Tynyq muhıtynyń qaq ortasynda Naýrý dep atalatyn shaǵyn ǵana aral-memleket bar. Jer kólemi – bar-joǵy 21,3 sharshy shaqyrym, bul shamamen Qosshy qalasynyń aýdanymen teń (24,1 sharshy shaqyrym). Halqynyń sany – 11 myń adam. Kópshiligi aǵylshyn tilimen qosa, naýrý tilinde sóıleıdi. О́tken ǵasyrdyń 70-80-jyldary álemniń eń baı memleketine aınalǵan Naýrý – qazir dúnıedegi eń kedeı eldiń biri. Syrttan kómek toqtasa, memleket retinde joıylyp ketý aldynda tur.
Naýrý aralyna adamzat balasy alǵash ret qaı kezde qonystanǵany týraly naqty derek joq. Biraq tarıhy tym tereńde jatqany anyq. Muny araldy mekendeıtin halyqtyń tiline qarap ta aıqyndaýǵa bolady. Naýrý tili álemdegi basqa eshbir tilge uqsamaıdy. Alyp muhıttyń ortasynda ózge halyqtardan oqshaý jatqandyqtan da, úlken tilderdiń yqpalyna ushyramaı, ózindik qalpyn saqtap qalǵan ári kúndelikti turmysta belsendi qoldanylady.
Balyq aýlap, odan qaldy, kokos palmasy men pandanýs ósirip, óz kúnin ózi kórip jatqan araldy 1798 jyly aǵylshyndar «ashqan» bolatyn. Biraq altyn izdep barǵan olardy jer bederi jutańdaý shaǵyn qurlyq qatty qyzyqtyra qoımapty. Sol ýaqyttan bastap formaldy túrde Anglııanyń otaryna aınalǵanymen, naýrýlyqtar taǵy bir ǵasyrdaı óz betinshe derbes ómir súrdi.
1880 jyldary brıtan geologi Albert Ellıs aral qoınaýynan asa iri kólemdegi fosforıt qoryn tapqannan keıin Naýrýdyń taǵdyry kúrt ózgerip sala berdi. Alyp muhıttyń ortasyndaǵy japadan-jalǵyz meken ersili-qarsyly ushqan qustardyń damyldap, dem alatyn aıaldamasy edi. Ǵasyrlar boıy jınaqtalǵan olardyń fosforıtke baı sańǵyryqtary tyńaıtqysh daıyndaý úshin taptyrmas paıdaly mıneralǵa aınalǵan edi. Naýrýdyń bul qazba baılyǵy álemniń ózge jerlerinde kezdesetin fosforıtterden erekshelenetin, sondyqtan ony keıde «naýrýıt» dep te ataıdy.
Aıdalada egesiz jatqan batpanquıryqqa Eýropa elderiniń nazary birden aýyp, kóp ótpeı jurttan buryn qımyldaǵan Germanııa araldy anneksııalaıdy. 1906 jyly nemis ókimetimen kelisip, fosforıt óndirýge ruqsat alǵan aýstralııalyq «Pacific Phosphate Company» mekemesi keń kólemdegi ken óndirisin jolǵa qoıdy. Al 1914 jyly Birinshi dúnıejúzilik soǵys bastalǵanda eýropalyq elderdiń óz-ózderimen qyryqpyshaq bolyp jatqanyn sátti paıdalanǵan Aýstralııa Naýrýǵa ásker túsirip, basyp alady da, qoınaýy baı araldyń basybaıly ıesine aınalyp shyǵa keldi.
Sol kezden bastap jergilikti halyq qara jumysqa jegilip, qolyna azyn-shoǵyn tıyn-teben ǵana tıip, al ken eksportynan túsken asta-tók paıda otarlaýshy eldiń qazynasyn toltyryp otyrdy. Tek 1968 jyly Naýrý óz táýelsizdigin jarııalap, fosforıt kenin óndirýdi «Nauru Phosphate Company» dep atalatyn jergilikti memlekettik kompanııa óz qolyna alǵannan keıin ǵana eldiń tasy órge domalap, dorbasyn dollarǵa toltyra bastaıdy. Mine, shaǵyn memlekettiń shyn mánindegi «ertegi elge» aınala bastaýy da – osy kez.
Ol ýaqytta álemde naýrýıtten asqan tyńaıtqysh bolmaǵandyqtan aralda óndiriletin qazba baılyqqa suranys kún sanap artyp, Aýstralııa, Japonııa, Jańa Zelandııa jáne Ulybrıtanııamen turaqty ekonomıkalyq baılanys jolǵa qoıyldy. Nátıjesi de kóp kúttirgen joq, aınaldyrǵan birneshe jyldyń ishinde Naýrýdyń ishki jalpy ónim kórsetkishi jan basyna shaqqanda 13 myń AQSh dollaryna jetti. Qazirgi aqshamen bul shamamen 177 myń dollarǵa para-par. О́zge damyǵan elderdiń turǵyndary mundaı tabysqa eńbek etip jetken bolsa, naýrýlyqtar jumysty múldem tastaǵan edi. О́ıtkeni úkimet aı saıyn árbir turǵynǵa 4 myń dollardan (qazirgi aqshamen 40-50 myń dollar) járdemaqy tólep turǵandyqtan, olarǵa tipti jumysqa shyǵýǵa qajettilik bolmaı qaldy. Al fosforıt ken oryndaryndaǵy qara jumystyń bárin Kırıbatı, Tývalý syndy kórshi aral-memleketterden kelgen mıgranttar jasaıtyn. 70-jyldardyń ortasyna taman el úkimeti jergilikti turǵyndar úshin kommýnaldyq shyǵyndardy, medısına men bilim salasyn túgeldeı tegin qylyp, salyqtan da birjolata bosatty.
Qaltasy aqshaǵa tolǵan naýrýlyqtardyń qanshalyqty shalqyp ómir súrgenin jáne masyldyqqa boı urǵanyn myna mysaldardan-aq kórýge bolady. Eger kólikteri buzylyp qalsa, ony jóndep áýre bolyp jatpaıtyn. Qoqysqa laqtyra salyp, jańa kólik satyp alatyn. Bul elde kólik jóndeıtin oryndar da joq edi. Sondyqtan jylyna bir kólik miný dástúrge aınaldy. Turmystyq tutyný zattaryn da dál osylaı shulyqsha aıyrbastaıtyn kúnge jetti. 3 myń shaqyrym jerdegi Aýstralııaǵa ushaqpen baryp, túski tamaq iship kelý de ádettegi jaǵdaı edi.
Qyzdy-qyzdymen olar balalaryn mektepke jiberýdi de qoıǵan. О́ıtkeni «bolashaqta jumys istemeıtin bolsaq, oqý nege kerek» degen qısyndy jaýaby daıyn edi. Eńbek etetin mıgranttar bar, aqsha quıylyp jatyr, basqa ne kerek? Nátıjesinde, búkil ómirin tek saýyq-saıranǵa arnap, odan qalsa, shetelge qydyryp, aqsha shashýmen ǵana kúnderin ótkizip jatty. Buǵan deıin jumys istep kelgen azyn-aýlaq óndiris orny múldem toqtady. О́ıtkeni eńbek etetin adam da qalmaǵan edi, al azyq-túlik, kıim-keshek, turmystyq zattyń bárin tek shetelden ımporttap otyrdy.
Saýsaǵyn da qımyldatpaı, jatypisher ómir saltyna ábden boı úıretken naýrýlyqtar arasynda semizdik derti keń taraıdy. Bul dert áli kúnge urpaqtan-urpaqqa berilip, jalǵasyp kele jatyr. Qazir el turǵyndarynyń 80 paıyzdan astamy artyq salmaq arqalap júr. Soǵan baılanysty dıabet eldegi ólim-jitimniń eń basty sebebi bolyp otyr.
80-jyldarǵa aıaq basqanda kúni-túni ken qazý saldarynan shaǵyn aral qoınaýyndaǵy shekteýli fosforıt qory da ortaıa bastaǵan edi. Bul «jumaq ómirdiń» uzaqqa sozylmasyn kórip-bilip otyrǵan keı pysyqaılar qara basynyń qamyn kúıttep, shetelden jyljymaıtyn múlik satyp alyp, jaǵdaılaryn jasaýǵa kóshedi. Al qarapaıym halyq ony oılap, bas qatyrǵan joq. Memleketten beriletin járdemaqyǵa aldanyp, saýyq-saıranmen kúnderin ótkize berdi. Obaly ne kerek, el úkimeti halyqty asyrap otyrǵan jalǵyz tabys kóziniń túgesiletinin bilip, aldyn ala qam jasaýǵa tyrysady. Fosforıt saýdasynyń tabysy elge keletin ımporttan tórt esege asyp túsetin. Profısıttiń bárin Aýstralııa, Jańa Zelandııa sekildi elderdegi jyljymaıtyn múlikke, odan qaldy, arnaıy jınaqtaýshy qorlarǵa salyp, barynsha daıyndyq jasap-aq baqqan. Alaıda 1987 jyly fosforıt qory túgel taýsylǵanda, úkimettiń bul daıyndyǵy jetkiliksiz bolyp shyqqany baıqalady. О́ıtkeni tym kesh qımyldaǵan edi. Esesine, bul ýaqytta jemsaýy tereń jemqorlar aı qarap júrmegen eken. Olar ken saýdasynan túsetin tabysty jymqyryp qana qoımaı, halyqaralyq qorlarda «bolashaq úshin» dep jınaqtalǵan qarajatty da tyshqan sııaqty shetinen kemirip otyrypty. Osylaısha, shırek ǵasyrǵa sozylǵan «Naýrý ertegisi» de támamdalyp, eldiń basyna qara bult úıirildi.
Bul kezde aral betiniń 90 paıyz aýmaǵy tirshilik belgisi joq jat ǵalamshardyń keıpin eske túsiretin. О́zi bir shókim araldy ken izdep, bir ǵasyr boıy qoparsa, odan ne qalýshy edi? Buryn qurlyq betin túgeldeı jaýyp jatqan kók-jasyl ormannyń bári otalyp, onyń ornynda taqtaıdaı taqyr jer men kraterge uqsas oıdym-oıdym shuńqyrlar ǵana qalǵan edi. Ol jerde tipti aýyl sharýashylyǵyn damytý da múmkin emes bolyp shyqty.
«Sýǵa ketken tal qarmaıdy» demekshi, jalǵyz tabys kózinen aıyrylyp, jany alqymyna kelgen Naýrý úkimeti tyǵyryqtan qalaı shyǵamyz dep jan-jaqty amal qarastyra bastaıdy. Memleket gúldenip turǵan kezde týrızmdi damytý da oıda bolmapty. О́ndiris oryndary bolsa atymen joq. Eldegi jumyssyzdyq deńgeıi 90 paıyzdan asyp jyǵylyp, halyqtyń úkimetke qarsy tolqýy kóbeıdi. Endi ne isteý kerek? Amaly taýsylǵan bılik Naýrýdy ofshorlyq aımaq dep jarııalap, zańsyz aqshalaryn qaıda tyǵaryn bilmeı otyrǵan atyshýly alpaýyttardyń nazaryn ózine aýdarǵan. Kóp ótpeı elge jan-jaqtan kúmándi aqshalar quıyla bastady. Tipti 90-jyldary burynǵy keńestik respýblıkalarda jalǵandy jalpaǵynan basqan túrli krımınaldy toptar da Naýrý usynyp otyrǵan osy «jeńildikterdi» paıdalanǵan kórinedi.
Kóp ótpeı terrorızm men esirtki saýdasyn qarjylandyrýdy kózdegen qylmystyq elementterdiń kóp shoǵyrlanýynan qaýiptengen AQSh «sanksııa salamyz» dep qorqytyp, Naýrýdy «ofshorlyq aımaq» mártebesinen bas tartqyzady. Sodan bılik endi sheteldikterge óz eliniń tólqujatyn sata bastaıdy. Biraq odan qandaı ońǵan paıda túse qoısyn. Eń sońǵy amal – balyq aýlaıtyn sheteldik kemelerge aral mańynda kóp mekendeıtin týna (týnes) balyqtaryn aýlaýǵa ruqsatnama satýmen paıda tabý edi. 90-jyldary qolǵa alynǵan bul «kásip» áli kúnge deıin Naýrýdyń jalǵyz ǵana kiris kózi bolyp tur. Biraq ol da jyrtyqqa jamaý bola almaıtyny túsinikti. Sondyqtan qazir shaǵyn memleket Aýstralııa, Jańa Zelandııa jáne Taıvannan keletin sheteldik járdemge táýeldi. Eger bul járdem toqtasa jáne týna balyqtary taýsylsa, eldiń erteńi ne bolaryn dóp basyp aıtý qıyn. Naýrý úkimeti tipti bolashaqta memlekettiń ómir súrýin toqtatyp, paıdasyz araldy tastap, halyqty túgel Aýstralııaǵa kóshirý týraly jospardy da oılastyryp qoıǵan kórinedi.
Jerasty baılyǵyn tıimsiz paıdalanýdyń sońy qandaı ókinishti jaǵdaıǵa aparyp soǵatynyn kórsetken Naýrý mysaly ózge memleketterge ózindik bir eskertý ispettes. Keıde, tek qazba baılyǵyn satyp kún kórip otyrǵan elder – ózi jumys istemeıtin, qolynan eshteńe kelmeıtin, biraq áke-sheshesiniń aqshasynyń arqasynda astyna qymbat kólik minip, qyzyldy-jasyldy kıim kıip, shalqyp ómir súrip júrgen «baıdyń balasy» sekildi kórinedi. Biraq áke-sheshe ómir-baqı janynda bolmaıtynyn, búgin tirlik istep, qam jasamasa, erteń barmaq tistep qalýy múmkin ekenin keıbiri oılana bermeıdi. Naýrý memleketine qarap, osyndaı oı túıýge bolatyndaı. Onyń da «jer anasy» baı edi, sonyń arqasynda shırek ǵasyr boıy alańsyz ómir súrdi. Alaıda Krylov mysalyndaǵy ala jazdaı alańsyz sekeńdegen shegirtke sekildi «asyraýshysynan» aıyrylǵan kúni san soqty.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev elimizdiń tek shıkizatqa ıek artpaı, daıyn taýar shyǵaratyn jáne sony eksporttaıtyn memleketke aınalýy kerek ekenin jıi aıtyp keledi. «Ádiletti memleket. Birtutas ult. Berekeli qoǵam» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda «Biz ekonomıkamyzda qordalanǵan máselelerdi jaqsy bilemiz. Mysaly, shıkizatqa áli de táýeldimiz. Eńbek ónimdiligi tómen, ınnovasııa jetkiliksiz. Biraq ony sheshýdiń naqty joldary bar. Atap aıtsaq, bul – makroekonomıkalyq turaqtylyqty qamtamasyz etý, ekonomıkany ártaraptandyrý jáne sıfrlandyrý» degen edi. Resmı derekterge súıensek, osy jyldyń alǵashqy 5 aıynda el eksportynyń 87,4 paıyzyn shıkizat qurapty. Onyń ishinde munaı men gazdyń orny orasan. Bul bizdiń de «qaltaly jer anamyzdyń» arqasynda adam qatarly ómir súrip júrgen «baıdyń balasy» ekenimizdi kórsetpeı me?
Mamandardyń aıtýynsha, jerimizdiń astyndaǵy barlanǵan munaı qory 40-45 jylda, tabıǵı gaz 75 jylda, altyn 23 jylda, mys 50 jylda, alıýmınıı 30 jylda, hrom 90 jylda, qorǵasyn 25 jylda, sınk 25 jylda taýsylady eken. Jalpy, kez kelgen qazba baılyq máńgilik emes, áıteýir bir kúni túgesiledi. Al biz, Prezıdent aıtqandaı, oǵan deıin ekonomıkamyzdy ártaraptandyryp, daıyn ónim shyǵaratyn elge aınalyp úlgeremiz be? Bul – búgingi urpaqtyń aldynda turǵan basym mindettiń biri. «Qystyń qamyn jaz oıla» degen baba ósıeti de erte áreket qylǵannyń erteńi jarqyn bolaryn meńzese kerek.