ABYZ

Ol táýelsizdikten eki jyl buryn 1989 jyly «Qazaq tili memlekettik til bolsyn» dep, osy uranmen myltyqsyz maıdanda «Qazaq tili» qoǵamyn qurý úshin kúresti. Akademıktiń «qazaq tiliniń máni de, sáni de tek qazaq topyraǵynda ǵana baǵalanbaqshy» degen sózi ýaqyt ótken saıyn bederlenip, kún tártibindegi talas-tartystyń tuǵyrynan áli túsken joq.

Maıdanǵa bardy, medaldardan basqa, III dárejeli «Dańq», «Qyzyl juldyz», I dá­rejeli «Otan soǵysy» ordenderimen oq pen ottan aman-saý oraldy. Odan keıin týǵan tiliniń taýqymeti bar, basqa da myl­tyq­syz maıdanda júrdi. Biraq soǵan qa­ra­mas­­tan, ózi aıtatyndaı, «sulý tory attaı» bo­lyp ádemi ǵumyr súrdi. «Osynshama ǵu­my­rymda bireýmen bet jyrtysyp, «jurt kózine kórine aıtqan» kezderim bol­ǵan joq-aý... Jaqsylarmen til tabysý – ol da bir ǵanıbet is, jamandardan irgemdi aýlaq saldym. Osynyń ózi de «sulý tory attyń» beınesin elestetedi emes pe?» degeni bar edi.

Soǵystan keıin KazMÝ-dyń fılologııa fakýltetinen bastalǵan týǵan tiline degen qurmet, mamandyqqa degen adaldyq jáne ǵylymǵa degen qabilet pen qushtarlyq akademık ómiriniń temirqazyǵyna aınaldy. Zańǵar jazýshy Á.Kekilbaı bir sózinde Ábekeńdi «osy kúnniń Baıtursynuly» dep baǵalaǵany bar.

Abyz sózi áıteýir bir úlkendikke, ulylyqqa jaıdan-jaı telı salatyn sóz emes ekendigi túrli qoldanys aýqymynan ańǵarylady. Máselen, sheshendik óner daryǵan, týra bı bolǵan, halqyna qadiri óte kúshti, ataǵy rýdan asyp, búkil qazaǵyna jaıylǵan adamdar bar. Mine, elge, ultyna sińirgen eńbegine qaraı halqy qasterlep, akademık Ábdýálı Týǵanbaıulyn «ana tili abyzy» deıdi. Osyǵan baılanysty ol: «Abyz» degen teńeýdi gazetten oqyǵanda ózim yńǵaısyzdanyp qaldym. Qazaq qaýymynda óte bıik maǵyna beretinin «abyzdyqty» atqarý – uly mindet. Bul mindetti ómirimniń sońyna deıin adal atqardym» degeni edi.

Ábdýálı Týǵanbaıuly Á.Marǵulan, A.Núsipbekov, Ǵ.Músirepov, S.Zımanov, I.Keńesbaev, t.b. akademıkter daýys berip saılaǵan akademık atandy. Bul ataq burynǵy istegen eńbeginen góri, bolashaqta isteýge tıisti eńbekteri úshin berildi dep túsindi. Ǵylymǵa kelgen 1951 jyldan bas­tap, ómiriniń sońyna deıin Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy ınstıtýtta 59 jyl­daı úzbeı eńbek etti. «Ondaǵy ár alýan ujymmen birge bir esikten kirip, bir esikten shyǵý bir aýamen demalý, bir sýdan dám tatý – aıtýǵa ońaı, biraq oryndaý sonshalyqty ońaı emes. Men sony oryndap kelemin» degen-di.

Bıyl A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynda Ábekeńniń zamandasy, qurdasy akademık Rábıǵa Syzdyq apaıdyń da 100 jyldyǵy. Olar akademık atanbaı turyp-aq, ǵylymnyń Han Táńiri shyńyn baǵyndyrǵandar. Ǵalym úshin ýaqyt – ǵylymnyń da ólshemi. Jalpy, ǵylymda júrgen jan ǵalymdyq forma, jumys stıli degen qalyptan bir sát adaspaý kerek. Olardyń bir nárse oqymaı, jazbaı qalǵan kúnderi bolǵan emes degen oıdamyn.

*  *  *

Akademıktiń ómirbaıandyq «Ǵylymdaǵy ǵumyr» (2000) degen kitaby bar. Onda bylaı deıdi: «Adam ómirge kelgende, qoldan kelgeninshe ony ózgertýge tyrysady. Tirliktiń barlyǵy osy áreketimen ólshenedi. Bul bir adamǵa artylatyn «qaryz» ben «paryz». Bir ortada tirshilik etýshi úlken-kishiler – bir-birine zamandas, qalamdas, áriptes, taǵdyrlas, ujymdas, syılas adamdar. Qurmetti aǵalarym, syı­las inilerimnen kezinde maǵan istegen ıgi jaqsy isteri men tıgizgen sharapatyn, qamqorlyǵyn kórdim. О́zim de shamam kelgenshe solaı bolýǵa tyrystym. «At mingizip, shapan jappasań da» ózgeden kórgen jaqsylyǵyńdy qalaı qaıtarasyń? Bir-birine jaqsylyq jasaý – paryz. Al sony baǵalaý – ıgilik paryzy, ıgiliktiń ótemi der edim. Áriptesińniń qyzmettegi bolsyn, ǵylymdaǵy bolsyn, jetken jetistigine qýan, shyqqan kitaby bolsa pikir bildir, jarııala, kópshilikke tanys­tyr. Al paryzdyń osy bir túri keıingi kezde kózge de qorash, kóńilge de oǵash, basqa bir «ótem» paıda boldy. «Sen – maǵan, men saǵan» degen. Múmkin bolǵansha, ol «ıgilikti ótem» retinde oryndalý kerek. «О́temdi» ár azamattyń eline, halqyna, ózi ómir súrgen qaýymyna, dos-jarandaryna qaltqysyz jasaǵan eńbegi, isi dep túsinemin». Osy «ıgilik paryzy» menińshe, adamdar qarym-qatynasyndaǵy erekshe adamgershilik qundylyǵy bolý kerek».

Qazir osy erekshe adamgershilik qundy­lyǵynyń ólshemi ne bolyp ketti? Búgin kórip, aralasyp júrgen adam­darymyzdyń júrektegi meıirimi azaı­ǵan,­ ózimshil sezimi sóılegen sózi men isinen «burqyrap» turady. Áriptesiniń, ujym­da­synyń shyqqan bıigi men talpynysyn kóre almaý, qyzǵanysh jalynymen sharpyp júrý osy kúngi men mundalaǵan kórinis boldy.

*  *  *

75 jyldyq mereıtoıynda kópshilik aldynda mandolın aspabynda syńǵyrlatyp oınaǵanyn kórip, ónerdiń keni akademık Ábekeńde eken ǵoı dep tańdaı qaqtyq. «Jan dúnıem áserli óleńdi jaqsy kóredi. Mandolınada oınaý men úshin mı tynyq­tyratyn tásil ǵoı dep aıaqtady». Osy tusta neıroǵylymymen shuǵyldanatyn, psıholıngvıst T.V.Chernıgovskaıanyń «Mýzyka jáne mı» degen dárisinde «tilge qaraǵanda mýzyka mıda kóbirek oryn alady. Mýzyka mı qyzmetin basqa rejimge kóteredi jáne jańa neırondar qalyptasýyna yqpal etedi, ári adamdardyń este saqtaý qyzmetin jaqsartady» deıdi. Jalpy, kóp jasaǵan aǵa-apalarymyzdyń ómir súrý ádebinde mı tynyqtyratyn hobbı tirlikteri nazar aýdartady. Olardyń uzaq jasaýyna, sirá, osyndaı ózderi úshin qarapaıym, syrt kózge tańǵalarlyq ári súısinerlik qyzyq árketteri sebep bolady dep oılaımyn. Úlgi ónege men berekeli ǵumyr ıeleriniń ózindik oı-ustanymdary shynynda da aınalasyna rýhanı ómirdiń aıryqsha kelbetin kórsetedi. Olarda aldymen ortasyna syıly etetin kórkem minez, eshkimge mindetsin­beı isteıtin adal ári nátıjeli eńbek, jeke ba­synyń dúnıetanymy men bolmysyn bıiktetetin, tirshiliginiń ózine ǵana tıesili ár saladan alǵan kemel jetistikter bar.

*  *  *

Adam bolǵan soń ózgelerden erekshe­leıtin áıteýir bir qyzyǵýshylyq bolady. Ábdýálı aǵaı sýretti jaqsy salatyn. Tipti keıbir kitaptarynyń mazmunyn sýretpen qosa túsindirip, ózi kórkemdegenin kórgenbiz. Aıtýyna qaraǵanda, sýret salatyn ónerin damyta almaǵan. Ýnıversıtette oqyp júrgende T.Kákishev, Z.Qabdolov, t.b. bir top stýdent birlesip shyǵaratyn qabyrǵa gazeti «Jas qalamdy» kórkemdik jaǵynan áspetteý kýrstasy Á.Qaıdardyń moınyna júktelgen eken. Osy gazet qala boıynsha birinshi orynǵa ıe bolyp, fotoǵa túsken sýretterin ustazymyz Tursynbek Kákishev, birde «myna sýretti aǵańa aparyp ber», dep maǵan tapsyrǵan-dy. Ábdýálı aǵaı bul sýret jóninde: «KazGÝ-da 5-kýrsta oqyp júrgen kezimde osy ónerim jandanyp, Almatydaǵy sýretshiler ýchılıshesine tústim. Ol úshin KazGÝ-daǵy qujattarym arasynan 10 synypty bitirgen kýáligimdi ebin taýyp surap alǵan edim. Aqsha tabýdyń Almatynyń fotografııalyq stýdııalarynan surap alyp, «vınetkanyń» bárin men jasaýshy edim. Sonymen aqsha tabý áreketi, 5-kýrstyń emtıhandary men dıp­lom jumysy, bári qabattasyp, ýchılısheni 2-kýrstan tastaýǵa májbúrledi. Meniń bul óne­rimdi gazetterge de jazdy. Ol «hobbıden» kúr­delirek nárse edi. Osy kúnge deıin bul óner­di umytqam joq» dep, qımastyǵyn aıtty.

*  *  *

Kezinde ǵylymda taǵdyrlas, ǵumyrda saparlas bolǵan ár el, ár jerde akade­mık­tiń ǵalym áriptesteri kóp boldy. Azamattyq tuǵyry bıik, bólek bitimdi ǵajap jandar. Olar da seksen asyp, tipti toqsandy alqymdap qalǵandar edi. Bir-ekeýimen pikirlesýdiń sáti tústi. Professor Gyń Shymın Qytaıdyń Beıjiń Ulttar ýnıversıtetinde áli sabaq berip júrgen kezi edi. Kóne túrki eskertkishteri týraly zerttegen túrkolog ǵalym. «Qazirgi zaman qazaq tili», «Qazaq jazýy» sııaqty qytaı tilinde jazǵan oqýlyq kitaptary bar. Sol professor qazaq akademıgi Ábekeń týraly erekshe iltıpatpen áńgime aıtqanda hanzýlyqtar da eleń etip, qyzyǵa tyńdady. Sonaý Beıjiń ýnıversıtetinde qazaq ǵalymyna degen súısiný, qurmetteý sezimi tyńdaǵan adamǵa aıryqsha áser etedi eken. Biz de maqtanyp, kóńilimiz shalqyp qaldy. Al tatar akademıgi Mırfatıh Zakıev Qazanda bolǵan konferensııada akademıktiń sońǵy kitaptaryn aǵaıdyń qoltańbasymen aparyp syılaǵanymyzda, Ábekeńdi dosym dep, kópten beri kórmegenin aıtty. «Jas keldi, endi jol qashyq» dep, saǵynyshyn sálemine orap jetkizip edi.

Akademık ózin eki tildiń mamanymyn dep esepteıdi. Qazaq tili – óz ana tili de, uıǵyr tili – týys halyqtardyń biriniń tili. Ábekeńe jas kezinen bastap Shelek, Eńbekshiqazaq aýdandarynyń qystaqtarynda turýǵa týra keldi. О́zi teńdes balalarmen birge oınap júrip, uıǵyr tilin úırengen. Uıǵyr tili eseıgen soń mamandyǵyna aınalǵan. Túrkologııa salasyndaǵy ómiriniń 25 jyly osy ǵylymdy zertteýge arnaldy, tipti alǵashqy zertteýshileriniń biri bolyp qalǵanyna eńbekteri kýá.

Til bilimi ınstıtýtynda mamandarmen birge otyryp, uıǵyr tili boıynsha birneshe (8, 9, 10-synyptar úshin) til oqýlyǵyn, monografııalar, jınaqtar jazýǵa týra keldi. «Hazırqı zaman ýıǵýr tılı grammatıkasy» atty ujym bolyp jazǵan 2 tomdyq kitaby SÝAR-da (QHR) joǵary baǵalanyp, arab jazýymen qaıta basylyp, qytaıshaǵa aýdarylyp, oqýlyq retinde qaıyra jaryq kórdi. Ol qazir Shyńjańda uıǵyrsha oqyp júrgen balalarǵa arnalǵan oqý quraly. Beıjińdegi Ulttar ýnıversıtetiniń (Mınzý) qazaq tili men ádebıeti fakýltetine dáris oqýǵa barǵanymda sondaǵy áriptestermen qazaq tili bilimi, jańa baǵyttary jáne A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ıns­tıtýty týraly áńgime bolǵanda, árıne, ondaǵy korıfeıler týraly pikirlesemiz. О́zimiz shákirti bolǵan soń til ushyna jasy 90-nan asqan akademık Á.Qaıdar oralatyny zańdylyq. Sonda qytaı túrkologi, qazir Germanııanyń Gýmbold ýnıversıtetiniń professory (Berlin-Brandenburg Academy of Sciences and Humanities, Turfan studies, Faculty Member) Ábdýrashıd Iаkýb: «Ol akademık aǵaı áli bar ma, tiri me? Men bala kezimde mektepte sol kisi jazǵan uıǵyr tili oqýlyqtarymen oqydym ǵoı», dep, tańdanǵanyn jasyra almaı, erekshe qurmetpen eske aldy. Keshikpeı sol Mınzýdyń 3-4 professory Almatyǵa akademıkke arnaıy sálem berýge kelip, dıdarlasyp, sýretke túsip, pikir alysyp qaıtty.

*  *  *

«At tuıaǵyn taı basar» demekshi, ónegeli istiń basshysy bolǵan el aǵalarynyń jasy ulǵaıa kele, sońyna qarap, artymnan izimdi basar jan bar ma dep oılanýy ómir zańdylyǵy. Kezinde jeke shaýyp, báıge ala bergen ózimshilderdiń sońynan ilesetin shákirti de bolmaıdy. Aldymnan artym jaryq bolsyn degen tilekpen ornyńdy basar, isińdi jalǵastyratyn «taıdyń shap­qylap» kele jatqany qandaı abzal. Ǵylymdaǵy isin jalǵastyrǵan shákirtteri de barshylyq. «Attyń shabysy aıaq alysynan belgili» deıdi ǵoı qazaq. Qudaıǵa shúkir, akademık daıarlaǵan ǵylym kandıdattary men ǵylym doktorlary bir qaýym. Akademık jetekshiligimen 80 shamaly shákirt-kandıdattar men doktorlar qorǵap, ǵylymı dáreje alǵan.

50-den astam jeke kitap (monografııa, oqýlyq, jınaq, sózdik, kitapsha, t.b), irili-kishili maqalalary (450-deı) qanshama... «О́zim tárbıelegen shákirtterimniń bira­zynda eńbeksúıgishtik qabilet bolsa, birazynda ǵylymǵa degen qabilet basym. Ekeýi de kerek nárse, biraq ekeýine de tu­raqtylyq, birizdilik qajet. Meniń qoldaı­tynym osy qasıet» dep edi bir sózinde.

Á.Qaıdar Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynda 1954-1995 jyldary 40 jyldan astam ákimshilik jumysta boldy. 14 jyl dırektordyń ǵylym jónindegi orynbasary, sodan keıin 22 jyl 1995 jylǵa deıin ınstıtýt dırektory qyzmetin ataqardy. Osy qyzmetine baılanysty jer júzindegi biraz elderdegi túrkitaný ǵylymy salasynda qyzmet atqaryp júrgen ǵalymdarmen aralasqan, ǵylymı ortaq problemalardy birge atqarǵan. Amerıkalyq ǵalymdar Derfermen, Ilza Sırtaýtaspen, aǵyl­­shyn ǵalymy Klaýsonmen, nemis ǵalymy Anna Marııa fon Gabenmen, shved uıǵyrtanýshy Gýnnar Iаrıngpen, Qytaı ǵalymy Gyń Shymınmen, máskeýlik ǵalym Sevortıan, N.K.Dmıtrıev, N.A.Baskakov, D.Nasılov, t.b., Lenıngrad ǵalymdary S.E.Malov, A.M.Sherbak, A.N.Kononov, Ázerbaıjan ǵalymdary M.Shıralıev, A.Agamýsa, О́zbekstan ǵalymdary V.Reshetov, Shab­drahman, Qyrǵyzstan ǵalymdary K.K.Iýda­hın, B.O.Orýzbaeva, Tatarstan ǵalymy – aka­demık M.Zakıev, Bashqurtstan ǵalymy Z.G.Ýraksın, sibirlik Ýbrıatova E.I.Nadelıaev, Túrikmenstan ǵalymy – akademık P.A.Azımov t.b. ǵylymı taqyryptar boıynsha jıi aralasqan, pikir almasyp turǵan.

Túrkologııa, jalpy til bilimi salasyn­da­ǵy zertteý eńbekterin burynǵy keńestik kezde de, qazir de ǵylymı kópshilik jaqsy bilip, baǵalady. Ásirese «Bir býyndy sóz­der» týraly zertteýi túrkologııada jet­ken jetistik retinde Qazaqstan ǵyly­my úshin úlken abyroı boldy. Pikir bildir­gen basqa túrkolog ǵalymdar­men qosa, ázerbaıjandyq áriptesi V.Aslanov «E.V.Sevortıan, M.Rıasıanen, Dj.Kloýsondardyń eńbekterimen qatar turatyn túrkologııaǵa qosylǵan úl­ken olja» dep baǵalaǵanyn «Sovettik túr­kologııa» (1986 j. №6) jýrnaly jarııa­la­ǵan-dy. Qazir Ahmet Baıtursynuly atyn­daǵy Til bilimi ınstıtýty dúnıejúzi túr­kologterimen tyǵyz shyǵarmashylyq baıla­nysta, birlesip ǵylymı jobalar oryn­dap jatyr. Alda úmit bar. Qazaq til bilimi­niń ǵylymı órisin taryltpaı, jetken jetis­tigin basqalarmen salystyra qarasaq, kósh sońynda emespiz.

*  *  *

О́mir boıy mı qabiletin jattyqtyryp, oı eńbegimen aınalysqan akademık ǵalymnyń kárilikpen jekpe-jekke shyǵýynyń joly – kitap jazý. Ábekeń syndy zııaly qaýym aqsaqalyna jumys istemeı aýla arasynda aýa jutyp, kirip-shyǵyp júrý qol emes eken. Ǵylymı jumysyn tún uıqysyn tórt bólip, kútip-baǵatyn balaǵa uqsatqany da ras. Qalamy qolynan túspedi. Jumys kabınetindegi ústeliniń aldynda jeke shaǵyn ústel turatyn. Onyń ústinde qatar-qatar qoıylǵan kartoteka jáshikteriniń ishi syǵylysqan kartochkalar. Bular aǵaıdyń óz qolymen jazǵan sý monshaqtaryndaı degen teńeýge laıyq, ádemi tańbalanǵan usaq jazýlardyń mazmundyq astaryndaǵy tildik aqparattar álemi, uzaq jyldar boıy jınalǵan.

Ábdýálı Týǵanbaıuly 70-ten asqan soń, ınstıtýt dırektory qyzmetin tap­syr­­ǵannan keıin, qoly bosap, ýaqyty keńi­gen­nen keıin qalǵan ómirinde 25 kitap jazýdy josparlaǵan. Árıne, tańǵalarlyq qubylys – fenomen! Endi, mine, «kartoteka jáshikteriniń ishindegi syǵylysqan kartochkalardyń» ekinshi ómiri bastal­ǵandaı... О́mir boıy shyǵarmashylyq eńbekpen aınalysqan ulylardyń – 91 jasynda «Faýsty» jazǵan Gete, 80-ge kelgende grek tilin úırengen Katon, t.b. arasynda osy akademık Á.Qaıdar da bar. Uzaq ýaqyt boıy jınalǵan tildik derekterge ǵalym-zertteýshi jan bitirgendeı... Sol 25-tiń 16 kitaby – zertteý eńbekteri. Úlgere almaı, tolyq bitire almaı ketken eńbekteriniń taqyryby da búgingi kún suranysyna dóp kelip tur. Latyn qaripti álipbı proble­masy, jumbaqtar tili, sóz syry, til taǵy­lymy, t.b. oılary halqyna jetpeı qaldy.

Akademık til salasynan basqa da tarıh qoınaýyna erkin kirgen. 610 betten turatyn kitaby «Qańly» dep atalady (2004). Qańly taıpasynyń san ǵasyrlyq tarıhyn zerttep, 500-den astam málimet pen derek jınaqtap, taldap, etnostyq, ta­rıhı shejiresin jazǵan. Ataqty tarıhshy­ aǵaıyn­dar Ý.Shálekenov, K.Baıpaqov bútin bir ıns­tıtýttyń eńbegimen para-par, ensıklo­pedııalyq sıpattaǵy týyndy dep baǵalady.

16 kitaptyń qatarynda ár qazaqtyń úıin­de turatyn «Qazaqtar ana tili ále­minde». «Adam» (2009), «Qoǵam» (2013), «Ta­bıǵat» (2013) atty úsh tomdyq etno­lıngvıstıkalyq sózdigin, «Halyq dana­lyǵy» (2004) qazaq maqal-mátelderiniń túsin­dirme sózdigin kitaphanalardan tabý qıyn. Ásirese qazaq qundylyqtarynyń tildegi sıpaty osy eńbekterinde.

Aqyryn júrip, anyq basqan akademık ómiri, tirshilik kelbeti jas kezinen kúıbeń tirshilikke jegilmeı, tek taza ǵylym jolyndaǵy asaý tulpardyń shabysyn elestetedi. «Eńbegine qaraı – ónbegi» demekshi, qazir biz bilimi men ǵylymynyń alysqa ketken dúbirin estip, baǵyt-baǵdar alyp otyrǵanymyzǵa qýanamyz.

Akademık ózi salǵan ǵylym soqpaǵynyń taram-taram joldarǵa aınalǵanyn, sol joldardyń baǵdarynda tek «Qazaq eli – Qazaq tili» degen jazý turatyn senimine selkeý túsirmeı, tilin de, ultyn da jo­ǵaltpaı, qaldyrǵan ıgilik paryzyn óteý – qazaq ultynyń mindeti, boryshy.

Shyǵystyń bir ǵulamasy: «Dana adam... ózin jaryqqa shyǵara bermeıdi, sondyqtan júzi jarqyn; ol ózi týraly aıtpaıdy, sondyqtan ol ataqty; ol ózin dáriptemeıdi, sondyqtan ol syıly; ol ózin asqaqtatpaıdy, sondyqtan ol ózgeler arasynda bıik» degen eken. Iá, danalar alystaǵan saıyn shyqqan shyńy bıikteı beredi.

Gúldarhan SMAǴULOVA,

Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ professory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory