Ony jazǵan kúndi umytqandy aqyn deýge bola ma? Al umytsa, basqa emes, aqyn «óledi-aý». Siz ólimdi qalaı túsinesiz? Fızıkalyq dene turǵysynan oılasańyz, qatelesýińiz múmkin. Júgin bireýge artyp, kúni úshin súıretilip júrgendi ómir dep kim aıtty? Aqyn dep kim aıtty. «Arǵymaqtyń balasy, Aryǵan saıyn tyń jortar, Arqa men qosym qalar dep. Azamat erdiń balasy, Jabyqqanyn bildirmes, Jamandar mazaq qylar dep» jyrlaǵan Qaztýǵannyń kózimen qaraǵanda solaı. Aqynnyń alǵashqy óleńi qazaq rýhynyń ilkidegi bir nusqasy jyraýlar poezııasyndaı qubylanama bolmasa, onyń nesi týyndy, nesi óleń der edik?
Alǵashqy óleńniń joly aýyr emes, aqynnyń, bálkim ádilettiń joly aýyr shyǵar. Tuńǵysh óleń, tuńǵysh jyr tutyla bermeıdi kóbine. Ony jazǵan bala aqyn óz ishinen myń túlegen shaǵyn umytar ma, sirá? Qaǵazǵa túsirgen kúnin umytýy múmkin-aý, jazǵan sátindegi áserden jańylmaýǵa tıis. Alǵashqy óleń men sońǵy óleńniń arasyndaǵy uly jolda adamzattyń aq júrek balasy aqyndar eń birinshi jazǵan kúnine jaltaq-jaltaq qaraýmen bolady. Sútteı appaq sezimniń kirshiksiz taza shýmaqtaryna kóz tigedi. Tańǵy shyqtaı, tańǵy nurdaı tamyljyǵan móldir de shýaqty sezimderdiń tunbalaryna qaraǵyshtaıdy. Múmkin sol adaldyǵy men tazalyǵyna bola qaraılaı ma, bálkim soǵan júginýmen óte me, áıteýir artyna bir emes, myń qaıyrylady aqyn. Qaıyrylǵan saıyn qustaı túleıdi, bálkim. Múmkin qanjylaýy da. Meıli ǵoı. Qustaı túlese, alǵashqy ásershil balań sezimderdiń ózi bir jeke qubylysqa aınalyp, janyna qýat bergeni. Qanjylasa sol kezdegi tazalyǵy men balalyǵyna jetpegeni, álde adaldyqtyń aldynda ádirem qalǵany shyǵar, oǵan ne daýa. «Kirlegen júrek óz ishin, tura almas áste jýynbaı» degen uly Abaıdyń ózi. Eshteńe etpeıdi, sol adaldyq pen ińkárlikti oılaǵan saıyn, saǵynǵan saıyn ishteı túlep, jazǵan saıyn arylmaı ma? Olaı bolmasa, oǵan qudireti jetpese, aqynnyń ólgeni emeı nemene? Adam keýdesine tyǵylǵan adal júrek ólgen kúni tirisiń be, ólisiń be, báribir emes pe deıdi bir oıym. Biraq balalyqpen júrip-júrip, sol boıy rýhanı eseımeı qalsań... Onda áńgime basqa. Men túgenshemin dep keýdeńdi qaǵyp shyǵa kelesiń. Anandaı jerden seni baıaǵyda tárk etken bala aqyn turyp, «endi qaıteıin?» ketip bara jatady. Endi saǵan jolaı almaıtyn, múmkin jolatpaıtyn, sen qansha ańsap, saǵynyp shaqyrsań da oralmaıtyn, qýsań da jetkizbeıtin bala aqyn – óziń. Keshe artyńda qalǵan sııaqty edi, búgin aldyńa túsip alypty. Erteń ne bolaryn bir Qudaı ǵana biledi. Aldyńa túsip alyp zymyrap bara ma, joq, álde sozsań qolyń jetpeıtin bıikke shyǵyp alǵan ba, ol da ózińe baılanysty. Erteń – jıyntyqtalǵan búginderdiń týyndysy. Keshegi men búgingi qosylyp, erteńdi jasaıdy dese tańǵalmaımyn.
Qurysyn, basqa jaqqa qaraı ketip baramyz. Jas aqynnyń alǵashqy óleńi edi ǵoı taqyryp. Ol týraly kim qalaı jazbady? Esimde Júrsin Ermannyń jyry qalypty:
«Qupııaly jyr – sezim
Quıylatyn shaq qandaı.
Bir sózińnen bir sóziń,
Asyp túsip jatqandaı!
Júgiresiń shapqylap,
Estirtýge daýsyńdy.
Sýdyń bári – aq bulaq,
Shýdyń bári – án syndy.
Jan kórinbeı kózińe,
Oı oılaısyń ne túrli.
Qyzdyń bári ózińe,
Qumartatyn sekildi.
О́rtese óleń ózekti
О́zińdiki – bul ǵalam.
О́leńiń bar gazetti,
Oqıtyndaı kúlli adam».
Bul endi Júrsin Erman aqynnyń shýmaqtary. Ǵashyq kóringen, tasyp-tógilgen bala aqynnyń shadyman shaǵy men áserin ádemi beıneleıdi. Osylaı dep tógip jiberedi de: «Bıik ustap eńseni, Tasymasqa tasatyn, Saǵyndym-aý men seni, Jaırańdaǵan jas aqyn!», jalp etkizedi aqyn. Jas aqyndy saǵyný – bóri aryǵyn bildirmeı, syrtqa júnin kújireıte júrip, belgili bir deńgeıde ózin saǵynýy aqynnyń. Bala kezinde sezingen pák beınesine qaıtý ma, álde túpnegizdi kóksegeni me? Qaıǵysyz, qamsyz balalyǵy óz aldyna, adam balasynyń aq júregine tán alǵaýsyz sezimderdi saǵynǵannan da osylaı jazady.
Aqyn bitken alǵashqy óleńin jarııalaı da qoımaıdy. Áredik qana shyǵarady. Qalaı jazylyp edi dep surasańyz, «osyndaı bir jaǵdaıǵa baılanysty jazǵanym esimde, mektepte bir qyzǵa ǵashyq bolǵanymda, sosyn birer shýmaq shımaılaǵanym bar» dep qysqa qaıyrady. Áýeli ózi, ózinen soń oqyrman óleń esebinde moıyndaǵan, bálkim moıyndalǵan dúnıelerdi oqýǵa tyrysady. Olpy-solpy, alqam-salqam bolsa da, naǵyz ińkár sezimniń qaınary sol alǵashqy shýmaqtardan bastalmaı ma? Ol týraly da neler jyr, neler óleńder bar bizdiń elde. Tuńǵysh shýmaqtar emes, sol shýmaqtarǵa arnalǵan, múmkin sol sezimderden bastaý alǵan týyndylar deýge keledi.
«Aqyn bolsam sen shyǵardyń atymdy,
Saǵan berý kerek qalamaqymdy.
Kórshi aýyldan – Kókózekten salýshy em,
Kórshi úıdegi qyzǵa jazǵan hatymdy.
Avtory joq sol hattardan keshegi
Qupııa bir syrly sezim esedi.
Saǵan arnap bes shaqyrym alystan,
Hat tasıtyn Ataǵuldyń esegi»,
dep bastalady Esenqul Jaqypbektiń alǵashqy mahabbatqa jazǵan hattary týraly óleńi. Al men sol hattardy, ondaǵy balaýsa jyrlardyń ózin oqyǵym keledi. Biraq ol alǵashqy shýmaqtar...
Qalaı desek te, qaıran qalmasqa bolmaıtyn ýaqyt. Kórshi úıdegi qyzǵa yntyǵatyn jáne júregińdi atsha týlatqan álgi arýǵa hatyńdy óziń turatyn aýyldan uzap baryp, bel-belesti artqa tastap, basqa aýyldan salýǵa qanshama erik-jiger kerek. Eki aýyldyń arasynda májnún kúıin keship júrgende, qanshama sezim men oı, yntyq jannyń ańsarynda terbetildi deseńizshi. Eseıgende ondaı jan jamandyqqa basýy múmkin be? Jan-júreginiń ińkár, móldir tunbasynda terbelgen bala aqynnan ótken áýlıe joq. Kórshi qyzǵa ǵashyq bolǵan ol ińkár hatyn sezimge orap kórshi aýyldan joldasyn-aq deıik. Sodan keıin ózi de alaburtyp taǵat taba ala ma?
«O, qara esek, mańdaı sory bes eli
Kókbel asyp, asyp talaı jota, qyr
Sýdy keship, tolqyndary alysqan
Yńyranyp, yńqyldap,
Kesip ótip qoǵaly saı, qamystan,
Arqasynda aǵash aıaq Ataǵul
Tuıaqtary bir-birine tıip ketip syrtyldap
Keledi áni, poshtashynyń esegi,
Ǵashyq uldyń hatyn tasyp alystan.
Tabady áli biz turatyn,
Qyz turatyn kósheni».
Qara esek pen Ataǵuldyń arasynda jer men kókteı alshaqtyq ta, jer men kókteı jaqyndyq ta bar. Bir aıaǵyn soǵys aldy ma eken, joq basqaǵa berdi me eken, aǵash aıaq Ataǵul deýi tegin emes qoı. Poshtashynyń ol zamanda eseksiz kúni bar ma? Ol Ataǵul men qara esek bireýiniń aıaǵy, bireýiniń beli syqyrlap ańsar hattardy ǵana tası ma? Qanshama «qara qaǵaz» ben maıdan hattaryn, qaıǵyly qazany, ókinish pen zardy estirtti? Al, myna hattyń jóni bólek qoı. Kúlli ómir men qaıshylyq, janý men tirilý, ósý men óný osydan bastalǵandaı emes pe?
«Qara esekti kútýshi edik siz ben biz,
Qatar shyǵyp esik aldy úıden biz.
Qara jolǵa kózdi talaı súzgenbiz,
Birtúrli bop júrýshi edi hat alsa
О́z oıynyń tunyǵynda júzgen qyz»
deıdi Esenqul aqyn.
Ári qaraı ejiktep jatý artyq.