Mereıtoıǵa mekemeler qalaı daıyndalýda?

Elordadaǵy Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmetinde ótken brıfıngte  Qazaq handyǵynyń 550 jyldyq mereıtoıyna daıyndyq jumystary áńgime arqaýyna aınaldy. Mádenıet jáne sport mınıstr­liginiń Mádenıet jáne óner isteri departamenti búgingi kúni ulttyq fılmderdiń baǵdarlamasyn jasap, sonyń aıasynda kórkemsýretti, derekti jáne anımasııalyq fılm­­derdi jaryqqa shyǵarý jumystarymen aınalysýda eken. De­partamenttiń dırektory Aq­toty Raıymqulovanyń aıtýynsha, 10 bólimnen turatyn «Qazaq eli» teleserıalynyń ssenarııi jazylyp, 6 bólimnen turatyn «El amanaty» anımasııalyq fılmin túsirýge daıyndyq jumystary júrgizilýde kórinedi. «Qazaq eli» fılminiń avtorlary – Smaǵul Elýbaev pen Tımýr Jaqsylyqov. Fılm­de Kereı men Jánibek handar­dan bastap Qasym men Buryn­dyq handarǵa deıin bizdiń tarıhy­myz qamtylady. Osy fılmdi halyqaralyq arenaǵa shyǵarý maqsatynda shetelderdiń de, ózimizdiń de kórnekti ulttyq kıno salasynda jumys istep júr­gen azamattarymyzdan tura­tyn top qurylýda. Qazaq han­dy­ǵynyń qurylý tarıhyn baıan­daıtyn fılmniń árqaısysy 30 mınýtqa sozylady. Fılmge  ǵy­lymı-tarıhı, fotoderekter de jınaqtalý ústinde. Sondaı-aq, «El amanatyna» keler bolsaq, onda Kereı men Jánibek handardyń jas shaǵynan bastap taqqa otyrýyna deıingi kezeń, áz-Táýke, Abylaı han, Naýryzbaı, Qabanbaı, Qarasaı syndy batyrlar men  Ańyraqaı shaıqasy mýltfılmge arqaý bolady. Atalǵan kınojo­balar tarı­hymyzdyń ulttyq qun­dy­lyq­­tar men el tarıhynda ósh­pes iz qal­dyrǵan tarıhı tulǵa­lary­myz­dy keńinen tanystyra otyryp, ur­pa­ǵymyzdy ulttyq-patrıottyq tárbıege baýlýdy kózdeıdi» dedi ol. Kóbinde sheteldik tarıhshy­lardyń qazaq mádenıetine bir­jaqty baǵa beretini, kóshpeli halyq bolǵan degen pikirde ekeni búginde kóbimizge belgili jaıt. Brıfıngke qatysqan tarıh ǵylymdarynyń doktory, pro­fessor Zeınolla Samashev qazaqta kóshpeli jáne otyryqshy mádenıet qosarlana damyǵanyn aıta kele, joǵarydaǵy pikirdi teriske shyǵarý tarıhshylardyń basty mindeti ekenin atap kórsetti. «Jalpy, Qazaq handyǵynyń qurylýy – biz úshin álemdik mańyzy bar oqıǵa. Degenmen, ol ózinen ózi quryl­ǵan memleket emes, onyń al­dynda myńdaǵan jyldyq tarı­hı úderister bolǵan. Buǵan qatysty Elbasy Ulytaý tórindegi suhbatynda «shyǵysta – Berel, batysta – Saraıshyq, ońtústikte – Túrkistan» dep erteden bergi mádenı qundylyqtarymyzdy atap ótken bolatyn. Endi bizdiń aldymyzdaǵy mindet – Qazaq handyǵy qurylǵanǵa deıingi tarıh pen Qazaq handyǵy qalaı quryldy degen máseleni tarıhı sabaqtastyq turǵysynan zertteý», degendi aıtty professor. Ol, sondaı-aq, Qazaq elindegi baǵaly tarıhı muranyń biri – Saraıshyq qalasynyń jaǵdaıyna alańdaýshylyq bildirdi. Z.Sa­mashevtiń aıtýynsha,  Qazaq han­dyǵynyń tarıhymen tyǵyz baı­lanysty Saraıshyq qalasy búginde quryp ketýdiń az-aq aldynda tur. Sondyqtan osy mereıtoıdyń tusynda qalany qalpyna keltirý jumystaryn qolǵa alý kerek jáne oǵan jergi­likti bılik aralasýy qajet. Eldegi basqa eskertkishterdiń jaǵdaıy qandaı degen zańdy saýal týyndaıtyny aıqyn. Bul týraly jýrnalıster saýa­lyna «Qazqaıtajańǵyrtý» res­pýb­lıkalyq memlekettik kásip­ornynyń dırektory Qanat Tuıaqbaev jaýap berdi. Onyń aıtýynsha, bıyl elimizde óte qundy degen 14 eskertkish qal­pyna keltiriledi eken.  «2004 jyly Elbasynyń bastamasymen qabyldanǵan «Mádenı mura» baǵdarlamasynyń aıasynda 73-ten asa respýblıkalyq mańyzy bar tarıhı-mádenı rýhanııat eskertkishteri qalpyna keltirildi», degen Q.Tuıaqbaev Qazaq handyǵy dáýirindegi qalalarda salynǵan eskertkishterge de toqtala ketti. «Qazaq handyǵynyń aý­ma­ǵy qazaq jerindegi toǵyz qala­­ny qamtıdy. Túrkistan, Saýran, Syǵanaq qalalary Qazaq han­dy­ǵynyń mańyzdy ortalyq­tary bolǵan. Solardyń biri – Saýran qalasyna toqtalaıyq. Saýran qalasyndaǵy XV, XVI, XVII ǵasyr­larda salynǵan tarıhı-mádenı eskertkishterdiń kópshiligi oqý oryndaryna arnalǵan. Iаǵnı, sol zamanda qabyrǵasy qalanǵan meshit-medreseler bilim berý maqsatynda salynǵan. Saýran qalasynyń aýmaǵyndaǵy meshit-medreseler qalpyna keltirilip, ashyq aspan astyndaǵy mýzeıge aınalǵan. Sondaı-aq, Syǵanaq qalasyndaǵy meshit-medreseler de qazir ashyq aspan astyndaǵy mýzeı qyzmetin atqarýda. Al, bizdiń mekemeniń 2015-2017 jyl­darǵa arnalǵan jumys josparyna sáıkes, 30-dan asa tarıhı-mádenı muramen jumys isteý kózdelip otyr. Solardyń ishinde 14 eskertkish bıyl qalpyna keltiriledi», dedi Q.Tuıaqbaev. Al qoǵamda úlken rezonans týǵyzyp, ǵalymdar turmaq jaı qyzy­ǵýshylardyń ózine «Kene­sarynyń basy qaıda?» degizgen máselege bul mereıtoıdyń tusynda da núkte qoıylmaıtyn syńaıly. Shoqan Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń dırektory Hankeldi Ábjanov endi hannyń basyn Batys Sibirden izdeý kerek degen baılamyn aıtty. «Kenesary babamyzdyń basyn qaıtarý – kún tártibinen túspegen másele. Qazir bizdiń ınstıtýt memlekettik qoldaý aıasynda osy másele boıynsha jumys júrgizip jatyr. Kenesarynyń basy Máskeý­den de, Peterbýrgten de tabyl­maıtyn sııaqty. Eń qymbat dúnıe­lerdi saqtaıtyn «Memlekettik qor­ǵaý» degen bar. Kenesary hannyń basy sol jerde bolýy múmkin degen boljam bar. Sondyqtan, Kenesary hannyń basyn Batys Sibirden, Ombydan izdeý kerek degen taǵy bir baılamǵa kelip otyrmyz», dedi ol. Aıgúl SEIILOVA, «Egemen Qazaqstan».