Bir aýyz orys tilin bilmegen ákem on alty jasynda bilim qýyp, Máskeýge oqýǵa tústi. Alty aıdyń ishinde orys tilin meńgerip, Lenın atyndaǵy kitaphanaǵa adaspaı bara alatyndaı jaǵdaıǵa jetipti. Máskeýde bastan keshken oqıǵalary týraly jıi áńgimelep otyratyn. 1953 jyldyń naýryzynda bir top kýrstasymen Tarıh jáne arhıv ınstıtýtynyń tóbesine shyǵyp, Stalındi jerleý rásimin kórgenin aıtqany jadymyzda áli tur.
Aqmola oblysy Ereımentaý aýdany Shákeı aýylynda týǵan ákemiz keıin otbasymen Qaraǵandyǵa qonys aýdaryp, ákesi Rahymjan shahtada jumys istedi. Arbamen kómir tasyp, otbasyn asyrady. Amantaı, Aıtbaı jáne Qarǵambaı (rejısser Aqan Sataevtyń ákesi) esimdi úsh ulyn aýyr eńbekke moıymaı júrip jetkizdi. Bizdiń arǵy atamyz Sataı kezinde aqmolalyq kópes Kýbrınniń úleskeri bolypty. Kýbrınniń úıi – qazir Astananyń oń jaǵalaýyndaǵy tarıhı eskertkishterdiń biri. Sataı atamyz sol Kýbrındi etpen, sút ónimderimen qamtamasyz etip otyrǵan eken.
Ákeme sabaq bergen ustazdarynyń biri, aty ańyzǵa aınalǵan tarıhshy Sıgýrd Shmıdt: «Qazaqtyń eki balasy oqydy, ekeýi de óte bilimdi edi» dep eske alady.
Ol kisi: «Arada alpys jyl ótse de, beınesi jadymda jattalyp qalypty. Maǵan qoıǵan suraqtary unaıtyn. Jap-jas stýdenttiń bilimge qushtarlyǵy, jan-jaqtylyǵy, biliktiligi qaıran qaldyratyn», deıdi.
Ákemmen birge elimizdiń arhıv salasynda basshylyq etken Hasbolat Qajymuratov ta oqydy.
Alǵashqy shyǵarmalaryn ákem 1950 jyldardyń sońyna qaraı jazdy. Olardyń ishinde birqatar tańdaýly povesteri, pesalary men kınossenarııleri bar. Ondaǵan qoıyndápter, kúndelik toltyrdy.
«Qazaqtelefılm» kınostýdııasymen, Qýat Ábýseıitov, Serik Jarmuhamedov sııaqty belgili rejısserlermen birlesip jumys istedi, qazaq derekti fılmderi tarıhynda ózindik orny bar biraz derekti týyndyny túsirýge atsalysty. Bulardyń qatarynda «Bolero» (1968), «Sary jaılaý» (1970), Sábıt Muqanov týraly «Bizdiń Sábıt» derekti fılmi, «Dostyq áni» (1972), Serke Qojamqulov haqynda «Ser-aǵa / kóp qyrly Serke» (1973) derekti fılmi, «Kúı qudireti», «Qurmanǵazy» kórkem fılmi, «Mahabbat týraly án» (1974) jáne taǵy basqa tańdaýly ekrandyq týyndylardy daıyndaǵan.
Sonymen qatar «Aqqýdy atpaıdy» (Almaty: «Jazýshy», 1966), «Dala kúıleri» (Almaty: «Jazýshy», 1968), «Aqyn izi» (Almaty: «Jazýshy», 1970) kitaptary jaryq kórdi. Ańyzǵa aınalǵan tulǵalardyń tarıhı portretterin (Bógenbaı batyr, Qurmanǵazy, Shoqan Ýálıhanov, Maǵjan Jumabaev jáne t.b.) beıneleıtin áńgimeler, ocherkter, pýblısıstıkalyq maqalalar jazdy.
«1967 jyly Máskeýde ótken ádebı kýrs sabaqtarynyń kezinde belgili synshy jáne ádebıettanýshy Valerıı Iаkovlevıch Kırpotın bizge orys jazýshysy Vsevolod Ivanovtyń Stalınmen, partııa men úkimettiń basqa da basshylarymen kezdesýi týraly ádebı «ertegilerin» aıtyp berdi. Kezdesýlerdiń birinde Ivanov olarǵa óz balasymen birge Kolchaktyń kishkentaı jetim balasyn emizgen qazaq áıeli týraly áńgimelep bergenin jetkizdi. Kırpotın óz áńgimesin aıaqtaǵan sátte esime túsip, men Júsipbek Aımaýytulynyń «Aqbilek» romanynan úzindi keltirdim. Onyń esimi men shyǵarmalaryn aıtýǵa tyıym salynǵanyna qaramastan, bul týyndyda aq gvardııalyq ofıserdiń qazaqtyń ádemi bir arý qyzyn ózimen birge alyp ketetin tusy bar. Sony aıtyp berdim».
Ákem baspasóz quraldarynda, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń hatshylyǵynda, keıinirek QazKSR Tarıh jáne mádenıet eskertkishterin qorǵaý qoǵamynda qyzmet atqardy. Onyń bastamasymen Qazaqstan tarıhyna qatysty kóptegen eskertkish memlekettik qorǵaý tizimine engizilip, birazy qalpyna keltirildi.
«Abylaı han týraly derekter Omby jáne Sankt-Peterbýrg arhıvterinen alyndy. Bul is 1970 jyldary tól tarıhymyzǵa degen qyzyǵýshylyq arta bastaǵan tusta bastaldy. Bizdiń Tarıh jáne mádenıet eskertkishterin qorǵaý qoǵamy kóp jumys tyndyrdy. Máskeý tarıh jáne muraǵat ınstıtýtynyń túlegi retinde sol jerge baryp, Qazaqstan týraly barynsha kóp aqparat jınap qaıtýǵa tyrystym. Birtindep málimetter qoryn qalyptastyra bastadyq, kóptegen fotoqujatty taspaladyq, shyǵystaný men Qazaqstandy tanyp-bilýdiń biregeı úlgisin qurastyrdyq. Arheologııalyq qazba jumystaryna arnaıy qarjy bólinip, tarıhshylar bizben birge issaparǵa shyǵyp, Uly Jibek joly boıynda tuńǵysh ret úlken ekspedısııa uıymdastyryldy. Odan keıingi taǵy bir oljamyz – tarıhı tulǵalardyń portretterin jasadyq. Muny tutas bir galereıa retinde qarastyrǵan abzal. Osyǵan deıin qanshama qyrýar jumys atqaryldy. Olardyń árqaısynyń syrtqy sulbasyn bastapqy qalpyna keltirý maqsatynda jan-jaqty zertteýler júrgizildi. Sol tusta Syrdarııanyń jaǵasynda aty ańyzǵa aınalǵan Qorqytqa eskertkish belgi salynyp, Syrymbet ıeligi qalpyna keltirildi. Tarıhı-mádenı maqalalardyń bes jınaǵy shyǵaryldy, olardyń árqaısy óz aldyna baǵa jetpes baılyq sanalady. Men bul jerde «Qazaqstan tarıhy men mádenıeti eskertkishteriniń jınaǵy» týraly aıtyp otyrǵan joqpyn.
Tarıhı materıal bizde jetip artylady. Bir ǵana Imperatorlyq geografııalyq qoǵamnyń jınaǵan dúnıesin alyp qarańyz. Arada qanshama jyl ótse de, onyń áli tolyq ashylmaǵan qyrlary az emes. Iá, muny da qoıa turyp, eń bolmasa «orys-qazaq qatynastarynyń» keremet tomdaryn alaıyqshy. Qalamger qaýym solardy aqtaryp qarasa, 1711 jyly Abylaı han dúnıege kelgen degendi ádebıetshilerden keıin taǵy qaıtalap jatpas edi-aý. Onda onyń I Petrmen hat jazysqan kezinde Qaıyphanmen birge bolǵany aıtylady. Sodan keıin ǵana ol joǵalyp ketedi. Qalaı Qaıyphan jumbaq jaǵdaıda qaıtys bolady. Demek Abylaı han 10 jyl buryn týylýy kerek edi».
О́mir oǵan tańǵajaıyp tulǵalarmen umytylmas kezdesý syılady: Álkeı Marǵulan, Ebineı Bóketov, Álimhan Ermekov, Qaraǵandyǵa jer aýdarylǵan Aleksandr Chıjevskıı, Sábıt Muqanov, Eskendir Tynyshpaev, Táken Álimqulov, Hamıt Erǵalıev, Jaqan Syzdyqov, Sádý Mashaqov, Sháken Aımanov, Nurmuqan Jantórın jáne basqa da kóptegen tulǵanyń esimi onyń kúndeliginde jıi kezdesedi. Matematık-professor, Alash qozǵalysy jetekshileriniń biri Álimhan Ermekov oǵan: «Amantaı, sen óz dáýirińde týmaǵan ekensiń, ıá tym erte nemese óte kesh dúnıege kelgensiń!», degen eken.
Belgili operator Eskendir Tynyshbaev 1979 jyly mereıtoıyn atap ótkende, Amantaı Sataev bas baıandamashy retinde taǵaıyndaldy. Baıandamada ol mereıtoı ıesiniń ákesi Muhamedjan Tynyshbaevtyń eńbegi týraly kóp aıtty. Sol kezeńniń sana-saltymen saraptaǵanda, bul óte batyl áreket edi, mundaı qadamǵa barýǵa kóp adamnyń batyly jetpes edi. Eskendir Muhamedjanuly bul sózderge erekshe tebirenip, shyn júrekten alǵys aıtty.
О́zin ǵana qamshylamaı, ózgelerdiń de kásibı turǵyda shyńdalýyna kóńil bóletin. Qolynda bar materıaldarmen bólisip, keıingilerge aqyl-keńesin aıtýdan jalyqpaıtyn. Ákemniń eńbegin baǵalap, qurmet kórsetkender kúni búginge deıin sol dástúrdi jalǵastyryp, onyń shyǵarmashylyq murasyn kóz qarashyǵyndaı saqtap, kópshilikke keńinen nasıhattaýda aıanbaı ter tógip keledi.
Jazýshynyń tól týyndylary ana tilinen basqa polıak, rýmyn, ýkraın, latysh, altaı, qyrǵyz, tatar, bashqurt, ózbek, ázerbaıjan tilderinde jarııalanǵan.
Ákemiz toılaýdy, qydyrýdy unatpaıtyn. Anamnyń esine jıi salyp otyratyn sózi: «Men seni 40 jylda daıyn tarıhshy, pýblısıst etip shyǵardym. Men ketken soń qolyń bos bolmaıdy, arhıvpen aınalysatyn bolasyń!». Al ápkem Sáýleni «meniń Selınogradtaǵy jalǵyz dosym» dep qoıatyn.
Balalaryna qaldyrǵan ósıeti: «О́zderińdi ómir boıy asyraıtyn mamandyqty tańdaýlaryń kerek». Al atam Rahymjan óziniń balalaryna: «Nan taýyp jeıtin kásipti meńgerińder» degen eken. Áke amanatyna men de, ápkem Sáýle de adaldyq tanytyp, arhıv mamandyǵyn tańdadyq. Men 1996 jyldan, Sáýle 1999 jyldan beri arhıv salasynda qyzmet etip kelemiz. Bizdi «arhıvshiler áýleti» dep ataıdy. Ákemniń shyǵarmashylyq jobalary men josparlaryn júzege asyrý maqsatynda 8 kitabyn baspaǵa ázirledik. Eńbekter «Ádebıettiń áleýmettik mańyzdy túrlerin satyp alý, basyp shyǵarý jáne taratý» memlekettik baǵdarlamasy aıasynda jaryq kórdi.
Ol qaıtys bolǵannan keıin jaryq kórgen alǵashqy «Tuńǵıyqtaǵy tunyqtar» kitaby (Astana: «Elorda», 2004) oqyrmandar arasynda, ásirese qazaq tili men tarıhynyń mamandary arasynda aıtarlyqtaı quptaýǵa ıe boldy. Bir oqyrmany: «Amantaı Sataevtyń tarıhı-etnografııalyq, kópqyrly ǵylymı-zertteý eńbekteri maǵan úlken rýhanı qanat bitirdi. Onyń baǵa jetpes zertteýlerin buryndaý oqyp, tanys bolmaǵanyma qatty ókinemin. Meniń oıymsha, bul tańǵalarlyq jaıt emes: ol basqa bir tylsym álemniń jaratylysy sekildi. Onyń jazǵan jaýharlarynan kóp nárseni tanyp-bildim. Ár esse ózine tán jańashyldyǵyn, qundylyǵyn boıyńa minsiz sińdiredi» dep pikir bildirse, ádebıet zertteýshi, ǵalym Tursynbek Kákishev «Tuńǵıyqtaǵy tunyqtar» jınaǵynyń qaı zertteýi, qaı essesi, hıkaıattary bolsyn, qazaq tarıhyn bilgisi keletin búgingi zerdeli oqyrmandardyń sanasyna mándi derekter darytyp, eýrosentrıstik kózqaras jaılap alǵan qapas kóńilderge jaryq sáýle, kún nuryn túsiretini, ulttyq namysyn qaıraıtyny aıdan anyq. Tarıhı taqyrypqa shyǵarma jazatyn qalamgerlerge Amantaı Sataevtyń ómir derekterin qalaı paıdalaný kerektigimen qabat, shyndyqty sóılete bilýdiń kórkemdik aıla-tásilin de qatar usynǵan eken» dep oı túıedi.
Keıin «Zamana ápsanalary» (Almaty: «Sózdik-slovar» , 2006), «Alashtyń asyldary» (Almaty: «El-shejire» , 2008), «Tól tarıhymyzdyń tunyǵynan» (Almaty: «Qaınar», 2009) t. b. eńbekteri jarııalandy.
Jazýshylar men tarıhshylar, ásirese zamandastary A.Sataevtyń shyǵarmashylyǵy qazaq halqynyń tarıhyn zertteýge arnalǵanyn jáne arhıv materıaldaryna, ıaǵnı naqty derekterge negizdelgenin baǵalaıdy. Arhıv salasynyń kásibı mamany retinde ol qujattardy izdestirý joldarymen, jumys isteý ádistemesimen tanys boldy. Áriptesteri, qalamgerler ony «qazaqtyń alǵashqy arhıvarıýsy» dep tanydy, al biz: «Amantaı Sataev – arhıv isi boıynsha qazaqtyń arasynan shyqqan tuńǵysh kásibı tarıhshy-arhıvshilerdiń biri» dep tolyqtyrǵymyz keledi.
Janar SATAEVA,
arhıvshi, arhıv salasynyń úzdigi
ALMATY