Ybyraı Altynsarın 1884 jyly Troısk qalasynda Zaınýlla Rasýlev medresesiniń janynan qazaq balalaryna arnap óz qarajatyna oqý korpýsy men jataqhana saldyrǵan.
Bul málimet týraly birneshe derek saqtalǵan. Aldymen ol týraly amerıkalyq ǵalym Hamıd Algardyń «Poslednıı nakshabandııskıı sheıh Volgo-Ýralskogo regıona. Neprıznannyı ıstorıkamı dýhovnyı lıder» atty maqalasynda jarııalandy. Onda «Rıadom so svoeı mechetıý Zaınýlla osnoval medrese, ızvestnoe kak Rasýlıııa, kotoroe sredı tatar, bashkır ı kazahov zavoevalo repýtasııý odnogo ız lýchshıh ınstıtýtov mýsýlmanskogo obrazovanııa. Rasýlev polzovalsıa materıalnoı podderjkoı bogatogo kazahskogo kýpsa Altynsarına…», dep kórsetilgen. Al reseılik ólketanýshy ǵalym R.N.Gızatýllın da «Revolıýsııaǵa deıingi Troısk musylman oqý oryndary» monografııasynda: «V 1884 g. na sredstva kazahskogo kýpsa Altynsarına bylı postroeny derevıannye zdanııa ýchebnogo korpýsa ı obshejıtııa dlıa shakırdov» dep jazyp, uly aǵartýshynyń óz qarajatyna shákirtterine arnap oqý korpýsy men jataqhana ǵımaratyn saldyrǵanyn» aıtady. Fransýz tarıhshysy Aleksandr Benıgsen de óz eńbeginde Rasýlııa medresesin musylman álemindegi eń jaqsy akademııalyq ınstıtýttardyń biri dep sıpattap, oǵan Y.Altynsarınniń qoldaý kórsetkenin naqty atap ótken. Sondaı-aq D.N.Denısovtiń «Ocherkı po ıstorıı mýsýlmanskıh obshın Chelıabınskogo kraıa (XVIII – nachalo HH v.)» atty eńbeginde «Aǵash oqý korpýsy men jataqhanany 1884 jyly qazaq baıy Altynsarın salǵan» dep jazylǵan. Bul aqparat bashqurt jazýshysy Lıra Ahmat-Iаkshıbaevanyń «Zaınýlla ıshan». Na pýtı k ıstıne» atty kitabynda da baıandalady.
HIH ǵasyrdyń sońynda Troıskidegi musylmandar sany jergilikti halyqtyń 40 paıyzyn quraǵan. Sóıtip, Troısk qalasy naǵyz qasıetti ordaǵa aınalyp, onda meshitter boı kóterip, dinı oqý oryndary ashylǵan. Munda sol kezeńde esimderi elge málim jetekshi teologter eńbek etti. «Rasýlııa» medresesi 1883 jyly Troısk qalasynda ashylǵan. Onyń irgetasyn bashqurt halqynyń kórnekti din jáne qoǵam qaıratkeri, oıshyl-fılosof, teolog jáne aǵartýshy Zaınýlla Rasýlev qalaǵan. Onyń tolyq aty-jóni – sheıh Zaınýlla ál-Rasýlı ásh-Sharıfı an-Naqshbandı (Zeınýlla bın Habıbýlla bın Rasýl). Ol 1833-1917 jyldary ómir súrgen. Zaınýlla Rasýlev Reseıge sopylyqtyń rýhanı tálimgerlik tarmaǵynyń ilimin ákelgen. Keıin Troısk qalasyndaǵy oqý-aǵartý salasyna belsene aralasqan. Aıta keteıik, «Rasýlııa» medresesi tatar, bashqurt jáne qazaqtar arasynda musylmandyq bilim berý mekemeleriniń biri retinde úlken bedelge ıe boldy. Onda jádıttik baǵytynda bilim berildi. Sol jyldary halyq arasynda jańa oqý júıesine kóshken mektepter «jádıt mektebi» dep, al mundaı ádisti jaqtaýshylar «jádıtshil» nemese «jádıt» (jańashyl) ataldy. Bul úrdis ekpin alýymen jádıtshildik qozǵalys degen atqa ıe boldy.
«Rasýlııa» mýddarısi Zaınýlla jádıtızmdi ustanyp, sol kezderi ıslam dinı mektepterinde basym bolǵan sholastıkaǵa qarsy boldy. Zaınýlla Rasýlevtiń arqasynda medresede dybysty oqytý ádisi, synyp-sabaq júıesi, sondaı-aq zaıyrly pánderdi meńgerý engizildi. HH ǵasyrdyń basynda medrese 11 jyldyq oqý kýrsy bar jartylaı zaıyrly oqý orny boldy. Medrese basshylyǵyn ákesi Zaınýlladan alǵan Ǵabdyrahman Rasýlevtiń arqasynda bilim berý baǵdarlamasyna dinı ilim, arab, túrik, orys tilderi kallıgrafııa, oqý, jattaý jáne Quran men hadıs tápsiri, matematıka, túrik, Reseı jáne jalpy tarıh, ıslam tarıhy, tarıh, teologııa, musylman quqyǵy, etıka, gıgıena, geografııa, tabıǵattaný, fızıka, hımııa, zoologııa jáne pedagogıka pánderi kirdi. Shákirtter musylman oıshyldarynyń eńbekterin túpnusqadan tanyp bildi. Medresede stanoktarmen jabdyqtalǵan oqý sheberhanasy jumys istedi. Olar bolashaqta jumysshy mamandyqtary paıdaly bolatynyna senimdi edi. Pansıonatta ashana men as úı, sondaı-aq qonaq bólmeleri boldy. Medresede Troıskidegi alǵashqy baspahana jumys isteı bastady, onda tuńǵysh qazaq jýrnaly «Aıqap» basyldy. Troıskide bilim alǵan qazaq jastary halyq aǵartý isi men eldiń mádenı deńgeıin kóterýge belsene aralasty. «Rasýlııanyń» túlekteri arasynda aqyn, jýrnalıst Ákiram Ǵalymov (1892–1913) pen qazaq ádebıetiniń kórnekti ókili Sultanmahmut Toraıǵyruly (1893–1920) boldy. Sonymen birge Alash ıdeıasyna ún qosyp, tóńkeristen keıingi jyldary halyq aǵartý isine belsene atsalysqan aqyn, din qaıratkeri Álmaǵambet Ospanuly Torǵaıda Ybyraı Altynsarın ashqan qolóner ýchılıshesinde oqyp, 1911 jyly Troıskidegi Zeınolla ıshan medresesine tústi. Bir sózben aıtqanda, jańa oqý júıesine qyzyǵýshylar qatary ósip, mundaı mektepti ashýǵa kómek kórsetýdi suraýshylar arta tústi. 1892 jyly Reseı ımperııasy aýmaǵynda jańa oqý ádisindegi musylmandyq mekteptiń sany 32-ge jetti.
1903 jyly aǵash ǵımarat buzylyp, sol orynǵa qaıta jańa kirpishten nysan salyndy. Jańa bul nysan G.Rasýlev, kópes Ǵabbasovtardyń qarajatyna qaıtadan turǵyzyldy. Al oqý korpýsy men jataqhana ǵımaraty búgingi kúnge deıin saqtalyp tur. Qazir bul nysan – turǵyn úı. Qyzyl kirpishten salynǵan úı (Ybyraı saldyrǵan medrese jataqhanasy) mádenı mura nysany bolyp sanalmaıdy, ony bolashaqta buzý josparlanyp qoıǵan. Sur sılıkat kirpishten salynǵan ǵımaratta 1905 jyldan 1919 jylǵa deıin medrese ornalasqan, sodan keıin turǵyn úı retinde paıdalanylyp keledi.
Qostanaı oblystyq Ybyraı Altynsarınniń memorıaldyq mýzeıi uly aǵartýshynyń buryn sońdy beımálim bolyp kelgen bul eleýli qyzmeti jaıynda zertteý júrgizip, Troısk qalasyna arnaıy ǵylymı ekspedısııa uıymdastyrdy. Aǵartýshynyń úlesi bar tarıhı orynǵa memorıaldyq taqta ornatý jóninde Chelıabi oblysy Troısk qalasynyń meri A.G.Vınogradovqa Qostanaı oblysy ákimdigi mádenıet basqarmasynyń atynan resmı hat joldandy. Buǵan Troısk qalasynyń ákimshiligi arnaıy jaýap hat joldap, qoldaý bildirip otyr. Memorıaldyq taqtany qalanyń tarıhı mańyzy bar ortalyǵynda ornalasqan, Troısk qalasyndaǵy Oktıabrskaıa kóshesi, 88 mekenjaıyndaǵy «Rasýlııa» medresesiniń jańa ǵımaratyna ornalastyrǵany jón dep oılaımyz. Memorıaldyq taqtaǵa: «1884 jyly qazaqtyń uly pedagog-aǵartýshysy Y.Altynsarın «Rasýlııa» medresesiniń oqý korpýsy men shákirtterge arnalǵan jataqhana saldy» dep jazylsa, tarıhı turǵydan ádiletti bolatyny daýsyz.
Ybyraı Altynsarınniń Troıskidegi ómir jolyn zerdeleı kele, onyń halyqaralyq deńgeıdegi tulǵa ekenine taǵy bir kóz jetkizdik. Onyń aǵartýshylyq qyzmeti tek qazaq úshin ǵana emes, túrki halyqtary úshin de úlken qundylyqqa ıe.
Saltanat О́TELBAEVA,
Ybyraı Altynsarınniń memorıaldyq mýzeıiniń qyzmetkeri
Qostanaı