti dersiń. Bala kezden «jaýyńdy» bilip ósesiń. Sodan eki súrleýmen ketip bara jatqan qumyrsqalardy julyp alyp, ortasyna bir shópti tastaı salsań, qyryla ketedi. Al, qyzyqta!
Aqar-shaqar bolyp, qumyrsqalardyń bir-birine aıbat shegip, tistesip jatqany kádimgideı qanyńdy qyzdyrady. Qumyrsqalarǵa qoıylǵan at ta beker emes. О́ıtkeni, seniń balalyq sanań qara qumyrsqanyń jeńimpaz ekenin biledi. Qońyrqaıy qumyrsqanyń beti tez qaıtady. Attary soǵan yńǵaılastyrylyp qoıylǵan. Keńestik kınolardaǵydaı bizdiń «sábet» qumyrsqa jeńedi. «Nemis» qashady. Keıde ana bále jeńip ketedi. Kóńilimiz qońyraıyp, basymyz salbyrap qalatyn da, «sábetter» jeńgenge deıin álgi «nemiske» tynyshtyq bermeıtinbiz.
«Shyǵasyń ba?»
Sen qumyrsqa tóbelestirseń, seni úlken balalar tóbelestiredi. Sen ne, qumyrsqa ne, birdeı. Eki kósheniń balasyn ustap alady da: «Mynamen shyǵasyń ba?» deıdi. Qoqılanyp shyǵamyn deısiń. «Shyqpaımyn» deýge bolmaıdy. Olaı deseń, aǵańnan taıaq jeısiń. «О́ı, qorqaq neme?! Tiliń saıraǵanmen, júregiń joq bálesiń ǵoı» dep basyńnan salyp kep jibergende moınyń bylq ete qalady. Sondyqtan aǵańnan taıaq jegenshe, tóbelesip tynǵanyń jaqsy. Onyń ústine balalyq namys degen bar. «Pálenshe túgenshemen tóbelespeımin dep qashyp ketti» degennen aýyr sóz joq. Jurttyń bári saýsaǵyn bezep, kúletindeı áserde bolasyń.
Sebepsizden sebepsiz, eshteńege eregespeı, bir nársege talaspaı qaıtadan tóbelese ketesiń. Aldymen ábden daıyndalasyń. Jyrtylady-aý degen kıimniń bárin asyqpaı sheshesiń. Aıaq kıimniń baýyn myqtap baılaısyń. О́zińshe jattyǵý jasaısyń. Psıhologııalyq turǵydan shynyǵasyń. Sonda da tap bere almaı turasyń. Ana balanyń jaǵdaıy da sondaı. Bar aıbaryńdy kózińe jınap, aıbat kórsetip biraz júresiń. Eki shetten aǵalaryń aıqaılaıdy. Qaıtsin endi, shydamdary taýsylyp barady. Ishteri pysqan, qyzyq kerek. Ondaı da aıtatyn sóziń de daıyn. «Birinshi ózi bastasyn!». Ol da seni bastasyn dep turǵanymen sharýań joq. Topyraqty burqyldatyp júrgende shapshań qarsylasyń qaq shekeden shaq etkizedi. Osylaı bolatynyn bilgenińmen, alǵashqy soqqy kádimgideı eseńgiretip-aq tastaıdy. Seniń taısalyp qalǵanyńdy baıqaǵan bala ústemelete, ońdy-soldy aıaq-qolyn sermep jatady. Biri tıedi, birin buǵyp ótkizesiń. Birneshe soqqyny qatar alǵannan keıin sheginerge jol qalmaıdy. Al, kiris! Brıýs Lı men Jan Klod Van Dammnyń kınosyn kórip, ádisin qaıtalap júrgen balasyń ǵoı. О́zińshe solardy qaıtalaısyń dá. Van Dammnyń aınalyp tebetin ádisi bar. Turǵan jerinde tik kóterilip, aýada bir ret aınalady da, oń aıaqpen jaqtan tebedi. Balalardyń barlyǵy osy tásildi meńgergisi keledi. Jáne tóbeleste oraıyn taýyp paıdalanady. Taıaqqa etiń úırenip, qanyń qyzyp, qarsylasyńa birneshe soqqyńdy ótkizip, onyń da betin qaıtaryp alǵan ýaqytta osy tásil esińe túse ketpesi bar ma?! Mine, aldyńda adam tur. Al tik kóteril de, aınalyp tebe qal. Aspanǵa shapshyp atylasyń-aý. Aınalyp ta úlgeresiń. Aıaǵyńdy da siltep qalasyń. Biraq ol qarsylasyńa tımeıdi. Qaıta óziń maı topyraqqa maıly jerińmen bylsh ete túsesiń. Shań burq, moınyń sylq etedi. Seniń jaman qoraz sekildi jasaǵan qorash ádisińe aǵalaryń rıza bolyp kúledi. «О́ı, qopal neme. Van Damm seniń ne teńiń? Odan da qazaqsha tóbelese ber», dep qoıady. Jeńildim deıtin bala joq. Aǵasynan qoryqqannan tóbelese beredi. Jeńimpaz bir krıterıı boıynsha ǵana anyqtalady. Kim birinshi jylaıdy, sol jeńilgen.
Keıde kúnde birge oınap, birge júrgen dostaryńa qarsy qoıatyny bar. Dosyńmen qaıtip tóbelesesiń?! Bolmaıdy ǵoı. Bastapqyda, ekeýiń de qarsy bolasyń. Sodan úlken jigitterdiń qaıraǵan sózi jetedi. «Keshe seni byt-shyt qylyp sabap tastadym. Ol menen qorqady dedi. Sonda sen osydan qorqasyń ba?». Urlanyp dosyńa qaraısyń. Onyń da basy salbyrap tur eken. Onda aıtpaǵan. Aıtsa, basy salbyramas edi. «Eı, ótkende esek kókparda seni mingestirmeı qoıdy ǵoı mynaý. Sol ma, dostyǵy? Barlyq bala kókpar tartyp júrgende sen ǵana sopıyp qarap turdyń. Shyn dos bolsa, astyndaǵy esegin túsip bermeı me?».
Arazdastyrýdyń kelesi kezegi osylaı óriledi. Ishiń qylp ete qalady. «Shynymen dosym bolsa, sóıter edi-aý, á?» degen oıǵa baryp tirelesiń. Biraq bul da tóbelesýge sebep emes. Sodan eń aqyrǵy ádiske kóshedi. «Keshe mynaý seni boqtady». Bul sóz shyqqanda eshbir bala tynysh qalmaıdy. Al ekeýińe qatar aıtylsa, qyrǵyn bastalady. Ábden tóbelesip, úlkender qyzyqqa kenelip, ekeýiń ǵana qalǵanda «shynymen boqtadyń ba?» degen suraq qoıylady. «Joq». «Men de boqtaǵan joqpyn». Osydan soń qushaǵyń aıqasyp ketip bara jatasyń. Qur emes, «keler joly aǵalardyń aldaýyna túspeıik, tóbelespeıik, biz dospyz ǵoı» dep. Qaıdaǵy? Zerikken jigitter «mynaý seni boqtady» degende taǵy da qalaı tóbelesip jatqanyńdy baıqamaı qalasyń ǵoı.
Mynandaı da qyzyq bolǵan. Qatty bir tóbeleskish bolmasaq ta, ózimizden yǵatyn, jeńetin balalar bolatyn. Bir kúni sondaı balanyń birimen jekpe-jekke shyqtyq. «Jeńemiz, menen qorqady» degen pańdyq bar. Shaıqasty bastap kep jibergende, álginiń bizden áldeqaıda áldi ekenin baıqadyq. Jazǵy demalysta jatpaı-turmaı aǵalarymen qosylyp qamys ordy dep edi. Sodan kúsh alyp ketken be, qalaı? Sálden soń jambasqa aldy da, atyp urdy. Ústimizge shyǵyp alyp, tómpeshtep jatyr. О́ziń únemi jeńip júrgen baladan jeńilgenniń yzasy sumdyq bolady eken. Ashýdan jarylardaı bolyp jatyp «qazir osydan turaıyn, óltirem, e!» dep aıqaıladyq. Myna sóz qarsylasymyzǵa qatty áser etti, bilem. Atyp turyp, qasha jóneldi. Jeńilgenime qany qaraıyp turǵan aǵam qarqylǵa basty. Al ananyń aǵasy artynan tura qýdy...
Láńgi
Aýyl balasynyń «azartty» oıyndarynyń biri – asyq. Apań tigip bergen qyzyl qorjyn bolady. Ishi asyqqa toly. Biraq onyń ishindegi jalǵyz bireýi ǵana sen úshin qundy, mańyzdy. Ol – saqa. Atqan kezde aınymaıtyn, shıirgende shyr aınalyp alshy túse qalatyn saqany tabýdyń ózi qıyn. Tapqannan keıin onyń jan jaǵyn egep, azdap qorǵasyn quıyp, túrli túske boıap, boıtumaryńdaı ustap júresiń. Saýsaǵyńnyń arasynda saqańdy aınaldyryp, shıyryp kep atyp jibergende qaz-qatar tigilgen asyqty qıratyp ótse, mereıińniń asqany. Asyq degenimiz búginde jappaı oınaıtyn boýlıngtiń atasyndaı bop kórinedi maǵan. Mergendikke, dáldikke, shydamdylyq pen tózimdilikke úıretedi eken ol. Báske tigilgen bar asyqtan aıyrylsań da túgiń ketpeıdi. Qoı soıylmaı turmaıdy. Sodan jınaısyń. Bolmasa, jalǵyz saqańmen kelip balalardy qan-qaqsatyp qyryp ketesiń. Munda saqańdy báske salyp, utylyp qalǵan ǵoı eń jamany. Ishiń ýdaı ashyp, bermeýdiń túrli syltaýyn taýyp, oıynnyń ádiletsiz bolǵanyn dáleldep, qarsylasyńnyń birneshe qarys alǵa shyǵyp ketkenin aıtyp, daýlasyp baǵasyń. Túbinde berýge týra keledi. Sharty solaı. Sonan soń saqańdy qaıtarǵansha esh tynym kórmeısiń. Bireýdiń qolynda jalt-jult etip turǵany janyńdy jegideı jeıdi.
Asyqtan keıingi oıynnyń qyzyǵy – láńgi. Sál jastaý kezińde láńginiń qalaı jasalatyny túgili, ony tebýdiń de ádisin bilmeı ábigerge túsesiń. Aıaqtyń ishimen tepkeniń bir upaı bop sanalady. Eger syrtymen tepseń, 5 upaıǵa baǵalanady. Al endi sekirip baryp, aıaqty ishke orap baryp soqsańyz, ondyq bolady. Muny balalar «lıýra» deıtin. Áýelgide bir upaıdan asa almaısyń. Teýip qalsań, qatty qorǵasyn tobyqqa tıedi de, zar qaqsatady. Ol isedi. Aıaqty syltyp basyp birneshe kún júrgesin, qaıta láńgini qolǵa alasyń. Sodan qyzdy-qyzdymen kúnniń qalaı batqanyn bilmeı qalatyn kezder bolatyn. Bir upaılyq soqqyny et qyzdyrý úshin teýip bastaısyń. Onǵa deıin aparǵan soń bestik upaıǵa kóshesiń. Ábden qyzynyp, babyńa kelgende «lıýradan» toqtaýsyz on ret tebesiń. Tobyǵyń iskenshe, búıregiń túskenshe sekeńdeı beresiń. Bireý-mireý senen asyp ketse, qulaǵyn qaıshylaǵan tulpardaı elerip tebesiń. Láńgini jáı aıaq kıimmen tebe almaısyń. Tobyǵyń isedi. Saýsaqtardyń basy aýyrady. Áıteýir bir jaraqaty bolady. Sol sebepti báteńke nemese etik kıesiń. Zil batpan aıaq kıimdi kóterý, láńgini tebýdiń ózi sport eken. Jazdyń kúni aýylda láńgi oınalmaıtyny da sondyqtan. Bul ózi kúz bastalyp, qys túskenshe qyzyqqa keneltetin oıyn. Al ony jasaýdyń ózindik syrlary bar.
Eń birinshi kóliktiń eski akkýmlıatoryn tabý shart. Aýyldyń qańyrap qalǵan bos garajyn aralaısyń. Árkimniń qorasyn jaǵalaısyń. Bul ózi jurttyń temir-tersek terip, ony satyp, kúnkórisin aıyryp jatqan zaman edi ǵoı. Sondyqtan beısaýyt jatqan zat tabylmaıdy. Tapqannan keıin baıyppen ishindegi suıyqtyqty tógip tastaý kerek. Talaı bala soǵan qolyn kúıdirgen. Ábden ishi kepkende baltaǵa salasyń. Qorabyn buzyp, ishindegi qorǵasyndy qolǵa alasyń. Ánsheıinde qazannyń astyna ot sal dese qashatyn basyń, sol kúni óziń ot jaǵyp, sý ysytasyń. Sebebi, ana qorǵasyndy eritý kerek. «Kılkanyń» qorabyna maıdalap salyp, balqytasyń. Synaptaı bolǵanda, aldyn ala bótelkeniń qaqpaǵymen oıyp jasalǵan jerge aparyp quıasyń. Ortasynda eki shyrpysy bar oıyqta láńginiń qorǵasyny jatady. Jerdiń ózin qýyryp jiberetin qorǵasyn sýyǵannan soń ortasyndaǵy shyrpyny syndyryp, tesigin ulǵaıtyp, aınalasyn egeýge salyp, dap-daıyn dúnıe jasap shyǵasyń. Endi buǵan qoıdyń terisi kerek.
Qazir ǵoı, qoıdy soıyp jatqanda terisin oıyp alsa eshkim qyńq etpeıdi. 90-jyldardyń basynda soıylǵan qoılardyń terisinde pyshaqtyń izi bolmaıtyn. О́ıtkeni, onyń ózi aqsha. Saýdagerler oıylǵan, kesilgen teriniń baǵasyn birden túsirip jiberedi. Osy sebepti úlkender terini zaqymdamaýǵa tyrysatyn. Mundaı jaǵdaıda saǵan láńgige dep kim teri bere qoısyn? Onyń ústine qoı soıylyp jatqanda teri alatyndar basynda turatyn bop aldy. Birden keledi de, aqshasyn tólep alyp ketedi. Barlyq aýylda sondaı jaǵdaı. Amal joq, aǵalardyń kózin taıdyra bere bir shetin opyraıtyp ketýge týra keledi. Basqa ne isteısiń endi? Terini ary-beri aqtaryp, satyp alaıyn dep jatqan Sársenbaı «mynaýyń bútin emes qoı» deıdi aǵama qarap. Mal qoranyń túbinde pysyldap terini tesip otyrǵan bizdi aǵamyz «tirideı» qolǵa túsiredi sosyn. Tıesili taıaǵyńdy jeısiń ǵoı. Bastysy, láńgige laıyq teri bar. Soǵan máz bolasyń.
Láńgige qorǵasyn quıý kezinde tosyn bir oqıǵaǵa tap boldyq. Birdeńe isteseń, úıdegi ózińnen kishi balalardyń aınalyp shyqpaı júrip alatyn ádeti emes pe? Ottan qorǵasyndy alyp, dereý jerdegi oıyqqa quıa qoıaıyq dep asyqtyq. «Qashyńdar» dep kele jatyp oıyqqa da jettik. Quıdyq. Shyjǵyrylyp jatqan. «Tóbeden tónbeı ári turyńdar» dep ornymyzdan kóterile bergende kádimgi myltyq atylǵandaı gúrs etken daýys shyqty. Eki qulaq shyńyldap ketti. Balalar tym-tyraqaı qashty. Jalǵyz Eldos degen inimiz ǵana betin ustap búk túsip jatyp qaldy. Sóıtsek, biz oıyq jasaǵan jerge kúl tógilgen eken. Kúl men qorǵasyn bir-birine attas zarıad pa, qaıdam, tars etip atylyp ketken. Al burqyldap turǵan qorǵasyn Eldostyń betine shashyraǵan. Bytyra sııaqty. Bet-aýyzynyń bári kúıik. Tek kózderi aman. Tipti, kirpigine deıin órtenip ketken. Jedel járdem shaqyryp, dereý aýrýhanaǵa alyp ketti úlkender. Biz jazalymyz. Áıteýir, abyroı bolǵanda qorǵasyn tereńdemepti. Terisin ǵana kúıdirgen. Birneshe aıdan keıin jazylyp ketti. Sol oqıǵadan keıin qorǵasyn quıýdy da doǵardyq...
Jazdyń kórki – sý
Myna zamannyń balalaryna bir jaǵy qyzyǵatynymyzdy jasyrmaımyz. Jazǵy demalys kezinde aldy Antalııada, arty Alakólde sýǵa túsip jatady. Býrabaıda demalady. Qapshaǵaıdyń sýynda oınaıdy. Ystyq kólde atasynyń úıinde júrgendeı júredi. Áıteýir, búgin jaǵdaıy jetken ata-ana balalaryna el men jerdi kórsetedi. Tym quryǵanda qaladaǵy akvaparkterge ákeledi. Bul da zamannyń túzelgeni, eldiń eńsesin tiktegeni dep sanaımyz. Áıtpese, qaltańda qarjyń bolmasa qarǵa adym jerge bara almaısyń ǵoı.
Al bizdiń teńizimiz aýyl shetindegi kúrishke sý jiberetin kanal bolatyn. Osy kanaldy ata-ájelerimiz qolmen qazǵan deıdi. Syrdarııadan bastap. Uzynnan uzyn sozylyp jatqan arnany jalań qolmen qazyp shyqqan olar shynymen de jankeshti eken-aý. Esik aldyndaǵy baqshanyń aryǵyn arshýǵa shamamyz jetpeıtin bizder atalarymyz qazǵan kanalda balyqsha júzemiz.
Jazy óte ystyq Aqmeshit atyrabynda kanalǵa túspeı bolmaıdy. Qaraptan-qarap qara terge malshynasyń. Biz sekildi oıyn balasynyń basynda sháınek qaınap júredi. Aǵysy qatty arnaǵa ata-anań, aǵa-ápkeleriń jibermeıdi. Sýǵa batyp ketesiń dep. Tús áletinde barlyǵy uıqyǵa ketedi. Seni de bir buryshqa jatqyzyp qoıǵan. Álden ýaqytta, bári uıyqtady-aý degende mysyqtabandap syrtqa jylystaısyń. Aqyryn ǵana dalaǵa shyǵyp, esiktiń syrtyna aǵash tirep, tura qash sosyn. Osy esikke aǵash tirep ketý degen ne ádet ekenin áli kúnge deıin túsinbeımin. Ásili, sýǵa túsýge shyǵyp bara jatqanymyzdy bilip qalǵan adam artymyzdan qýyp kep berse, esikti asha almasyn deıtin qýlyǵymyz shyǵar. Eki ókpeńdi qolyńa alyp barǵanda shúpirlegen qaradomalaqtyń asyr salyp júrgenin kóresiń. Júgirip kele jatyp kıimniń bárin sheship úlgergensiń ǵoı. Sol ekpinmen qolyńdaǵy kıimdi bir shetke laqtyra salyp, kanalǵa qoıyp ketkendegi sezim erekshe edi. Qara teńiz ben Aq teńizge, Ystyq kólge tústik qoı. Biraq sonyń birde-bireýi bala kezdegi kanalǵa túsken sáttegi erekshe kúıdi syılaı alǵan emes.
Kanal basynda da túrli oıyn bar. Aldymen súńgip jarysasyń. Eni on metrdeı bolatyn arnanyń bergi shetinen súńgip, arǵy jaǵyna barý shart. Alǵash sýǵa túsip júrgende ortasyna jetpeı atyp shyǵasyń. Jınaǵan aýań tarylyp, arasynda sý jutyp, ólip bara jatsań, atyp shyqpaǵanda qaıtesiń? Kúndelikti súńgı bergesin aýa men kúshti ońtaıly paıdalanyp, shydamdylyǵyńdy shyńdaı túsesiń. Mine, sol kezde kanaldyń arǵy betine deıin súńgip barýǵa shamań jetedi. Buǵan toqtap qalatyn bala bar ma? Balyqtan beter bolǵan qatarlastaryń endi taǵy bir qylyq shyǵarady.
– Men qazir myna betten súńgımin bar ǵoı, sosyn arǵy betke baryp, qolymdy bylaı shyǵaryp, osy jaqqa qaıtyp kelemin, – deıdi qos tanaýy delıip.
– Qoı, eı-ı-ı, – deısiń kerile. «Bástesesiń be?». «Davaı».
Alystan júgirip kelgen júgermek sýǵa kúmp beredi. Laı kanalda onyń qaıda ketip bara jatqanyn ańǵarý múmkin emes. Sálden soń arǵy betten shoshaıyp qoly shyǵady. Sý astynda burylyp jatqanyn baǵamdaısyń. Sóıtip turǵanda tap aldyńnan atyp shyǵady. Eki ezýi eki qulaǵynda. Rıza. «Utyldyń sen», – deıdi. Moıyndamasqa laj joq. Bir kezde baryp «keshe sender ketip qalǵanda úırengem» dep yrjııady. Endi bul ádisti sen jasaýyń kerek. Dosyńnan kemsiń be? Aqyry ol nátıjege de qol jetkizesiń.
Kanaldy kesip ótetin kópir ústinen salto aınalyp sekirý de ózinshe bir báseke. Alǵa qarap, arqańmen turyp aınalyp sekirýdiń túr-túrin meńgeresiń. Aǵysqa qarsy júzýden jarystyń kórigi tipti qyzady. Birneshe shaqyrymǵa deıin júzgende shyn myqtylar ǵana qalady. О́kpesi óshkender jıekke shyǵa beredi. Mundaǵy eń ǵajaby, sonshama jerden shalqalap aǵyp kelgeniń. Sharshaǵanyń basylyp, jalaq oınaýǵa jarap turasyń. Jurt jazyqta birin-biri qýyp jalaq oınasa, biz ony sýǵa yńǵaılap alǵanbyz. Áıteýir qyzyǵy basylmaıtyn mezgil edi jazyńyz.
Al endi sýǵa túsýge klastyń qyzdary kelse, onda Qudaı berdi degen sóz. Olardyń aldynda bar ónerińdi kórsetip maqtanýǵa, ózińniń myqtylyǵyńdy dáleldeýge taptyrmaıtyn qural bul. Álgi jerde kádimgideı kisi bop qalasyń ǵoı. Qyzdarǵa júzýdi úıretip, tálimgerlik qylasyń. Sóıtip, júrip sharýańdy da sheship alasyń. Erteńgi matematıkadan bolatyn baqylaýda synyptas qyz saǵan kóshirtýge kelisimin beredi. Bulardyń sýǵa túsýge kelgeni qandaı jaqsy bolǵan? Áıtpese, matematıkadan eki alar edik deısiń oısha.
Úıdegiler uıqydan turmaı jetý qajet. Sýǵa túskenińdi bildirmeý – ózińe qoıǵan basty talabyń. Sondyqtan ábden laı sý mújip, torlap ketken betińdi topyraqpen shaıasyń. Qyzyq ta, sýǵa túsip-túsip, aqyrynda betińe topyraq jaqqanyń. Biraq qyzaryp ketken eki kóziń báribir seniń qaıdan kelgenińdi aıǵaqtap beredi. Qansha jerden jasyrǵanyńmen, úlkender báribir bilip qoıady. Keıde kanaldyń qyzyǵynan shyǵa almaı, úıdegilerdi syrtynan aǵashpen jaýyp ketkenińdi este qalmaıdy. Ondaı sátte taıaq jeýge óziń-aq yńǵaılana beresiń ǵoı...
Túıin: Qumnyń arasynan «qumsaǵyz» tergeniń, qara joldyń asfaltin aýzyńa shaınańdap salǵanyń, velosıpedti ortasyna kirip alyp tepkeniń, esektiń bóksesine otyryp shapqanyń, aıyrsadaq – rogatkamen talaı qusty atqanyń, qalyń qamystyń arasynda qoı baqqanyń, shómele shóptiń ústinde qııalǵa batqanyń; bári-bári aýyl balalarynyń aldanyshtary edi. Úıde ósip kele jatqan bozókpelerge osyny aıtsam, ertegi sııaqty qabyldaıdy. Kompıýterdiń ekranyna úńilgen kúıi ıyǵyn qıqańdatady da qoıady. Zamannyń ózgergeni, ózgeshe óńge engeni osy da.
Erjan BAITILES,
«Egemen Qazaqstan».
Qyzylorda oblysy.