Taıaýda «Eurasian Resources Group» (ERG) dırektorlar keńesiniń tóraǵasy bolyp taǵaıyndalǵan Shýhrat Ibragımovpen suhbat qurýdyń reti keldi. Tabıǵı resýrstardy óndirýmen jáne óńdeýmen aınalysatyn kompanııa basshysy Prezıdenttiń óndiristiń barlyq satysyn óz elimizde júzege asyrý týraly tapsyrmasy, kompanııa qundylyǵy men múddesi, tereń óńdeýdi júzege asyrý jobalary, dıvıdendtik saıasattyń ózgerýi jáne basqa da mańyzdy taqyryptar tóńiregindegi saýaldarǵa jaýap berdi.
– Jaqynda ERG dırektorlar keńesinde aýqymdy ózgerister bolyp, Aleksandr Mashkevıch pen Patoh Shodıev ketti. Sarapshylardyń aıtýynsha, sizdiń dırektorlar keńesine tóraǵalyqqa kelýińiz úlken ózgeristerdiń bastaýy bolmaq. Bul ózgeris kompanııanyń qundylyǵy men múddesine qalaı áser etedi?
– Meniń ǵana emes, jas býynnyń kózqarasy turǵysynan qarasaq, biz bızneske bar nárseni jalǵastyrý úshin ǵana emes, jańa qundylyqtar men tyń baǵyttar qalyptastyrý úshin kelemiz. Álem qatty ózgerdi. Birer jyl buryn oıymyzǵa da kelmegen táýekelder men qaterler paıda bolyp jatyr. Zamanaýı ári tabysty kompanııa retinde mundaı qaýip-qaterdi bıznesti jaqsarta túsýdiń múmkindigi dep túsinemiz. Kem-ketigimizdi joıyp, artyq tusymyzdy nyǵaıta túsemiz. О́zgeris – damýdyń ajyramas bóligi. Másele bizdiń qandaı maqsat qoıatynymyzda. Tejelýdi azaıtyp, shyǵynnan bas tartamyz ba, álde qalaı bolǵanda da alǵa jyljyp, ár baǵyttyń áleýetin ashamyz ba? Basty maqsatymyz – óndiristiń ósimi, burynnan bar jáne jańadan qurylǵan kásiporyndar modernızasııasy, tereń óńdeýge kóshý, qyzmetkerlerdi saqtaý men olardyń biliktiligin arttyrý.
Iá, biz kompanııanyń aldyńǵy onjyldyqtaǵy damý baǵdarlamasyn almastyratyn jańa qundylyq, jańa strategııamen jumys isteımiz. Bul strategııany «ındýstrıaldy modernızmniń» bir sıpaty desem bolady, ıaǵnı baıyrǵy óndiris oryndaryn qaıta jaraqtandyrý jáne bizdiń kompanııada bar básekeli artyqshylyqty kúsheıtetin jańa jobalardy qurý. Álbette, bul maqsatqa jetý jolynda bizge qarjy men zııatkerlik resýrs, qazirgi kiristi jańa qurylǵy men tehnologııalarǵa meılinshe molyraq qaıta ınvestısııalaýqajet bolady. Energııa únemdeý men qorshaǵan ortany qorǵaý talaptaryna jaýap berý de mańyzdy. Bul óz kezeginde kompanııany qordalanǵan qaryz júktemesinen qutqarý mindetimen de baılanysty. Sol sebepti, strategııa tezirek qaryzdy jabý, kásiporyndar damýyna ınvestısııa quıý maqsatynda resýrstardy bosatýǵa yńǵaılanady. Sonyń nátıjesinde Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev aıtqan «ekonomıkanyń ónerkásiptik negizin» qalyptastyramyz.
– Túsingenim, siz úshin elge ınvestısııa salý – basymdyqqa ıe. Biraq kompanııanyń burynǵy basshylyǵy shetelde ınvestısııa jasaýǵa kóbirek nazar bóldi. Bul baǵytta basymdyqtar qalaı ózgeredi?
– Qazaqstan azamaty retinde óz elime, ulttyq ekonomıkaǵa ınvestısııa salýǵa basymdyq beremin. Sheteldik jobalarǵa kelsek, sondaı sheshimder qabyldanǵan kezde jahandyq ahýal jáne kompanııanyń kózqarasy bálkim, basqasha bolǵan shyǵar. Biraq jaǵdaı ózgerip jatyr. Qazir ol jobalardy júrgizý qıynǵa soǵyp tur. Eger ózgeristerdi sezip, dereý beıimdele almasa kez kelgen kásiporyn, kez kelgen ekonomıka qaýip-qatermen kúrese almaıdy, básekelese almaıdy. Al bizdiń kásiporyndardyń kóbi jáne basym qýattylyq Qazaqstanda ornalasqan. Sondyqtan bógde nysandar úlesin tómendete otyryp otandyq óndiristi damytý jáne jańǵyrtý – biregeı tańdaýymyz. Qazaqstan zaýyttaryna ERG árqashan basymdyq bergen. Meniń de basty maqsatym – eldegi óndiristi ulǵaıtý.
– Sizdiń óndiristi ulǵaıtý týraly pikirińizdi qalaı túsinsek bolady? Áńgime qazirgi qýattylyqty arttyrý týraly ma, álde másele odan da tereńde me?
– О́ndiristi jańǵyrtý – tek qýattylyqty keńeıtý emes, tereń óńdeý kezeńine kóshý. Qazirgi ónimder óndirisin sózsiz ulǵaıtamyz, óıtkeni tabys ákelip turǵan naryqty joǵaltpaýymyz kerek. Ári qaraı da tereńdeı túsý úshin bizge erkin kólem men kapıtal, shyǵaratyn materıaldar qajet. Kem degende shıkizatymyzdy ózimiz óńdep, qosylǵan quny bar ónim óndirgenge deıingi aralyqty quraıtyn tuıyq sheńber qurmaıynsha tynym joq. Sondyqtan qazirgi ónim kólemin arttyrý – eń birinshi kezektegi maqsat.
Qýattylyqty arttyrý eksporttyq túsimdi kóbeıtýge jol ashady. Nátıjesinde jańa tehnologııa men qurylǵy satyp alýǵa, kadr daıarlaý men oqytýǵa múmkindik týady. Jańa jobalarǵa ınvestor tartyp, qosymsha ınvestısııa ákeletin qarjylyq ornyqtylyqqa jaǵdaı jasalady. Sebebi jańa jobaǵa sol salanyń uńǵyl-shuńǵylyn tereń biletin mamandarmen birge kirisken durys. Ásirese, jańa tehnologııalyq jobalarǵa seriktesterdi tańdaı bilý – jumystyń mańyzdy bóligi. Nátıjesinde shyǵyn qysqarady, shyǵyndy óteý jedeldeıdi, bıznes kirisi artady, túptep kelgende – elge jańa tehnologııa men bilim keledi, jańa jumys oryndary qurylady, memleketke túsetin paıda artady.
– Qaıta óńdeýdi tereńirek iske asyrý boıynsha keı jobalardy atap ótseńiz?
– Máselen, ystyq brıkettelgen temir jobasy. Eldegi iri taý-ken metallýrgııalyq birlestigi SSKО́B Reseıge engizilgen sanksııalyq shekteýlerge baılanysty ónim (ken jáne shoıyn túıirshikteri) satýda qıyndyqqa tap boldy. Bul jaǵdaı bizdi ystyq brıkettelgen temir óndirýge yntalandyrdy. Al bul – tereń óńdeý jáne joǵarǵy qosylǵan qun. Atalǵan óndiristi qolǵa alý logıstıka men transport shyǵynyn azaıtady, óıtkeni ónim jetkizýde úlken temirjol quramdarynyń ornyna áldeqaıda sany az vagondar qajet bolady.
– Muny táýeldilikten arylý dep te baǵalaýǵa bolatyn shyǵar?
– Men muny naryqty ártaraptandyrý arqyly ekonomıkalyq táýelsizdikti kúsheıtý dep túsindirer edim. Jobanyń ınvestısııalyq quny – mıllıard dollarǵa jýyq. So-ınvestor retinde amerıkalyq jáne qytaılyq kompanııalar tartyldy. Bul jobadan bólek, alıýmınıı óndirisin oılastyryp jatyrmyz. Qazir «Qazaqstan elektrolız zaýytynyń» jobalyq qýattylyǵy – 250 myń tonna. Shyn máninde 266 myń tonna óndiremiz. Endi qosymsha taǵy da qýattylyǵy 300 myń tonna óndiris ashý josparda bar. Qarjylyq, tehnologııalyq turǵydan saı keletin áleýetti seriktestermen kelissóz júrgizip jatyrmyz. Qazirgi óndiris deńgeıi negizinen syrtqy naryqqa beıimdelse, qosymsha qýattylyq folga men prokattan bastap daıyn ónimge deıingi damýdyń kelesi satysyn qalyptastyrýǵa múmkindik beredi. Joba qosymsha ınfraqurylymdyq mindetterdi sheshýmen de baılanysty, sondyqtan quny 900 mln dollar men mlrd dollar arasynda qubylyp tur.
Uzaq merzimdegi maqsatym, tipti armanym – joǵary sapaly bolat óndirisin qurý. Qajetti alǵysharttar men rýda bazasy bar: temir, hrom, ferroqorytpa, marganes degendeı. Árıne, mundaı ıdeıaǵa muqııat daıyndyqpen kelgen abzal, sebebi joba arzan emes ári táýekeli de joǵary. Ázirge artyq-kemin saralap jatyrmyz, alaıda bul biz úshin de, ulttyq ekonomıka úshin de sózsiz qajet. Barlyq qajetti jaǵdaı bola tura joǵary sapaly bolat óndirisin jolǵa qoımaý jáne osy múmkindikti ózgelerdiń paıdalanýyna berý, keıin daıyn dúnıeni solardan satyp alý qısynǵa kelmeıdi. Bul oraıdaǵy biregeı odaqtasymyz jáne seriktesimiz – Karmet. Kombınatqa jańa ıdeıalarǵa ashyq menedjment keldi jáne ol Qazaqstannyń múddesine jumys istep, mekemeni daǵdarystan shyǵarýǵa tyrysyp jatyr. Al, biz asyqpaı, barlyq múmkindik pen táýekeldi zerdelep, bolat óndirisi jobasy týraly olarmen dıalog júrgizemiz.
– 2019 jyly «S&P GlobalRatings» ERG-diń taý-ken jáne metallýrgııalyq kompanııalarynyń reıtıngin «V-»-qa deıin tómendetti. Agenttiktiń sol kezdegi boljamy «jaǵymsyz» dep kórsetildi. 2022 jyly «S&P» ERG reıtıngin «B»-ǵa kóterip, «turaqty» etip bekitti. Kompanııa qıyndyqtardy qalaı eńserdi?
– Sońǵy 15-20 jyldy alyp qarasaq, álemdik metallýrgııa 3 aýqymdy daǵdarysty bastan ótkeripti – 2008 jyly, 2012-2013 jyldary jáne 2017-2018 jyldary. Sol kezeńderde temir rýdasy, ferrohrom, alıýmınııge degen suranys kúrt túsip ketti. «Alıýmınıı Qazaqstan», «Elektrolız zaýyty» nemese «SSKО́B» shyǵynǵa batty. Kompanııalardaǵy jumysshylar jalaqysy men operasııalyq shyǵyndy basqa kásiporyndardyń tabysy esebinen ótedik. Jekelegen bólimsheler 3-4 jyl boıy mınýsta boldy, óıtkeni halyqaralyq baǵa ózindik qundy jaba alǵan joq. Ol kezde kadrlardy qysqartýǵa jol bere almas edik, sol sebepti shyǵyndy óz esebimizden sýbsıdııaladyq. Sondyqtan siz aıtyp otyrǵan agenttikterdiń reıtıngi qıyn kezeńderdegi jaǵdaımen tikeleı baılanysty. Ári ol kezdegi qubylý men quldyraý bizge ǵana emes, barlyq salaǵa áser etti. Mundaı aýyr daǵdarysty kóp kompanııa jeńe alǵan joq, aqyrynda ujymdaryn taratyp tyndy. Biz ondaıǵa jol bermedik.
– Ári sol kezeńderde koronavırýs pandemııasy da bir búıirden qysty emes pe?
– Iá, kovıd bárimizge aýyr tıdi. Biraq el bolyp esimizdi tez jınadyq. Qazaqstan óz vaksınasyn oılap taýyp, aýrýhanalardy qaıta jaraqtandyrýǵa mol qarajat bólindi, qanshama adamnyń ómirin qutqaryp qalǵan arnaıy kovıd-ortalyqtar salyndy. Muqtaj jandarǵa azyq-túlik pen medıkament jetkizip, shetelden dári men medısınalyq qurylǵylar jetkizip berip, qoǵam bir judyryq bolyp jumyldy.
Bul kezeń maǵan da aýyr tıdi. Otbasymyz úshin úlgi hám tirek bolǵan aıaýly ákem kovıd tyrnaǵyna ilinip, birneshe apta es-tússiz jatyp, aqyry kóz jumdy. Onyń denesin júk kóligimen Toqmaq zıratyna apara jatqan kezde munyń bári túsi sekildi kórindi. Bulaı bolmaýǵa tıis sekildi bir kúı boıymdy bılep aldy. Sodan beri jumysym – meniń kásibı mindetim ǵana emes, ákem men onyń búkil ómirin arnaǵan eńbegi aldyndaǵy paryzǵa aınaldy. Biz úlken otbasymyz. Alty aǵaıyndymyz. Báriniń de bala-shaǵasy bar. Bári de pandemııa kezinde Qazaqstanda boldy. Bárimiz de Qazaqstan azamaty bolǵandyqtan osy eldiń qýanyshyn da, qaıǵysyn da birge bólisemiz. Pandemııa kezinde qıyndyqqa ushyraǵan azamattarǵa kómek qolyn sozyp, dári-dármek, bir rettik qolǵap, maska, qorǵanysh kıimin, ottegi apparattaryn ákeldik. Eger bireýlerdi qutqarýǵa septigimiz tıgen bolsa, qýanyshtymyz. Jaratqan olarǵa uzaq ta baqytty ǵumyr bersin.
Sol kezeńde kovıdtiń kásiporyndarǵa tıgizer soqqysyn meılinshe jumsartý óte mańyzdy edi. Jetkizý men ótkizýdegi barlyq sharýa tejelis tapty. Keı tizbekter túbegeıli buzyldy. О́ndiris kólemin tómendetýge týra keldi. Alaıda qalalar oqshaýlanyp, kásiporyndar jabylyp, ujymdyq jumys shektelip jatqan kezde basqa jumysy joq adamdardy tabyssyz qaldyrýǵa bolmaıtyn edi. Biz jumys merzimin qysqartyp, tolyq emes jumys rejimine aýystyq. Halyqpen birge aýyr synaqty jeńip shyqtyq. Jıǵan tájirıbemizdiń baǵasy úlken.
– ERG 2022 jyl úshin aksıonerlerge 500 mln dollar dıvıdend tóledi. Sonyń qanshasy Úkimet qazynasyna jiberildi? О́ıtkeni Úkimet ERG aksııasynyń 40 paıyzyna ıelik etedi ǵoı. Sonymen birge, bıyl siz basqaratyn dırektorlar keńesi ERG aksıonerlerine dıvıdend tólemeý týraly sheshim qabyldapty. Munyń sebebi nede jáne alda kompanııanyń dıvıdendtik saıasaty qalaı ózgerýi múmkin?
– Byltyr memleketke 200 mln dollar dıvıdend tóledik, bul siz aıtyp otyrǵan – 40 paıyzdyq úles. Aksıonerlerge dıvıdend tólemeý týraly sheshimge kelsek, ol kompanııanyń jańa strategııasynan týyndap otyr. Álemdik naryqtaǵy belgisizdik jaǵdaıynda bos ótimdilikke «qaýipsizdik jastyqshasyn» ornalastyramyz. Sebebi kez kelgen jaǵdaıda mindettemelerimiz úshin jaýap berip, kásiporyndardyń operasııalyq qyzmetin júrgize alýymyz kerek. Dıvıdend tóleýdiń ornyna óndiristi jańǵyrtyp, ózindik qun men jumys úderisin kúsheıtýdi qolaı kórip otyrmyz. Bul – oqystan týǵan sheshim emes, aldyńǵy tájirıbeler negizinde qalyptasqan tujyrym. О́ıtkeni shuǵyl jaǵdaıda aqsha izdeıtin ahýal basymyzdan bir emes, úsh ret ótti. Ondaıda bireýdiń aqshasyn paıdalana turý tym qymbatqa túsedi. Sol sebepti, árqashan artyńda qor turǵany abzal.
Bizdiń keı kásiporyndarymyz jyldar boıy tabys ákelgen joq, biraq qalaı bolǵanda da olardy saqtap qalǵan durys. Sáıkesinshe, myńdaǵan jumysshynyń jalaqysyn berip, shyǵyn materıaldaryn satyp alyp, kommýnaldyq qyzmet aqysyn tóleýge týra keledi. Osynyń bárin qoryta kele, dıvıdend tólegenshe, tapqan tabysty óndiriske qaıta ınvestısııalaǵan jón eken degen tujyrymǵa tireldik. О́ıtkeni erteń shıkizat naryǵyndaǵy konıýktýraǵa tolyqtaı táýeldi bolyp qalmaýymyz kerek. Is júzinde bul strategııany atqarý qıynyraq bolsa da, sol arqyly biz keleshekte jańa tabystardyń kózi bolatyn baǵyttardy keńeıtip jatyrmyz.
– Prezıdent byltyrǵy Joldaýda iri kásiporyndar óndiristiń barlyq satysyn ózimizde qamtamasyz etip, óndiristik sıkl qurýy qajet dedi. ERG bul mindetti qalaı sheship jatyr? Prezıdent aıtqan «jańa ónerkásiptik saıasatqa» qalaı úles qospaqsyzdar?
– Bizdiń jaǵdaıymyzda óndiristik úderisti qamtýdyń aıqyn mysaly – byltyr iske qosqan arnaıy koks óndirisi jobasy. Kompanııa qazir ımportty almastyrý materıaldaryn úlken kólemde tutynyp otyr. Bul Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasyna da, ózimniń jáne komandamnyń aldyna qoıǵan meniń mindetime de sáıkes keledi. Bul mindet – ózindik qundy arzandatýǵa qatysty tıimdi sheshim tabý jáne óndiris sapasyn kúsheıtý. О́ıtkeni bul eki faktor – baǵa men sapa, kez kelgen bıznestegi básekege qabilettilikti anyqtaıdy. Buryn ERG jyl saıyn ferroqorytpa óndiretin zaýyttarymyzdyń qajettiligine arnap 900 myń tonna arnaıy koks ımporttady. Qazir 400 myń tonna arnaıy koks óndiremiz, tıisinshe shyǵyn da azaıdy. 600 myń tonnaǵa jýyq óndiretin ekinshi kezeń iske qosylsa onda ımportqa táýeldilikten birjola arylamyz. Mámilege kelsek, jergilikti naryqtaǵy basqa kásiporyndarǵa jetkizip berý maqsatynda odan da kóbirek óndirer edik. Mundaı ımportty almastyrý júıesi kompanııa múddesine ǵana emes, ulttyq ekonomıka men memleket múddesine de jaýap beredi.
Tap osyndaı jaǵdaıdy kómir óndirisine, satyp alý saıasatyna qatysty da aıtýǵa bolady. Atalǵan baǵyttarda shyǵyn materıaldarynan bastap servıstik qyzmet pen qurylǵylarǵa deıingi aralyqta otandyq óndirýshiler men jetkizýshilerge basymdyq berýge tyrysamyz. ERG úshin otandyq bıznespen jumys isteýde baǵa emes, sapa máselesi birinshi orynda. О́ıtkeni sapa jumysqa qabilettilikti, óndiristik úderistegi qaýipsizdikti anyqtaıdy. Baǵasy sheteldik nusqasynan qymbat bolsa da, eger qoıylǵan talaptarǵa sáıkes kelip tursa, otandyq seriktesti tańdaımyz. Mysaly, bizde servıstik qyzmet boıynsha otandyq merdigerlerdiń (birinshi kezekte ShOB) úlesi 90 paıyzǵa jeteqabyl.
– Jańa kásiporyn salýǵa qaraǵanda arnaıy koksty satyp alý arzanǵa túspeı me? Álde bul basqa ınvestorlardyń qarjysy ma?
– Buǵan bizden basqa ınvestor aralasqan joq, óz jobamyz. Halyqaralyq tehnologııalyq sheshimderdi paıdalandyq (Qazaqstanda mundaı óndiris bolǵan joq), keı tusyn ózimizdiń mamandar jetildirdi. Bul osy jobaǵa qatysqan otandyq mamandarda tıisti biliktilik deńgeıi men kez kelgen tehnologııany beıimdeı alatyn kásibılik bar degendi bildiredi. ERG-da sondaı joǵary dárejeli ınjener men tehnologterdiń bar ekenin de maqtanysh etemiz. Jobanyń ınvestısııalyq quny 137 mln dollar boldy. Árıne, arnaıy koksty daıyn kúıinde satyp alǵanǵa qaraǵanda birshama qymbat. Degenmen bul men aıtqan jumys istep turǵan jáne jańadan qurylǵan kásiporyndardy jańǵyrtý ǵana emes, uzaq merzimdi basymdyqtar turǵysynan óndiristik úderisti qaıta qaraıtyn «ındýstrıaldy modernızm» saıasatymen úılesetin reınvestısııa strategııasyn meńzeıdi.
– Bul sizdiń azamattyq paryzyńyz ekenin túsinemiz, biraq mundaı ustanymdy basqa aksıonerler qalaı qabyldady? Sheteldik aksıonerler sizdiń tujyrymdamamen kelisti me?
– Meni dırektorlar keńesiniń tóraǵasy jáne búkil toptyń atqarýshy dırektory etip taǵaıyndady, demek kompanııanyń men aıtyp otyrǵan tásilderi men ıdeologııasy – bizdiń ortaq pozısııamyz. Úlken bızneste basqasha bolýy múmkin emes. Árıne, bul strategııa kóp jaǵdaıda meniń jeke senimim men qundylyqtaryma negizdelgen, biraq bul quqyqty maǵan barlyq aksıoner, sonyń ishinde eń iri aksıoner – Úkimet te senip tapsyryp otyr. Kompanııanyń keleshegine qatysty kózqarasymdy qoldaı bilgen Prezıdent pen Úkimetke, kásibı turǵyda meni árkez qoldaıtyn aksıonerlerge qurmetimdi jetkizgim keledi. Ondaı úlken senimge laıyq bolmasqa haqym joq.
– Jaqynda elimizde AES qurylysyna baılanysty referendým ótti. ERG basshysy retinde elimizde atom energetıkasyn damytýǵa qatysty kózqarasyńyz qandaı?
– Rasymen, sońǵy birneshe aıda AES taqyryby tóńireginde sarapshylardan ár alýan pikir estidik, kóp nárse oqydyq. Jumys babymen biraz elge tabanymyz tıgen kezde seriktesterimiz – álemniń jetekshi elderiniń óndirýshilerimen osy taqyryp aıasynda talqy jasaıtyn múmkindik te týyndady. Tabysty elderde atom energetıkasy birneshe onjyldyq boıy damyp kele jatyr. Eger birer shetin jaǵdaıdy esepke almasaq, bári de qaýipsiz ári senimdi óristep jatyr. Búkil álem sekildi bizdiń kompanııa da kómir generasııasyna táýeldi. Alaıda memlekettiń de, ekonomıkanyń da qosymsha energetıkalyq qýattylyqsyz ári qaraı damýy múmkin emes ekeni taıǵa tańba basqandaı kórinip tur. Sol sebepti, men generasııa túrleri men energetıka aýqymynyń keńeıýin qos qolymdy kóterip qoldaımyn. Mysaly, Eýropada, sonyń ishinde Fransııada atom energetıkasy eń arzan energııa kózi bolyp sanalady. eger ony uzaq merzimge durys josparlap, turǵyza alsaq ol kómir generasııasyn tolyqtyryp qana qoımaıdy, ony tipti yǵystyryp ta shyǵarady. О́ıtkeni ekologııalyq talaptar jáne tap sol metallýrgııalyq naryqtyń ózinde kómirtegige qarsy normalar qatańdatylyp jatyr. Otandyq elektr stansalarynyń kóbi moraldyq jáne fızıkalyq turǵyda tozyp tur.
Mundaı úrdisterdi jumys barysynda eskeremiz jáne atap ótkenimdeı, biz ekologııalyq taza óndiristi, shyǵaryndylardy azaıtýdy jáne basqa da sharalardy kompanııa strategııasynyń basymdyqtarynyń birine aınaldyramyz. Bul baǵytty tolyqtyratyn taǵy bir ilkimdi is – jańǵyrmaly energııa kózderin (JEK) engizý múmkindikterin zerdeleý. Kelesi jyly Aqtóbe oblysynda qýaty 155 megavatt bolatyn alǵashqy jel elektr stansasyn iske qosamyz. Ol bizdiń ferroqorytpa zaýyttarymyzdy energııamen qamtamasyz etedi. Degenmen JEK turaqty qýat berýge qaýqarly emes, sondyqtan metallýrgııalyq óndiris úzdiksiz jumys isteýi maqsatynda kádimgi stansadan keletin qýattylyqpen tolyqtyrýǵa týra keledi.
AES qurylysyna keler bolsaq, Qasym-Jomart Toqaev óte mańyzdy sózdi aıtty – eldegi atom stansasynyń jobasymen bir kompanııa nemese el emes, halyqaralyq konsorsıým aınalysady. Keıinirek birinshi vıse-premer Roman Sklıar bul konsorsıýmǵa bes eldiń kompanııasy enetinin málimdedi. Halyqaralyq tájirıbege negizdelgen mundaı tásil, onyń ústine MAGATE-niń qadaǵalaýy – AES jobasynyń bir elge táýeldi bolyp qalýyna baılanysty aıtylǵan alańdaýshylyqty seıiltedi. Qazaqstan óziniń zamanaýı tarıhynda atom energetıkasyn paıdalanyp otyrǵan damyǵan eldermen bir qatarda turýǵa tolyq quqyly dep oılaımyn.
– Bıyl elimiz abyroımen ótkizgen irgeli sharanyń biri – dúnıejúzilik Kóshpeliler oıyny. Aýqymdy sporttyq sharaǵa sizder de atsalystyńyzdar ma?
– Iá, bul baıraqty básekege biz de qatynastyq. Dúnıejúzilik Kóshpeliler oıyndary kezinde negizgi básekelerdiń kórigin qyzdyrǵan ıppodromdy tolyqtaı jańǵyrttyq. Sonymen qatar birqatar jarys túrlerin de qarjylandyrdyq.
– Kókpar kezinde kim jeńdi dep oılaısyz?
– Kókpardan – biz, kókbóriden qyrǵyzdar jeńdi. Bári de ádiletti. Áleýmettik jelide ásirese kórshiler tarapynan aıtylyp jatqan emosııa men synnyń bolýy da oryndy, óıtkeni bul – qazaq pen qyrǵyz arasyndaǵy tartysqa toly erekshe oıyn. Este bolsa, Qyrǵyzstanda ótken oıyndar kezinde bizdiń jankúıerler de kókpar oıynynyń uıymdastyrylýyn synǵa alǵan edi. Ári ol syn óte ádiletti boldy. Sondyqtan kókpar kezinde ashý-yzanyń týyndaýy zańdylyq: kúshti, myqty jigitter jeńiske talasady, soqtyǵysyp, tiresip te qalatyn sátter de bolady. Bári týra ómirdegideı. Biraq, bul – sport, bul – oıyn. Al, biz qudaı qosqan kórshilerimizben tatý ómir súrip, naqty ispen aınalysýymyz kerek.
– Áńgimeńizge raqmet!
Áńgimelesken Abaı Aımaǵambet
«Egemen Qazaqstan»