Senat depýtattary demografııa máselelerimen aınalysatyn memlekettik organ qurý jóninde bastama kóterip jatyr. Buǵan Úkimet tarapynan jaýap ta berildi. Osy oraıda atalǵan máseleni túrli salanyń sarapshy mamandary talqylaǵan edi. Is-sharada Senat depýtaty Nurtóre JÚSIP, Eńbek jáne áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń kelisimsharttyq qyzmetshisi Bátjan AQMOLDINA, ulttyq sarapshy, demograf Aıaýlym SAǴYNBAEVA, «Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýty» AQ bas sarapshysy, PhD demograf Shynar TО́LEShOVA, Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti Arheologııa, etnologııa jáne mýzeologııa kafedrasynyń professory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Amanjol QALYSh, demograf-saıasattanýshy Náılá MUHTAROVA pikir almasty.
Nurtóre JÚSIP:
–Elimizde demografııalyq saıasat salasyndaǵy ýákiletti organ anyqtalmaǵan. Demografııalyq zertteýler júıesin boljaý da qurylmaǵan. Demografııalyq saıasat máselelerinde memlekettiń naqty ustanymy anyq emes. Sonyń saldarynan búgingi tańda tek statıstıkamen shektelip otyrmyz.
Senat ótkizgen Úkimet saǵatynda uzaqmerzimdi jáne ortamerzimdi keleshekte forsaıt-sessııalar ótkizý, sondaı-aq demografııa boıynsha ulttyq baıandama daıyndaý usynyldy. Osyǵan qatysty Úkimet óz jaýabynda barlyq salalyq mınıstrliktiń ózara is-qımylyn úılestirýdi qamtamasyz etý týraly jalpy aqparatty ǵana usynyp otyr.
Sondaı-aq Úkimet saǵaty usynymdarynyń birinde Turaqty demografııalyq damýdyń uzaqmerzimdi baǵdarlamasyn ázirleý máselesi de kóterildi. Bul usynysty da Úkimet orynsyz dep sanap otyr.
Senattyń demografııa saıasatyna qatysty kótergen ózekti máseleleriniń bárin Úkimet elemeıtin bolsa, syrǵytpa jaýaptarmen ǵana qutylsa, Úkimet saǵatyn ne úshin ótkizdik sonda? Bunyń bári kimge arnalǵanyn bilmeı otyryp, eldiń odan ári áleýmettik-ekonomıkalyq damýynyń qandaı áseri týraly aıtyp otyrmyz? Demografııalyq syn-qaterler, halyqtyń qartaıýy, baqylanbaıtyn ýrbanızasııa, kóshi-qon, halyqtyń shamadan tys ólimi júıeli ári shuǵyl sheshimderdi qajet etedi. Demografııalyq úderiske Úkimet tarapynan naqty jaýapkershiliktiń bolmaýy, monıtorıngtiń joqtyǵy júrgizilip jatqan ekonomıkalyq ári áleýmettik reformalar tıimdiliginiń tómendeýine ákeledi.
Keıingi jyldary soltústik-shyǵys óńirlerde halyqtyń azaıý tendensııasy qatty baıqalyp otyr. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń derekteri boıynsha Soltústik Qazaqstan oblysyndaǵy kóshi-qon saldosy 2024 jylǵy 1 shildege teris jáne 3 396 adamdy qurady. Sondaı-aq atalǵan oblys boıynsha tabıǵı ósim 1000 adamǵa shaqqanda 1,94 teris saldony qurap otyr. SQO, Qostanaı, Pavlodar oblystarynda týǵan adam sany jyldan-jylǵa azaıyp keledi.
О́ńirlerge jumys sapary kezinde halyqpen kezdesý ótkizip keldik. Demografııaǵa qatysty suraqtar taǵy da aldymyzdan shyqty. Soltústik Qazaqstan oblysynda Sábıt aýyly jabylǵan. Halyq jazýshysy Safýan Shaımerdenovtiń aýyly jabylýǵa jaqyn. Eńbek Eri, qazaq ádebıetiniń klassıgi Ǵabıt Músirepov týǵan Jańajol aýylynyń taǵdyry da qyl ústinde tur.
Sondyqtan Senat usynymdaryn qaıta qaraýdy, soltústik óńirlerde áleýmettik jáne ekonomıkalyq damý baǵdarlamalaryn dereý qolǵa alý, óńirlerge jastardy tartý, ınfraqurylymdy damytý, kóshi-qondy júıeleý, zeınetaqy jáne áleýmettik qyzmetterdi jaqsartý boıynsha máselelerdi jedel pysyqtap, naqty sheshimder qabyldaý qajet.
Bátjan AQMOLDINA:
– Bul máseleni kótergenimizge on shaqty jyl boldy. 90-jyldardyń aıaǵynda túrli táýekeldi jaǵdaı boldy. Kóshi-qon joǵary, týý kórsetkishi tómen boldy. Osy kezde demografııalyq saıasat tujyrymdamasy qabyldanyp, 2011 jylǵa deıin sonymen jumys istedik. Týý kórsetkishi ósip, demografııalyq ahýal turaqtalǵan soń bolar, bul tujyrymdamanyń kúshi joıyldy da, keıin qabyldanbady. Osylaısha, demografııalyq saıasatty otbasylyq saıasatpen birge ulttyq komıssııa júrgize bastady. Al demografııalyq tujyrymdamaǵa kiretin qazaq halqy sany jaǵynan qansha bolý kerek ekenin, óńirlerdegi kórsetkishterdi memlekettik deńgeıge shyǵara almaı otyrmyz. Demografııalyq saıasatpen ártúrli mınıstrlik aınalysady. Bul durys emes, árıne. Bári bir organnan basqarylýy kerek qoı. Máselen, qazir otbasylyq saıasat jeke júrgiziledi. Al kóshi-qon saıasatyna jaýap beretin mıgrasııa komıteti, kóshi-qon polısııa, ishki mıgrasııa Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý jáne Ishki ister mınıstrlikterine bólinip berildi. Demografııalyq saıasat óz ornyn tappaı tur osylaı.
Jeke organnyń qajettiligi nede desek, bul – salalyq mınıstrlikterdiń qosymsha alyp júretin jumysy emes, strategııalyq másele. Mıgrasııalyq tolqyndy ózine qaraı tartý, týý kórsetkishiniń ósýine ákeletin áleýmettik jaǵdaı, qaı óńirlerde qansha mektep salyný kerektigi sııaqty máselelerdiń sheshimin shyǵaratyn óz organy bolýy kerek. 90-jyldary jastar sany azaıdy, biraq qazir ósip jatyr. Erteńgi eńbek naryǵyn retteý qajet. Qazir osyndaı máselelerdi sheshetin júıeli mekeme joq.
Aıaýlym SAǴYNBAEVA:
– Elimizdiń jalpy demografııalyq kórsetkishi jaman emes, biraq óńirlerdegi, ásirese elimizdiń soltústigi men ortalyǵynda kóp jyldardan beri depopýlıasııa bolyp jatyr. Demografııalyq ahýal búgin jaqsy bolsa, erteń birden quldyraýy múmkin. Qazir týý kórsetkishi ǵana – joǵary deńgeıde. Munyń ózi batystaǵy (Aqtóbe, Atyraý, Mańǵystaý) jáne ońtústiktegi oblystardyń esebinen joǵary bolyp otyr. Astana men Shymkenttegi týý kórsetkishiniń ósýi – mıgranttardyń úlesinde.
2050 strategııalyq baǵdarlamada eń úlken syn-qater demografııalyq ahýal dep kórsetilgen edi. Alaıda osy ýaqytqa deıin buǵan qatysty is-sharalar júrgizilmedi. Jasyratyny joq, biz másele týyndap, onyń saldary bolǵan kezde ǵana qozǵalamyz. Aldyn alý degen joq. Mysaly, tabıǵı ósim kemise, onyń ósýi, qalpyna kelýi ekitalaı. Úkimet bul salaǵa nege nemquraıdy qarap otyr desek, Qazaqstan shıkizat kózderinen, munaı, gaz, túrli metaldy eksporttaýdan kún kórip otyr, halyqtyń salyǵyna qarap otyrǵan joq. Sondyqtan Úkimet nazary bolmaı tur.
Otandastarymyz buryn bilim alýǵa ǵana shetelge ketse, qazir jumys istep, turaqtap qalýǵa tyrysyp jatyr. Joǵary bilimdi adam kapıtalynan bólek jumysshylardyń da ózge elge ketýi – úlken másele. Erteńgi olardyń ornyn toltyra almaı, halyq qartaısa, jaǵdaı qıyndaı túsedi.
Qazir urpaq sanasy da ózgerdi. 80-jyldary týǵan áıelder memlekettiń qamqorlyǵyna ıek artpaı-aq ómirge bala ákelip jatyr. Al 1990, 2000 jyldary týǵandarda mundaı kózqaras joq. Munyń aldyn alyp, osy bastan naqty qadam jasaý kerek. Bul úshin demografııalyq zertteýler qajet, ıaǵnı arnaıy organ, ınstıtýttar bolýy kerek. Damyǵan memleketterdi kóp aıtamyz. Máselen, Germanııa, Fransııada arnaıy ortalyqtar bar. Bizde tipti memlekettik qujattardy alyp qarasaq, demografııalyq ahýalmen baılanysy shamaly. 2029 jylǵa deıingi Ulttyq jospardy alsaq, ondaǵy sheshýshi kórsetkishterde jalpy demografııalyq ahýal joq. Halyq sany sekildi birer kórsetkishter ǵana qamtylǵan. Al halyqtyń jas erekshelikteri qalyptasqan saıyn áleýmettik máseleler, ınfraqurylym – barlyǵy bolý kerek. Al bizde bul joq, óıtkeni munyń barlyǵyn tizip otyratyn memlekettik organ bolmaı tur.
Taǵy bir másele, Karlov ýnıversıtetin demografııa salasy boıynsha bitirip kelgen mamandar elge kelip jumys tappaı qaldy. Jumys isteıtin organ, mekeme bolmady. Jýrnalısterdiń arqasynda demografııa máselesi qaıta kóterilip, ózekti bolyp jatyr. Buryn demograftardy eshkim izdemeıtin.
Bul salada memlekettik organ mindetti túrde bolý kerek. Tujyrymdamanyń aıaqtalǵanyna on úshinshi jyl boldy, sodan beri ózimizben ózimiz jumys istep kele jatyrmyz. Bir ǵana kóshi-qon máselesine senim artyp otyrǵan bolmaıdy. Arnaıy baǵdarlama ázirlenip, júzege asyp jatqanyna qansha jyl boldy, biraq nátıjesin kórip otyrǵanymyz joq. Ońtústikten soltústikke halyqty kóshirýmen demografııalyq másele sheshilmeıdi, oǵan kóz jetkizdik. Endi basqa is-shara qabyldaý kerek. Kórshi memleketter qazir osy salany qolǵa alyp, jaqsy qadamdar jasap jatyr. Biz bolsaq, Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimetterimen ǵana shektelip otyrmyz, naqty zertteýler joq. Demografııalyq máselelerdi sheshemiz dep birneshe aýdandy bóle saldyq. Munymen demografııalyq ahýal ózgergen joq, tek memlekettik apparattyń sany ósti. Kóship kelýshilerdiń legi de asa bir ózgeris ákelmedi.
Shynar TО́LEShOVA:
– Úkimettiń mundaı memlekettik organ qurǵysy joq ekeninen habardarmyz. Bir jaǵynan alyp qarasaq, ázirge týý kórsetkishimiz joǵary, halyq jas, jumysqa qabiletti adamdar bar, ómir súrý jasy uzaryp keledi. Osylaısha, Úkimet aıtarlyqtaı demografııalyq másele joq dep eseptep otyr. Syrt kózge osyndaı jaǵdaı qalyptasty. Úkimettiń túsiniginshe, memlekettiń jaǵdaıy nashar bolǵan kezde ǵana arnaıy memlekettik organ qajet.
Jaǵdaı qazir turaqty bolǵanymen, aldymyzdy boljap, tıisti sharalar qabyldaýymyz kerek. О́ńirlerimizdiń aqsap turǵany – jaǵdaıdy aldyn alý kerek degen sóz. Ásirese Soltústik Qazaqstannyń demografııalyq jaǵdaıy máz emes. Osy kezde nelikten kóshi-qon saıasaty júzege aspaı jatyr, nege soltústiktiń jaǵdaıy áli nashar degen suraq týady. О́ıtkeni oǵan Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń janynan qurylǵan Kóshi-qon komıteti jaýap beredi. Al oǵan bara qalsaq, eki-úsh adam otyrady, onyń bireýi nemese ekeýi ǵana sol soltústikke kóshýdiń máselesimen aınalysary sózsiz. Ol jerde ǵylymı turǵydan saraptap, zerttep, sheshimin taýyp beretin bir ǵylymı ortalyq joq. Sondyqtan bul jan-jaqty zerttelmeı otyr, atalǵan komıtettiń bul máseleni sheshýge áleýeti jetpeıdi, adamı, ǵylymı resýrsy tómen.
Jalpy, bizde demograf mamandar az. Al bul sala ǵylym retinde jetildirýdi qajet etedi. Biz – jumysqa jaramdy er adamdardyń ólimi jaǵynan aldyńǵy qatarda turǵan elmiz. Bunyń ózi – zertteýdi qajet etetin másele. Ekonomıkalyq, áleýmettik demografııa bar. Demografııalyq boljam jasaý jaǵy aqsap tur. Mundaı boljamdy Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi jasaıdy, biraq ol eńbek naryǵyna ǵana baılanysty.
Demografııalyq saıasat týýdy, ólimdi qalaı retteýge bolatynyn qarastyrady. Bizge qajeti – osy. Osy sebepten bizge demografııalyq saıasat qajet, al buǵan memlekettik organ qurylýǵa tıis. Máseleniń aldyn alǵan kezde ǵana elde adam kapıtaly damıdy.
Amanjol QALYSh:
– Qazir bizde aýyldy jerlerdiń jaǵdaıy máz bolmaı tur. О́ndiris oryndary da, jumys ta joq. Eki-úsh saýyndy malmen bútin otbasyny asyraı almasy belgili. Sosyn halyq qalaǵa aǵylady. Ásirese jastar aýylda qalǵysy joq. Qazir qańyrap turǵan aýyl kóp. Bar aýyldyń ózinde halyq az. Endi olardyń sanyn toltyryp, aýyl-aımaqta qonystandyramyz desek, keminde 30-40 mln halyq kerek. О́zimiz 20 mln-ǵa endi ǵana tolyp otyrmyz, onyń 1,5 mıllıony – alys-jaqyn shetten kelgen qandastarymyz.
Demografııaǵa qatysty bizde birneshe agenttik, komıtet jumys isteıdi. Olardyń jumysy ǵylymı zertteý bolmaǵan soń, bul sala kenje qalyp otyr. Men otbasy, jalpy demografııaǵa qatysty birneshe kitap shyǵardym, olardy etnososıologııalyq, etnografııalyq, tarıhı turǵyda zerttep jazdym. Jalpy, arnaıy memlekettik organ qurýdy qoldaımyn.
Náılá MUHTAROVA:
– Qazaqstanda áli kúnge deıin demografııalyq boljam jasaýmen turaqty aınalysatyn memlekettik organ joq. Bul – eleýli kemshilik. Sebebi halyq sany men onyń qurylymyndaǵy ózgerister týraly málimettersiz eldiń mańyzdy salalaryn josparlaý qıynǵa soǵady.
Boljam jasaý bilim, densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik qyzmetterge qajettilikti aldyn ala boljaýǵa kómektesedi. Halyqtyń qartaıýy, kóshi-qon, ýrbanızasııa uzaqmerzimdi sheshimderdi qajet etedi. Al turaqty baqylaý bolmasa, osy qıyndyqqa ýaqytynda jaýap berý qıyn. Dál demografııalyq derekter – bıýdjet, zeınetaqy júıesi jáne áleýmettik baǵdarlamalardy josparlaýdyń negizi.
Meniń oıymsha, jańa organ qurý mindetti emes. Úkimet bar memlekettik organdardyń birin demografııalyq boljam jasaýǵa jaýapty organ retinde bekitip, osy máseleni tıimdi sheshe alady. Memleket bul máseleni qolǵa almaıynsha, adamǵa baǵdarlanǵan jáne áleýmettik baǵyttalǵan saıasatty tıimdi júzege asyra almaımyz. Demografııalyq boljamdarsyz halyqtyń qajettiligin tolyq qamtyp, olarǵa der kezinde jaýap berý múmkin emes. Halyqtyń ósimi, qurylymy men ózgeristerine sáıkes keletin saıasatty josparlaý – bul eldiń turaqty damýynyń mańyzdy aspektisi.
Daıyndaǵan –
Gúlnar JOLJAN,
«Egemen Qazaqstan»