Ol eki ǵasyrdyń nebir qaterli ótkelinen súrinbeı ótken, oıǵa alǵanyn oryndap, maqsat jolynda taıǵaqtamaǵan kisi. Bul sózderdi seksennen asyp baqıǵa jol tartqan Kóshkinovti jetik bilgen soń, tasqaınar qaısarlyǵy, sózge toqtap, aıtqanyn buljytpaı oryndaıtyny sabaq bolsa eken dep aıtyp otyrmyz. Súleımen Kóshkinov kim edi degizbes úshin, keshken tirligin, qara jumystan zoryǵyp, qapyda jan tapsyrǵan ákeden tórt jasynda jetim qalyp, áje men shesheniń, ákesiniń aǵasy Seıdahmettiń qamqorlyǵynda shıraǵanyn alǵa tartpaqpyz.
Jyǵylǵanǵa judyryq dep, ótken ǵasyrdyń otyzynshy jyldaryndaǵy oıranda keńes jumysynda júrgen Seıdahmet «qara tizimge» ilinedi. Ol Oraz Jandosovpen birge, qyzyldardyń qysymynan bosqynǵa aınalǵan, taý saǵalaǵan jurtqa: «Aldyńdaǵy malyńnyń sútin ish, tóli seniki, basy úkimettiki», dep ara túsip júripti. Artynan bul qamqorlyq bastaryna shoqpar bolyp tıip, jandary jahannamǵa ketipti. Tórt balany jetelegen ana men ene jumysqa tań qarańǵysynda ketip, túndeı túnerip qas qaraıǵanda keledi. Tórteýi birine-biri qara bolyp otyrady. «Sonyń bárin kóz aldymnan ótkizip, kókeıime túıip óstim. Janyma batatyny, qos anamnyń kúnde úreıde júretini edi. Beısaýat áńgime aıtpaıtyn. Sondaı kórinis meni tas qaıraqqa janyǵandaı shıratty» deıtin Súleımen Kóshkinov.
1954 jyly qazirgi Kegen aýdany Jalańash aýylyndaǵy onjyldyq orta mektepti bitirgen Súleımen Kóshkinuly Taldyqorǵan qalasyndaǵy zoovettehnıkýmyna oqýǵa túsip, ony jaqsy bitirip shyǵady. Joldamamen Jarkent óńirinde eńbek jolyn bastaıdy. Qartaıǵan ájesi, ujymshar jumysyna jegilgen anasy esinen shyqpaıdy. Ol kezde maman tapshy. Súleımendi ferma zootehnıgi, ferma bastyǵy qyzmetine joǵarylatady. «Toǵyzbulaq» ujymsharyna basshy bolyp kelgen Jartybaı Qojashuly 1964 jyly Orta Merki men Keńsýdyń ortasyndaǵy keń alaptan aýyl turǵyzyp, ortalyqty tóńirektep jatqan jylqy men sıyrdy sonda kóshirýdi qolǵa alady. Bul jumys birden 28 jastaǵy, úsh ul, bir qyzdyń ákesi Súleımenge júkteledi. О́zindeı azamattarmen Kóshkinov naýryzda bastalǵan jumysty jaz boıy tynymsyz atqaryp, jetpis úı turǵyzady. Bastaýysh mektep te boı kóterip, malshylardyń balalary synyp tabaldyryǵyn attaıdy. Úı sanyn kelesi jyly júzden asyryp, 1 800 bas iri qaraǵa, 600 bas jylqyǵa qora salady. Úsh jyl ishinde saýyn sıyrdyń sany 3 myńǵa jetip, jylqy 1 myńnan asady. Qoı ósirý de qolǵa alynady. Jaıdaqbulaqta aqshańqan úıler boı kóterip, turǵyndarǵa qajet barlyq jaǵdaı jasalady. Jaıylym men shabyndyq rettelip, qystaǵy mal azyǵyna súrlem salynady.
Eńseli bir aýyldy tik turǵyzýǵa uıtqy bolǵan Súleımen Kóshkinulyn jańadan boı kótergen «Jylysaı» keńsharyna bas zootehnık etip taǵaıyndaıdy. Bul kezde ol joǵary oqý ornyn syrttaı úzdik bitirip, onyń aspırantýrasyna qabyldanyp, «Santager» asyl tuqymdy sıyrdy qazaq topyraǵyna jersindirý týraly taqyrypty jetekshisi, ataqty professor Anatolıı Roslıakov bekitip beredi. Asyl tuqymdy sıyr ol kezde Taldyqorǵan oblysynyń «Kóktal» keńsharynda ósirilip jatqan. Ǵylymı taqyrybyna mán bergen birinshi hatshy Á. Alybaev bolashaǵyna jol ashýdy oılastyryp, keńsharǵa qyzmetke shaqyrady. «Kóktal» keńsharynda ǵylymı jumysynyń taqyrybyna aınalǵan «Santager» asyl tuqymyn jersindirý júrip jatqan kez edi. Qazaq mal sharýashylyǵy ǵylymı zertteý ınstıtýty ǵalymdarymen birlikte jumys jasaýdy bir sát esten shyǵarmaıdy. Atalǵan keńsharǵa D.Qonaevtyń usynysymen jetkizilgen «Santager» asyl tuqymdy sıyrdy kóbeıtý maqsatynda ǵalymdardy shaqyryp, olardyń tájirıbelerin sarapqa salyp, baıandamalar jasaıdy. «Santager» buqanyń salmaǵy 900 kılo eken. Qazaq mal sharýashylyǵy ǵylymı zertteý ınstıtýtynyń aıtýly ǵalymdary Q.Qasymov, M.Jumabaev, seleksıoner-zootehnıkter V.Malysheva, S.Prohorov, keńshar dırektory Qurban Qasymovtarmen birlikte asyl tuqymdy buqalar men jergilikti sıyrlardy shaǵylystyrý nátıjesinde alynǵan tólder zor jetistikke bastaıdy. Buǵan deıingi «Mars» atty buqanyń salmaǵy 960 kılo tartsa, otandyq ǵalymdardyń zerttep, zerdeleýiniń nátıjesinde alynǵan «Kóktal» degen buqanyń 5 jyldan keıingi salmaǵy 1 100 kılo tartady. Qazaq eliniń «Kóktal-Santager» asyl tuqymdy sıyry biraz jurtqa tanylyp, ǵalymdardyń abyroıy asady.
Súleımen Kóshkinulyn burynǵy Gvardııa aýdanyndaǵy Lenın atyndaǵy asyl tuqymdy mal zaýytyna basshy etip jiberedi. Bul sharýashylyq tikeleı mınıstrlikke baǵynatyn bolǵandyqtan, biraz jumys durys jolǵa qoıylady. Jyldan-jylǵa sút óndirý oń kórsetkishke ıe bolady. Ár sıyrdan buryn 3 200 lıtrden sút saýylyp kelse, eki jyldan keıin bul kórsetkish 4 myń lıtrge jetedi.
Munyń kilti «Alataý» dep atalatyn sútti, asyl tuqymdy sıyrdy ósirý arqyly jetken jetistik bolatyn. Qoldaǵy bar sıyr tuqymynan mol sút óndirýge bolmaıtynyn túsingen Súleımen Kóshkinuly qyrǵyz aǵaıyndarmen baılanys jasap, óziniń ustazy Anatolıı Roslıakovtyń kómegimen, «Alataý» tuqymynyń 100 qunajynyn, bes buqasyn satyp alýǵa qol jetkizedi. Bul iske sol kezdegi oblys basshysy Á. Alybaev jan-jaqty kómek kórsetedi.
Ol sharýashylyqty ilgeri jyljytýmen qatar, rýhanı máselege de erekshe den qoıady. О́ıtkeni Qaspan aýylynda qazaq mektebi joq. Sanaýly bolmasa, aýyldyń negizin ózge ult ókilderi quraıdy. Aldymen úı salýdy qolǵa alady. Oǵan bólimshelerde turyp jatqan zeınetker úlkenderdiń kelip kirýine múmkindik jasaıdy. Syrtta qalyp qoıǵan malshy balalaryn atasy men ájesiniń qolynda bilim alýyna múmkindik týǵyzady. Qazaq kóshesi sap túzeıdi. Bul úlken áńgimege aınalyp, Súleımen Kóshkinulyna «ultshyl» degen aıyp taǵylady. Aýdandy qoıyp, obkomnyń bıýrosynda is bolyp qaralady. Biraq obkomnyń birinshi hatshysy Saqan Qusaıynovtyń tabandylyǵynyń arqasynda sheshim oń jaǵyna burylady. Qazaq tilinde birinshi synyp ashylady. Jańa mektep salynady. 96 oryndy balabaqsha boı kóteredi. Sondaı jumystardyń nátıjesinde búginde Qaspan atalatyn aýylda qazaq mektebi qalyptasady.
Súleımen Kóshkinulynyń barlyq jumysyna ár kez iltıpat tanytyp júretin qaıratker, Sosıalıstik Eńbek Eri Saqan Qusaıynov «Taldyqorǵan qalasyn sútpen qamtamasyz etý úshin Taldyqorǵan aýdanyna kelýiń kerek» deıdi. Taldyqorǵan aýdandyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń bastyǵy, aýdandyq atqarý komıteti tóraǵasynyń birinshi orynbasary etip taǵaıyndaıdy.
Bul jerde de ol sút óndirýdi jaqsy jolǵa qoıyp, memleketke buryn 13 myń tonna sút ótkizip kelse, sanaýly jylda 20 myń tonnaǵa jetkizedi. Osy qyzmetterde júrgende aýdan úsh márte Búkilodaqtyq jarysta jeńimpaz atanyp, jalaý kóteredi. «Eren eńbegi úshin» medalin óńirine taǵyp, Respýblıkanyń Qurmet gramotasymen marapattalady.
Oblys isi ilgeri baspaǵan Panfılov aýdanyndaǵy burynǵy «Oktıabr» keńsharyna Kóshkinovti dırektor etip jiberedi. Kelse keńshar qaryzǵa belshesinen batqan. Jeti jyl jan alyp, jan berip jumys isteıdi. Sol tusty eske alǵanda ol: «Qoıdyń sanyn 60 myńnan, 90 myńǵa jetkizdik. Jastar mal sharýashylyǵynda jumys isteıtin keshen uıymdastyryp, oǵan olardy tarttyq. Sonyń nátıjesinde 5 azamat jar taýyp, barlyq shyǵyndy ózimiz kóterip, úlken toı ótkizdik. Ol respýblıkalyq teledıdardan kórsetildi. Birge jumys istep júrgen jigerli jigitterdiń baǵyn baılamaı, joǵary qyzmetke kóterilýine de múmkindik berdim. Partııa uıymynyń hatshysy, keıin elge tanymal bolǵan Ermek Kelimseıit keńsharǵa dırektor bolsa, bas zootehnık Toqtarbaı Kerimqulov ózge sharýashylyqqa partorg bolyp ketti.
Teri ıleıtin seh ashyp, ony iske qosady. О́ndirgen ónimdi aldymen turǵyndar alady. Olar qamtamasyz etilip bolǵan soń, artyǵyn qysy qaharly Sibirge, Sverdlovskige aparyp máshınege, qosalqy bólshekterge aıyrbas jasaıdy. Úlken úsh «ZIL» mashınasyn alady. Qoı terisimen shektelip qalmaı, baǵaly ańdar: túlki men qundyz terilerin ıleýge bet burady. Ondaı ańdardy ósiretin soltústiktegi ujymdarmen kelisim jasaı otyryp, júzdegen qara túlki, qundyz ákelip, arnaıy ferma uıymdastyrady. Buryn mal ólekseleri ár jerde shashylyp jatsa, endi qundyz ben túlkilerge shaýyp berý arqyly qaldyq qalmaıtyn dárejege jetedi. Kúzde ákelgen qundyzdar men túlkiler kóktemde kóbeıdi. Sóıtip, aýyldyń qyz-kelinshekteri men jigitteri bas kıim, syrt kıimderine jaǵa sala bastaıdy. Qyzyǵýshylar kóbeıip, suraýshylar artady.
Keńes ókimeti qulaǵanda, aýdannyń abyroıly azamattary Y.Qojahmetov, N.Golovaskıı, S.Kóshkinov úsheýi bılik ókilderine hat jazyp, sharýashylyqtardy ustap qalýǵa usynys jasaıdy. Eshkim qulaǵyna ilmeıdi. Qaıta bular keńsharlardy ıemdenip, jurtty qulǵa aınaldyrmaq degen qańqý sóz órtteı órshıdi. Taratylǵan ujymsharlar men keńsharlardyń toz-tozyn shyǵarady. О́mir boıy etken eńbegi zaıa ketip, sharýashylyqty ońaltam dep júrip, ǵylymnan alystap qalǵan, zeınet jasyna jetpegen Kóshkinovti aýdan ákiminiń orynbasary etip jiberedi.
1985 jyly ortalyǵy Qońyróleń atalatyn «Oktıabr» keńsharynda basshy bolyp júrgende professor S. Muqamedjanov óńirdegi jer asty sýlaryn zerttep, keńshar aýmaǵynda ystyq sýdyń qory bar ekenin partııa uıymynyń hatshysy Ermek Kelimseıit alǵa tartady. Mundaı jańalyqty qalt jibermeıtin Kóshkinov jer burǵylaýshylarǵa barlyq jaǵdaıdy jasaıdy. Burǵy salǵan Kerimaǵash bólimshesiniń aýmaǵynda on-on bes otbasy turatyn. Segiz aıdan keıin 3 myń metr tereńdikten 95 gradýstaǵy ystyq sý atqylaıdy. Ystyq sýmen jýǵan máshıne, traktordyń boıaýlary ońa bastaǵanda baryp, bul sýdy arnaıy laboratorııaǵa jiberedi. Taldaý qorytyndysy boıynsha quramynda barlyq elementtiń bar ekeni kórsetilip, memlekettik standartqa saı ekeni dáleldenedi. Sheteldik ǵalymdar da ony rastaǵan. Osynyń báriniń uıymdastyrýshysy Kóshkinov bolady.
Shaǵyn «Kerimaǵash» shıpajaıy boı kóterip, ujymshar músheleriniń demalys ornyna aınalady. Sanatorııdiń alǵashqy irgetasyn qalaǵandardyń biri, dáriger Turar Dýanbekov degen azamat aýrýshań bolyp, shıpajaı ıesiz qalady. Osy kezde Súleımen Kóshkinov aýdan ákimi Ádilshaıyq Ybyraımoldaevpen aqyldasa kelip, shıpajaıdy qaıta jandandyrýǵa nıettenedi. Máskeýden kandıdattyq dıssertasııa qorǵap kelgen balasy Bolatqa sanatorııdi dáriger retinde qolǵa alý kerektigin aıtady. О́zi basqarǵan keńshardan jer úlesin alǵanda Súleımen Kóshkinulyna Kerimaǵash óńiri tıedi. Sanatorııdi aýksıonǵa salǵanda, satyp alady. Ondaǵy qyzmetshiler yntymaqpen júrip, jurtqa qyzmet kórsetedi. Zamanaýı qurylystar júrgizilip, eki qabat emdeý kesheni salynady. Balshyqpen, sýmen emdeıtin fızıoem, massaj, ishek shaıý, ózge de em jasaıtyn oryndar iske qosylady. Kezinde 10 úıli Kerimaǵashta búginde júzden asa tútin turyp jatyr. Shıpajaı júzge taıaý adamdy jumyspen qamtyp, barlyq jaǵdaıdy jasaǵanyna ár barǵan saıyn kýá bolyp júrmiz. Bas dáriger Bolat Súleımenulynyń bastamasymen 100 oryndyq meshit salynsa, ol ótken jyly qaıta jóndeýden ótip, qosymsha ǵımarattar qosylyp, abattandyrylypty. 2008 jyly tıisti mekemelerdiń qoldaýymen 180 balaǵa arnalǵan eki qabat mektep paıdalanýǵa berilgen. О́zge jerlerde bala sany azaıyp jatsa, tabıǵat baılyǵy qudiretimen ot jaǵyp, úı jyltpaıtyn, sý ysytpaıtyn Kerimaǵashqa kelýshilerdiń sany artýyna oraı bala sany 220-ǵa taıaǵan.
Súleımen Kóshkinulynyń isin balasy Bolat jalǵastyrsa, endi Bolattyń uly tájirıbeli dáriger Erbol Bolatuly ushtastyryp keledi. Osynyń bári ómir soqpaǵyn kórse de súrinbeı jol tapqan Súleımendeı asyl azamattyń qajyr-qaıratymen salynǵan dańǵyl joly dep bilemiz.
Súleımen Kóshkinuly kindik qany tamǵan, ózi irgetasyn qalap, gúldendirgen Jaıdaqbulaq aýylyn órkendetti. Eńseli meshit úıin salyp, bilim uıasynyń jańarýyna da septigin tıgizdi.
Qoǵam jumysynda ardy attamaı qyzmet etken, ul ósirip, qyz tárbıelegen, nemereden shóbere súıgen Súleımen Kóshkinuly fánı dúnıeden baqı dúnıege attanǵaly da bes jyldyń júzi zýlap óte shyǵypty. Adal sút emgen balalary áke senimine selkeý túsirmeı, ósıetin oryndap, analary Mels Ysqaqqyzynyń aınalasyna úıiriledi. Ana asyl jarynyń, el azamatynyń: «Dúnıeni qýsań da jetpeısiń, jısań da jetpeısiń. Halqyńa qyzmet et, ultyńnyń údesinen shyq, ózimshil bolma, kópshil bol!», degen ataly sózin ár kúni ul-qyzdary men nemere shóbereleriniń esine salyp, «Osy kúnime, osy sátime, Allaǵa shúkirshilik etemin!» deıdi kósheli Kóshkinov altyn uıasynyń altyn arqaýy.
Súleımen Mámet,
«Egemen Qazaqstan» gazetiniń ardageri