Ǵundardyń Eýropaǵa kelýi birneshe kórkemdik stılderdiń paıda bolýy men gúldenýin týdyrdy. Olardyń ishinde ǵundarmen eń jarqyn, eń tyǵyz baılanysty – polıhromdy stıl.
Polıhrom stıli – altyn men serdolık jáne qyzyl tústi qymbat baǵaly tastardy qoldaný. Kóbinese zergerlik buıymdardyń negizi qola plastınadan jasalǵan, juqa altyn nemese altyn folgamen kómkerilgen. Nátıjesinde, altyn fon dánekerlengen uıalardaǵy qyzyl tústi tastarmen bezendirilgen. Ár tas juqa altyn jolaqpen oralǵan. Dánekerlengen uıashyqtarǵa ornalastyrylǵan qyzyl tústi tastar men gaýhar áshekeıler eń aldymen ǵundarǵa tán. Ǵun áshekeıleri – dıademalar, kolttar, kýlondar osylaı bezendirilgen. Ǵun dáýirindegi polıhromdyq stıldiń bir tarmaǵy «klýazone» dep ataldy. Klýazone – bul sándik múmkindikterine baılanysty keńinen taralǵan emaldy áshekeıdiń eń kóne ádisi. Sonymen qatar bul mehanıkalandyrýǵa jaýap bermeıtin eńbekti qajet etetin jáne kúrdeli tehnıka. О́nimniń aldyńǵy beti jıekpen jıektelgen, al óristiń ózi birdeı altyn jıektermen – bólimdermen bólingen. Rýbın jáne qyzyl tústi tastar, ádette plastınalar betine ornalastyryldy. Qunyn arzandatý úshin zergerler rýbın, serdolık tastardy juqa etip jasap, tastar túbiniń arasyndaǵy aralyqty gıps nemese sement negizindegi qospalar toltyrdy. Tastar «altyn túsin» joǵaltyp, «sónbeýi» úshin olardyń astyna altyn folgany juqalatyp oıý-órnekpen salǵan.
Ádister jetile kele ǵun dáýirinde polıhrom stıldiń neǵurlym kúrdeli túri «tolqyndy klýazon» (drojashıı klýazon) paıda boldy. Bul stıl tastar arasyndaǵy altyn, kúmis metaldar tolqyn kontýrlar sııaqty jasalyp, tastar tolqyndar pishini boıyna ornalastyrylady. Ǵun dalasynda bul tehnıkada jasalǵan zattar sırek kezdesedi. Biraq búkil Eýropada klýazon stılindegi zattar óte tanymal bolǵan. Klýazone, ásirese «tolqyndy klýazon», Merovıngter áýletiniń alǵashqy frank patshalary arasynda óte tanymal boldy. Korol Hılderıktiń Týrnadaǵy qabirinen tabylǵan birqatar zattar osy stılde jasalǵan. Osy ádister negizinde ǵundarda zergerlik buıymdarynyń jarqyn jáne erekshe kesheni qalyptasty. Onyń negizi dıademalar, kolttar jáne kýlondar boldy. Ras, bul ónimder óte sırek kezdesedi. Onyń ishinde dıademalar kezdeısoq oljalar jáne álem boıynsha jalpy sany jıyrmadan sál asady, kolttar – onǵa jýyq, kýlondar – odan da az. Mundaı oljalardyń az bolýynyń bir sebebi tolyq jıyntyqty áshekeılerdi baı jáne asyl tekti áıelder ǵana paıdalanǵanyn kórsetedi. Dıademalar nemese mańdaı áshekeıleri ádette eni birneshe santımetr bolatyn tikburyshty taqtaıshaǵa uqsaıdy. Ádette, qola negizdi altyn folgamen qaptalǵan jáne áshekeılengen, kóbinese birneshe qatarda, asyl tastardan, negizinen qyzyl tústi tastaradan jasalǵan. Plastınanyń shetterinde ony toqylǵan nemese bylǵary negizge tigýge arnalǵan tesikter boldy. Plastınanyń joǵarǵy jıeginde bir nemese tutas «sańyraýqulaq tárizdi» shyǵyńqy jerleri bar birneshe erekshe sándi úlgiler belgili.
Ǵun kýlondary erekshe, pishini men óndiris tehnıkasy jaǵynan kúrdeli. Olardyń joǵarǵy bóligi qabyrshaqqa uqsaıdy, syrtqy jıeginde ol koltalar sııaqty sımvoldyq sáýlelermen nemese pıramıdalarymen bezendirilgen. Sonymen qatar tikburyshty pishinder ǵundyq polıhrom stılinde osy «qabyrshaqtarǵa» tómennen bekitilgen. Arheologter arasynda bul buıymdar, ıaǵnı kýlondar retinde paıdalanyldy ma, álde shekelik áshekeı nusqasy ma degen pikirtalastar boldy. Biraq Qyrymdaǵy «Marfa» qorymynda asyltekti ǵun áıeliniń barlyq negizgi áshekeı jıyntyǵy tabylǵandyqtan, onyń ishinde dıadema, kolttar men kýlondar – zergerlik buıymdardyń ár túri óz rólin atqardy jáne olar bir-birin tolyqtyrdy dep qorytyndylaý oryndy. Múmkin, bul kýlondar – moıyn áshekeıi grıvnanyń tómengi bóligi de bola turyp, olardyń negizi saqtalmaýy múmkin.
Qyzyl tústi jáne serdolık tastar basqa kez kelgen zergerlik buıymdardyń altyn órisi kóbinese ártúrli kombınasııada ornalasqan dánekerlengen úshburyshtarymen bezendirilip, áshekeılerdiń altyn fonyn odan da kórkem etti. Keıde arheologter ǵundardyń áıel áshekeıleri quramynda múldem anyq emes, «aıdaharlar» jáne ártúrli salpynshaǵy bar dóńgelek áshekeıler tapqan. Biraq olardy qalaı qoldanǵany múldem beımálim, bul óz kezeginde tarıhtaǵy ǵun áıelderiniń qupııasy bolyp qala beredi. Ǵun áıelderiniń zergerlik buıymdary, barlyq ózindik erekshelikterine qaramastan, sarmattyqtarmen keıbir uqsastyqtarǵa ıe. Eger biz ǵundardyń jerleý oryndarynda sarmattarǵa tán aınalar tabylǵanyn eske túsiretin bolsaq, onda ǵundar kóbinese sarmat tamyry bar áıelderine úılengen dep oılaý oryndy. Kostıýmdi bezendiretin zergerlik buıymdar ózderiniń erekshe mazmunyn kórsetedi, keıbir zattar mysaly, ıesiniń ál-aýqatyn, qorǵaıtyn tumarlar dinı ıdeıalardy beıneleıdi, al basqalaryn bıliktiń nyshany retinde de qarastyrýǵa bolady.
Ejelgi halyqtardyń ómiri men ıdeologııasyn beıneleıtin ártúrli arheologııalyq orynnyń ishinde altyn jáne kúmis zergerlik buıymdar – alys ótkendegi zergerlik buıymdardyń úlgileri úlken qyzyǵýshylyq týdyrady. Olardyń kópshiligi pishin ásemdigi men oıý-órnektiń ár alýandyǵy, kúrdeli oryndaý tehnıkasymen úılesetin joǵary kórkem shyǵarmalar.
Dıloram Taýasarova,
«Uly dala eli» ortalyǵy qyzmetkeri