Kózi ashyq kópester

XIX ǵasyrda qazaq dalasynda saýdager-kópester toby qalyptasyp úlgergen edi. Kópester qataryna kirý (aqsúıek, han tuqymynan aıyrmashylyǵy) mu­ragerlik jolmen júzege aspaıtyn, sol sebepti de XIX ǵasyrdyń ekinshi jartysynan bastap kásipker tulǵa gıldııa kýáligin alýǵa, kópester qataryna qosylýǵa ózderi múddeli boldy. Sebebi birinshi gıldııalyq kópester sheteldegi áriptesterimen iri mólsherde kóterme saý­da jasasýǵa, kásipkerlik qarym-qatynas ornatýǵa múmkindik alǵan bolatyn. Al 90-jyldardyń sońynda saýda-óndiristik salyq reformalary talabyna sáıkes kásipkerler saýda-sattyqpen aınalysý úshin gıldııalyq kýálikti satyp alýǵa mindetteldi. Kýálik Reseıdiń ónerkásip jáne saýda mınıstrligi tarapynan kópestiń saýda-ónerkásip salasynyń aqsha aınalymyna qosqan jarnasyna qaraı beriletin edi. Arhıv derekterine súıensek, 1897 jylǵy Reseı ımperııasynyń I jal­pyhalyqtyq sanaǵy boıynsha Aqmola qalasynda otbasy múshelerin qosa eseptegende 85 adam (30 er adam, 55 áıel adam), Aqmola oblysy bo­ıynsha 1107 adam (515 er, 592 áıel adam) kópester soslovıesinde bolǵany málim.

Qazaq dalasynda bul kásip qalaı damydy, onyń kósh basynda kimder turdy desek, Aqmoladaǵy aıtýly kópesterdiń biri, alǵashqy qazaq kapıtalısi Baı­muhambet (arhıv qujattary boıynsha Baımýhammet) Qosshyǵulov esimi aldymen aýyzǵa alynady. Qos­shyǵul áýletiniń kásipkerlik is-áreketi haqynda, olardyń HH ǵasyrdyń basynda qala ortalyǵynda ornalasqan kámpıt-toqash fabrıkasy, úsh dúkeni, Kerýen saraıdaǵy (Gostınyı dvor) birneshe saýda orny, musylmandar mektebi týraly belgili ólketanýshylar men tarıhshylar az jazdy dep aıta almaımyz, árıne. Alaıda ótkenniń enshisinde keıingi óskeleń urpaq bilýge tıis, áli de zerttep, zerdeleıtin tustarymyz kóp ekenin eskersek, mundaı tulǵalar jaıyndaǵy áńgime búginmen bitpesine kóz jetedi.

Qosshyǵulovtyń 1901 jyldan bas­tap kópes atanǵanyn, alǵashynda №2 gıldııa kópesi, sosyn 1911 jyldan №1 gıldııa kópesi bolǵanyn Ortalyq memlekettik arhı­vte saqtalǵan qujattar aıqyn aıǵaqtaıdy.

Bul qujattarda 1910 jylǵy derek boıynsha Baımuhambet Qosshyǵulov 60 jasta, áıeli Mádına 49 jasta, balalary: Qurmanǵalı (arhıv qujattarynda birde Kýrbangalı, keı jerde Kýrmangalı dep eki túrli nusqada jazylǵan ) 32 jasta, áıeli Agla 30 jasta, uly Hasan 12 jas­ta, qyzy Márııam 4 jasta; Muhamed Ǵalı 30 jasta, áıeli Sharafat 25 jasta, uly Ǵalym­jan 5 jasta; Muhamed Ýálı 27 jas­ta, áıeli Hanıfa 23 jasta, qyzy Maǵınur 3 jasta, uly Ǵanı 1 jasta; Nurmuhamed 24 jasta, Muhamed Qadyr 16 jasta, Bekmu­hamed 13 jasta, qyzy Raıhan 18 jasta dep kórsetilgen.

Aqmola qalasynyń tarıhı-ólke­taný mýzeıi 1970–1990 jyldary kózi tiri ur­paqtarynan, kóz kórgenderden Aq­molanyń revolıýsııaǵa deıingi tarıhy, osy ólkeni kórkeıtken kópester týraly birshama estelikter, fotolar jınaqtaǵany belgili. Bul jınaq materıaldar qazirgi ýaqytta Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq mýzeıiniń qo­rynda memlekettik saqtaýda tur. Son­daı estelikterdiń birinde Aqmola qa­lasynyń qart turǵyny Nıkolaı Iva­novıch Vtorov (1909 jyly týǵan) 1976 jyly: «Qurmanǵalı Baımuhambetuly Qosshyǵulov iri kásipker, Kerýen saraıda dúkeni, kámpıt fabrıkasy bolǵan, 1976 jyldyń maýsym aıyna deıin oblystyq sot ornalasqan ǵımaratta turǵan. Jer­gilikti qazaqtardyń aıtýynsha, syra zaýyty bolǵan jerdegi meshitti (bul jer­degi áńgime Aqmoladaǵy Qońyrqulja Qudaımendın saldyrǵan alǵashqy meshit jaıynda, 1920 jyly aǵash meshit órtenip, ornyna tas meshit ornatylǵan edi – avt.) óz qarjysyna turǵyzǵan. Al onyń kishi inisi Nurkeı kámpıt fabrıkasy ornalasqan ǵımaratta turdy.

Qalalyq keńestiń Lenın (qazirgi Abaı) jáne Pýshkın kósheleri qıy­lysyndaǵy burynǵy ǵımaratta – Ýálı Qosshyǵulov, al nasos zaýytynyń aýma­ǵynda, úlken aǵash úıde Muqan Qos­shyǵulov turdy. Olardyń bári de saýdamen aınalysty, Nur­keı kóńil kótergendi jaqsy kóretin, sondyqtan aǵalary ony baqylaýda us­tady», dep eske alady.

О́lketanýshy Erlan Kúzekbaı óz zertteýlerinde Baımuhambet qalanyń iri baılary qatarynda iri kólemdegi saý­da isimen qatar óndiris oryndaryn da ashqanyn: «...Kondıter fabrıkasy, teri-tersek zaýyty, sabyn zaýyty, kirpish zaýyty, sharýashylyq qural-jabdyqtar shyǵaratyn zaýyt sııaqty birneshe kásiporny bolǵan. Ol XIX ǵasyrdyń aıaǵy men XX ǵasyrdyń basynda-aq kásipkerlik jáne saýda isimen Reseı, Batys Eýropa, Ortalyq Azııa elderimen tyǵyz baılanys jasaǵan», dep jazady.

Sankt-Peterbýrgte 1913 shyqqan «Sıbırskıı torgovo-promyshlennyı eje­godnık» basylymynda B.Qos­shyǵu­lovtyń bakaleıa taýarlary, kerosın jáne munaı, ydys-aıaq jáne sharýashylyq zattary, shaı men qant, boıaǵysh taýarlary boıynsha saýda-ónerkásip oryndary bar ekeni aıtylady.

1920–1930 jyldary keńselerde qa­ǵaz, qalam tapshylyǵyna baılanys­ty ımperııalyq kezeńdegi keńse is qaǵaz­darynyń qaıyrma beti is júrgizýde paıdalanylyp, qujattardyń keıbiri qolǵa túsken qalam, qaryndashpen ja­zyl­ǵan eken. Sondaı qaǵazdyń bi­rinde 1911 jyly 16 qyrkúıekte Po­jevsk zaýyt­tarynyń ıesi, kásipker knıaz Sergeı Evgenevıch Lvovtyń B.Qosshyǵulovqa jiberilgen taýarynyń jóneltpe qaǵazynyń bir bóligi saqtalyp qa­lypty. Munda tasymaldaýshy «gergard jáne geı» aksıonerlik qoǵamy dep kórsetiledi. Atalǵan qoǵam 1901 jyly 24 qarashada jumys isteı bastaǵan. Reseıge jáne shetelge sý, temirjol jáne jerústi joldary arqyly júkter tasymaldaǵan; jer-jerde taýarlardy qabyldaýǵa, saq­taýǵa arnalǵan qoımalary bolǵan; sondaı-aq taýarlardy satyp alý-satý boıynsha komıssııalyq tapsyrmalar jáne kedendik mindettemelerdi oryndaǵan. Basqarmasy Sankt-Peterbýrgte orna­lasqan. Máskeý, Rıga, Odessa, Qazan, Omby, Orynbor, Túmen, t.b. qalalarmen qatar, Aqmola, Atbasarda da keńseleri men agenttikteri jumys istegen. Shet­eldegi negizgi ókil­dikteri Leıpsıg, Berlın, Gambýrg, Lon­don, Nıý-Iork, Maındaǵy Frankfýrt sııaqty t.b. iri qalalarda ornalasqan. Aqmolaǵa Omby men Petropavl arqyly temirjolmen baılanys ornatylyp, iri qoıma oryndary da bolǵan.

Aqmola qalasy boıynsha saılaýǵa qatysýǵa tek jyljymaıtyn múlki bar adamdarǵa quqyq berilgen, 1907 jylǵy Aqmola qalasy men ýezi boıynsha qa­lalyq sezge qatysqan saılaýshylar tiziminde Baımuhambet Qosshyǵulovtyń esimi kezdesedi.

Qosshyǵul áýletiniń tek saýda-sattyq salasyna ǵana emes, qalanyń mádenı ómirin damytýǵa qosqan úlesi de orasan zor. Qazaq jáne tatar jastarynyń bilim alýy úshin ýchılıshe úlgisindegi musylman mektebi 1907 jyly kópes Baımuhambet Qosshyǵulovtyń qarajatyna tastan turǵyzyldy. Bul ǵımarat áli kúnge deıin Abaı dańǵyly men Mámbetov kóshesiniń qıylysynda tur, biraq 1997–1998 jyl­dardaǵy qury­lys jóndeý jumystary kezinde qasbeti qatty ózgeriske ushyrady.

1910 jyly Serkovnaıa jáne Ýchılısh­naıa (qazirgi Abaı dańǵyly men Otyrar kóshesi) kósheleriniń arasynan Qusaıyn Begishev, Nurmuhamet Zabırov jáne Qosshyǵulovtardyń qarajatyna eki ýchılıshe salyndy.

Tarıhı derekke súıensek, 1914 jyly 19 aqpanda ótken Aqmola qalalyq dýma­synyń kezekti otyrysynda Dýma músheleri jabyq túrde kópshilik daýys­pen Qurmanǵalı Baımuhambetuly Qos­shyǵulovty Aqmola qalalyq III erler ýchılıshesiniń qurmetti qamqorshysy ataǵyna saılanǵany týraly sheshimdi Aqmola jáne Semeı oblystary Halyq ýchılısheleriniń dırektory bekitken.

Ol ýaqytta kóbine ýchılısheniń qurmetti qamqorshysy kópesterden tań­dalǵan, olar oqý ornyna materıaldyq jaǵynan qamqorlyq kórsete otyryp, oqý-tárbıe isin baqylap otyrǵan.

Aqmola qalalyq dýmasyna tórt jyldyq merzimge (1915–1919 jyldary) saılanǵan músheleri arasynda kópes Qurmanǵalı Baımuhambetuly da bar edi. Qalalyq dýmanyń saılaýyna qoıylatyn talaptar óte joǵary bolǵandyqtan, onyń músheleri qalanyń eń baı, aýqatty adamdarynan tańdalyp alynatyn bolǵan.

1917 jyly qazan tóńkerisinen keıin Aqmola ýezdik jumysshy, soldattar men musylmandardyń depýtattar keńesi qurylady. Dýma basqarmasy taratylady. Azamat soǵysy bastalyp, qalany kontrrevolıýsıonerler basyp alǵanda qalalyq dýma basqarmasy qaıta qalpyna keltiriledi. Sóıtip, Aqmolada dýmaǵa sońǵy saılaý 1919 jyly 24 sáýirde ótkiziledi. Dýmanyń 11-shaqyrylymyna 1923 jylǵa deıin tórtjyldyq merzimge saılanǵan quramda belgili kópester S.A.Kýbrın, A.M.Nıkıtın, S.M. Kozýlın, S.Ý. Hal­fın­dermen birge Q.B. Qosshyǵulov ta boldy.

Qosshyǵul áýleti 1912 jyldan bas­tap Aqmola qalasynda qurylǵan tatar teatryna qarjylaı qoldaý kórsetip otyrǵan, 1916 jyly Aqmola halyq teatrynyń toptyq fotosýretinde teatr qoldaýshysy Qurmanǵalı Qosshyǵulov pen balalary Hasan men Sálimniń beınesi saqtalǵan. El arhıvinde osylardy rastaıtyn derekter men fotoqujattar bar.

HH ǵasyr basyndaǵy qoǵamdyq-saıası ahýal, dástúrli sharýashylyqtyń túbegeıli ózgerýi Qosshyǵul áýle­tine de teris áserin tıgizdi. Qosshy­ǵulovtardyń avtokólik zaýytyn salý, temirjol qurylysyn damytý sııaqty josparlary iske aspaı qaldy. Bolshe­vıkterdiń bılikke kelýimen birge baı, kópesterdiń múlkin memleket men­shigine ótkizý, kásiporyndaryn tárkileý, egistik, mal jaıylymdaryn alý 1918–1920 jyldary-aq bastalyp ketken edi. Qosshyǵulovtarmen qatar Halfın, Kýbrın, Kazansev, Moıseev, Sılın sııaqty t.b. Aqmola qalasynyń baı-kópesteriniń úı-jaılary túgeldeı keńestik mekemelerge berildi. Sóıtip, olar­dyń dúnıe-múlki ashyq túrde talan-tarajǵa salyndy. Birsypyra kópester men baılar qýdalanyp, túrli saıası naý­qandar saldarynan RSFSR Qyl­mystyq kodeksi boıynsha abaqtyǵa jabyldy.

S.Seıfýllın 1926 jyly «Tar jol, taıǵaq keshý» romanynda: «... Aqmola qalasynyń úrkerdeı baılaryna kóbine kóp, azyna azdap, úsh mıllıon som kontrıbýsııa (salyq) saldyq. Ol kezde úsh mıllıon som kóp aqsha. Baılar aqshany buıryq boıynsha tez ákelip, Sovdeptiń aqsha bólimine tapsyrdy. Jáne baılardyń táýir úılerin kerekti mekemelerge aldyq. Bankter, mashına, bý dıirmender aldymen alynǵan.

Baılarǵa kontrıbýsııany qalanyń kishkeneligine qaraǵanda Aqmola Sovdepi kóp saldy. Biz á degende bir mıllıon mólsherli baılyǵy bar kisiniń baılyǵynyń qaq jartysyn Sovdepke aldyq», dep jazady.

Qosshyǵulovtardyń da kásiporny, saýda oryndary men ǵımarattary, aqsha qarjylary men bank aksııalary keńes memleketiniń qolyna ótedi.

Mysaly, 1920 jyly keńestik meke­melerdiń ornalasqan orny Qosshy­ǵulovtardyń Novaıa №27 mekenjaıy boıynsha úıi Áskerı komıssarıatqa, al Serkovnaıa №37 úıi pıma basatyn zaýytqa berilgen.

1920 jyly 2 maýsymda kontrrevolıýsııa men iritkige qarsy kúres jó­nindegi tótenshe komıssııasy Nurkeı Qos­shyǵulovtyń №105 isin qarady, keńes ókimetin qulatýǵa qatysqany, túrli sıpattaǵy zattardy jasyrǵany úshin jaýapqa tartylady. Sotqa deıin aldyn alý sharasy boıynsha túrmege otyrǵyzýǵa qaýly qabyldanady. Bul is Ombyǵa jiberiledi.

Aqmola ýezdik atqarý komıteti pre­zıdıýmynyń 1921 jylǵy 25 qańtardaǵy otyrysynda qaralǵan máse­lelerdiń birinde 9-rota bólimshesi bastyǵynyń Aqmola kommýnaldyq bólimine Ýálı Qosshyǵulovtyń úıindegi 2 trıýmonyń bireýin jáne saǵatty rota bóliminiń basqarmasyna paıdalanýǵa berýdi suraǵan ótinishi eskerilip, Qosshyǵulovtar úıinen 1 trıýmo men saǵat alynady.

Mal tabyndaryn jaıý ádisterin ázirleý jónindegi Aqmola qalalyq komıssııasynyń 1921 jylǵy 25 sáýirdegi otyrysynda qala turǵyndarynyń ma­lyn baǵýǵa qazaqtardy tartý, mal joǵalǵanda kepilgerlikke aýqatty adamdardy tartý máseleleri qaralady. Ýezdik eńbek ko­mıteti arqyly qala turǵyn­dary qalalyq mal tabyndaryn jaıýǵa jumyldyrylady, qalalyq tabyndarǵa kepilger retinde Muhamedǵalı Qosshy­ǵulovty da engizedi.

Aqmola okrýgtik qarjy bólimi tarapynan qalanyń saýda jáne kásip­oryndaryn tekserýi kezinde Qurmanǵalı Qosshyǵulovtyń kámpıt óndirisi 1927–1928 jyldary qolmen jasaıtyn maıda jumys retinde tirkel­genin, tek patent alymyn ǵana tólep turǵanyn anyqtap, 1928 jyly qyrkúıek aıynda qaıta tekserý jumystaryn júrgizedi. Kámpıt óndirisinde jaldamaly 7 jumysshy eńbek etken kásiporynǵa tıisti salyq salynady. Sóıtip, 1929 jyly qomaqty salyq tólep, qýǵyndalǵan Qurmanǵalı Aqmoladan jylystap, otbasymen birge Jańaarqadaǵy ákesiniń týǵan jerine oralady, 1940 jyldary Qaraǵandy, odan keıin Jambyl, Shymkentti panalap, eń aqyry Qyrǵyzstan asýǵa májbúr bola­dy.

1930 jyly 23 jeltoqsanda «Novaıa step» gazetinde Aqmola qalasy boıyn­sha qalalyq saılaý komıssııasynyń qaýlysymen daýys berý quqyǵynan aıyrylǵandardyń tizimi jarııalanady. Onda: «Qosshyǵulov Qurmangalı, saýdager, Ogla, Hasan, Maǵıra, Iаrmýhammed otbasy músheleri, Qosshyǵulova Aglııa jalshy ustaıdy, Hasen, Maǵıra otbasy músheleri, Muhan saýdager, Sara, Ka­mıdjan, Raýza otbasy músheleri», dep kórsetilgen. Sóıtedi de gazette adam­dardyń aty-jóninde ketken qateler bolsa tıisti aryzdy Aqmola qalalyq keńe­sine jazý qajettigin eskertedi.

Taǵy bir tarıhı qujattan málim bolǵandaı, 1934 jyly 17 aqpanda Aqmola aýdandyq atqarý komıteti prezı­dıý­mynyń otyrysynda azamat Ǵanı Qos­shyǵulovtyń daýys berý quqyǵyn qaı­tarý jónindegi ótinishi qaralyp, saılaý quqyǵynan aıyrylǵan burynǵy saýdagerdiń balasy retinde ótinishi keri qaıtarylady.

Arhıv qujattarynyń ishinen 1937 jylǵy 2 shildede Qosshyǵulov Qadyr Ýálıulyn Omby temirjolynyń Aqmola bólimshesine jumysqa qabyldaý úshin Aqmola qalalyq keńesine jazylǵan suraý hat ta tabyldy. Bul hatqa berilgen jaýap­ta Qadyr Ýálıuly 1913 jyldan beri Aqmola qalasynda turatyny kórse­tilgen. Budan ári: «Onyń ákesi Ýálı 1922 jyly qaıtys boldy. Oǵan tıesili Pýshkın kóshesi, 60 mekenjaıyndaǵy eki qabat­ty kirpish úı 71086 som turady, 1922 jyly tar­typ alynǵan, 1925 jyly 11 mamyrda mem­leket menshigine qaıtarymsyz b­eril­geni týraly qujat bekitildi», delingen.

Qosshyǵulovtardyń shóberesi Lıýd­mıla Ǵanıqyzy Sýrhaı-Qosshy­ǵulovanyń aıtýynsha, Qurmanǵalı 1954 jyly Qyrǵyzstannyń qazirgi Jalalabad oblysy Alaı aýdanynda dúnıeden ótedi. Mu­hamedqalı Shymkent jaqty panalaıdy, Ýálı 1922 jyly, Nur­muhambet 1932 jyly ashtyqta, Muhamedqadyr 1920 jyly qaıtys bol­ǵan, Bekmuhambet 1928–1946 jyldary Kolyma lagerinde otyryp kelgen, 1981 jyly ómirden ótedi, Raıhan Baımu­hambetqyzy Shymkentte 1970 jyly qaıtys bolǵan.

Aqmola qalasynyń sáýlettik kel­betin, qoǵamdyq-mádenı ómirin óz­gertýge, bilim deńgeıin arttyrýǵa úles qosqan iri kópesterdiń biri Baımuhamet Qosshyǵulov pen balalarynyń taǵdyr taýqymeti týraly arhıv derekteri qysqasha osylaı deıdi.

Ǵazıza ISAHAN,

Astana qalasy memlekettik arhıvi ǵylymı zertteý qyzmetiniń basshysy