Qara adyr, qamyqqan aýyl. Sútteı tógilgen aı sáýlesi. Marjandaı tizilgen qııal tizbegi, móldir dala alqaby. Ine joǵalsa tabylardaı túrlengen dala, shym eter bóten oıy joq júrek tynyshtyǵy. Qatar-qatar osynaý kórinistiń bári bir ánge syıardaı. Qudiretti «Bir bala» ánine.
Halyq ánderinde qandaı qasıet bar deseńiz, onda qazaqtyń jany, uıaty, ary bar. Bálkim biz sol áýender arqyly ózimizge jaqyndaıtyn bolarmyz. О́zimizdi tabatyn shyǵarmyz. Al qordalanǵan áýenderdiń ár tarmaǵyndaǵy maǵynaǵa nazar salsaq, áńgime uzaqqa ketedi. Biz azdaǵan tarmaq jóninde ǵana aıtalyq, aımańdaı uǵymdarǵa oı jiberelik.
«Taldan taıaq jas bala taıanbaıdy,
Bala búrkit túlkiden aıanbaıdy,
Eldiń kórki, aq toty bir balasyń
Qaı dushpan kózi qıyp jamandaıdy?»
Qazaqtyń qara óleńindegi alǵashqy eki jol absýrdqa qurylyp, jeke-dara maǵyna bergenmen, onda qupııa dúnıe jasyrynyp jatady. Máselen, «Bir bala» ánindegi alǵashqy eki joldy etene túsinip, taram-taramdap tarqatýǵa bolady. «Taldan taıaq jas bala taıanbaıdy» dep án bastala bergende, áldebir saz tyńdaýshy sanasynda jýsandaı burqyrap shyǵa keledi. Bul qatardyń máni qalaı?
Jetisý, Ońtústik óńirlerinde kóbirek baıqaıtynymyz, kisi qaıtys bolǵanda marqumnyń týystary esik aldynda taıaq taıanyp turady. Belge túsken qaıǵyny taıaqqa súıenip áreń kóterip turǵandaı eńkishtep, kúrsinip kóńil aıta kelgen kisilermen kórisedi. Al bala degen aq álem, ony qaıǵyrtýǵa, kóńiline salmaq salýǵa bolmaıdy. Bala kúnimizde qolymyzǵa qapelimde taıaq ustaı qalsaq, úlkender «tasta» dep ursatyn. Bul bálkı bala taıaq ustasa kisi ólip qalar degen úreıden emes, qaıǵyrýdyń balaǵa jat ekenin sezindirýden týsa kerek. Bala júregine qapelimde qaıǵy túsip ketpeýdiń qamyn qylǵan is bul. Osy ǵuryp el danalyǵynyń sıntezindeı bolǵan halyq ániniń sózine aınalyp, kókirekke saz quıady. Ánge zer salsaq, týyndyny shyǵarýshy sol toptaǵy bir balaǵa án saldyrý úshin aıtyp otyrǵandaı elesteıdi. «Sen jassyń, balasyń ǵoı, endeshe, mundaı topta jalyńdy jyǵyp, kóńilińdi pás etpe, al, ánge sal!» degendeı janashyrlyq, qarasýshylyq, kóńil jyqpastyq menmundalaıdy. Bul da qazaqtyń óz minezi, qońyr kórinisi. Osy bir alǵashqy tarmaq arqyly adamǵa janashyrlyq, jaman yrymǵa barmaý, aq paraqtaı bala júregin patshadaı kóterip taza ustaý, kisi kóńiliniń jibin attamaý syndy qanshama tálim-tárbıe shoǵy mazdap tur!
«Mekenińdi qaraǵym aıtyp qoıshy,
Jat bolmaǵy adamnyń osyndaıdan».
Jalpy, «Bir bala» áni eń kóne ánderdiń biri desedi. Munda ulttyq qaınardyń qalyń bolýynyń bir sebebi sol. Al ánniń joǵarydaǵy sońǵy qos tarmaǵy arqyly ultymyzdyń týystyq ádebi, aǵaıyngershiligi kórinedi. Qaımana qazaq qaı kezde de birine-biri jolyǵa qalsa, japyryla jeti atasyn taratysyp, egjeı-tegjeı jón surasa kele: «Oı, sen ózi bóten bolmadyń, tipti et jaqyn týysym bolyp shyqtyń, bizge jıen ekensiń nemese naǵashy ne quda ekensiń ǵoı», desip shurqyrasa tabysyp, bir jasasyp qalatyny bar. Munyń bári halqymyzdyń aıryqsha qasıeti. Basqa jurtqa uqsaı bermeıtin ereksheligi. Muny nemisterden ne orystardan dál osy úlgide kóre almaısyz. Bul – ulttyq dúnıe, qazaqtyń kazaqtyǵynyń bir ushy osynda jatyr. Qara óleńdegi:
«Aldyńda qadiri bar aǵań bolsa,
Jigitke asqar ala bel emes pe?
Kemeńger syılasymdy jeńgeń bolsa,
Qazyna taýsylmaıtyn ken ames pe?» degen shýmaqtar babalarymyzdyń aǵaıyndy altynǵa, juraǵatty jaqutqa balaǵanynyń kórkem dáleli.
Ultymyzdyń aǵaıyngershiliginiń taǵy bir ónegeli tarmaǵy – bir-birine kómek berý ádeti, qaraılasý, bolysý syndy jazylmaǵan dala salty. О́tken ǵasyrdyń qıyn-qystaý mezetterinde qazaqtan pana tapqan sheshen, nemis, ýkraın sekildi halyqtardyń elimizge rıza kóńili, olardyń qamqorlyǵyna bólengen alǵysty sózderi kóp jaıdan habar beredi. Bizde aǵaıyn dep tek týǵan-týysty, atalas, rýlasty aıtpasa kerek, teginde barlyq adamdy baýyrym dep súıý ultymyzdan áýelden-aq qansonardaǵy ań izindeı aıqyn kóringen. Al kóńili túsken adamǵa qyz berip, qyz alyp otyrǵan babalarymyz jaqsymen týys bolýǵa tyrysýy ózinshe tárbıe. Solaısha alysty jaqyn tutyp, jaqyndy baýyrǵa tartqan aǵaıyndar týystyq jelini úzbegen. Sútteı uıyp ǵumyr keship, saǵynysa kórisken, samalaly sóz týdyrǵan.
Bir ǵana ánnen baýdaı maǵyna taptyq. Al mundaı qordaly óner órisi qanshama? Sirá, «bári ózimizde jatyr» degen shaldar sózi ras. At aınalyp qazyǵyn tabady.