1972 jyly 26 tamyz – 11 qyrkúıek aralyǵynda Mıýnhen qalasynda HH Olımpıa oıyndary ótti. Atalǵan dúbirli doda KSRO-nyń qurylǵanyna 50 jyl tolǵan dataly merekemen oraılas kelgendikten, keńes eliniń sportshylary olımpıadaǵa «qara terin tógip, qyzyl qanyn aǵyzyp» daıyndaldy. Nátıje jaman emes, odaq quramasy 52 altyn, 27 kúmis, 23 qola medalǵa qol jetkizip, 57 memleket arasynan jalpykomandalyq bas báıgeni jeńip aldy.
Kezinde keýde kerip aıta almadyq, osy olımpıadada qazaq sport tarıhynyń altyn paraǵy ashyldy. Keńes basketbolshylary buǵan deıin jeti olımpıadanyń jeńimpazy atanyp, 36 jyl boıy jan balasyna des bermegen amerıkalyq basketbolshylardy aqtyq mınýtta jeńip, dúnıe dıdaryn jalt qaratty. Osy dúldúlderdiń arasynda qazaqtyń apaıtós azamaty Áljan Jarmuhamedov júrdi. Sóıtip, bul jigittiń mańdaıyna «qazaqtan shyqqan tuńǵysh olımpıada chempıony» degen ataq buıyrdy.
Osyndaǵy Áljan Músirbekulynyń ómir tarıhyna úńilsek: «1944 jyly 2 qazan kúni Ońtústik Qazaqstan oblysy, Bostandyq aýdany, Tabaqsaı aýylynda dúnıege kelgen» dep jazylypty. Bostandyq aýdany 1956 jyly О́zbekstannyń quramyna ótti de, Áljan aǵa jatjurttyq bolyp shyǵa keldi. Biraq óziniń qazaq ekenin áste esinen shyǵarǵan emes. Qazaqtan shyqqan tuńǵysh Olımpıada chempıonynyń týǵanyna bıyl – 80 jyl.
Áljannyń altyn medali
Áljan – ómir joly ózgeshe órilgen jan. Shaǵyn maqalamen munyń bárin túgendep shyǵý múmkin emes. Dese de, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, qazirgi tańda birden-bir áljantanýshy Qabıbek Muhıtov jınaqtaǵan jazbalarǵa súıene otyryp, myna sýrette ózderińiz kórip otyrǵan «Áljannyń altyn medali» qazaqqa qalaı buıyrǵany haqynda oı órbitsek.
«Ol tusta álem elderi kapıtalızm jáne sosıalızm atty eki formasııaǵa bólinip, saıası teketires qyzyp turǵan shaq. Onyń ústine Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń oty tutanǵan jerde olımpıada ótpek. Sol sebepti, keńes eliniń quramasyna aıryqsha mindet júkteldi. Munyń ishinde basketbolshylar biz de barmyz», dep áńgimesin bastaǵan eken Áljan aǵa baýyry Qabıbek Sádirulyna aıtqan esteliginde.
Sonymen... ishinde sheber oıynshy, ulty qazaq Áljan Músirbekuly bar, keńestik basketbolshylar dúbirli dodaǵa tyńǵylyqty daıyndalady. Bul retki olımpıadaǵa lısenzııa alyp kelgen 16 komandadan tórteýi: «A» tobynan AQSh pen Kýba, «B» tobynan KSRO men Italııa jartylaı fınalǵa shyǵady.
Qyrkúıektiń 7-si kúni jartylaı fınalda KSRO men Kýba oınap, 67:61 esebimen keńestik komanda jeńiske jetedi. Ekinshi toptan AQSh pen Italııa oınap 68:38 esebimen amerıkalyqtar jeńedi. Sóıtip, 10 qyrkúıekke qaraǵan túngi saǵat 12:00-de Mıýnhen qalasynyń «Rýdı-Zedelmaıer-Halle» arenasynda KSRO men AQSh komandalary altyn úshin aıqasty bastaıdy. Ol zamanda oıyn erejesi 20 mınýttan eki taım oınalady eken.
Amerıkalyqtardyń qorǵanysy tas qamal. Zorǵa degende Aleksandr Belov besinshi mınýtta aıyp dobyn salý arqyly esep ashypty. Ile Zýrab Sakandalıdze kóldeneń ushyp bara jatqan dopty qaǵyp alyp, sebetke top etkizedi. Upaı sany 5:0.
Abyrjyp qalǵan amerıkalyqtardyń bas bapkeri Genrı Aıba oıyn ádisin ózgertedi. Bul da kómekteser túri joq. Keńes basketbolshylarynyń qarqyny údep barady. Birinshi taımnyń sońy. Esep 26:21.
Ekinshi taımda bas bapker ataqty Modestas Paýlaýskasty oıynǵa qosady. Bul jigit sońǵy bes jylda keńestik «qyzyl mashınanyń» kapıtany bolatyn. Bertinde Sergeı Belov óziniń «Dvıjenıe vverh» atty kitabynda: «...eger Paýlaýskasty alańǵa erte shyǵarǵanda oıyn basqasha bolar ma edi. Paýlaýskas óziniń múmkinshiliginiń jartysyn da paıdalana almady», dep ókine jazypty.
Ekinshi taımnyń alǵashqy mınýtynda júıkesi syr bergen AQSh oıynshysy Dýaıt Djons grýzın Mıhaıl Korkııanyń basyna shyntaǵymen qoıyp jiberdi. Eki basketbolshy ustasyp qalyp, alańnan qýylady. Sol eki ortada dopqa sekirgen Aleksandr Belovtyń shyntaǵy Djon Breverdiń basyna qattyraq tıip, anaý qulap túsip, turmaı jatyp alady. Sóıtip, aıyp doby belgilenedi. Esep teńesedi. Biraq ekinshi taımnyń sońǵy on mınýtynda Áljan Jarmuhamedov laqtyrǵan dop sebetke dál túsip, keńes komandasy alǵa shyǵady.
Osy oqıǵany Áljan aǵanyń óz aýzynan estigen jýrnalıst Talǵat Batyrhan bylaı dep baıandapty: «Biz on dop aıyrmashylyǵymen alǵa shyqqanda, amerıkalyqtar alapat kombınasııalarǵa kóship, adymymyzdy ashtyrmaı qoıdy. Oıynnyń aıaqtalýyna 36 sekýnd qalǵanda olar esepti teńestirýge shaq qaldy. Naqtylaı tússek 49:48... Ar jaǵyn aıtsam kúni búginge deıin qanym basyma tebedi. Keıin sol dramaǵa toly fınaldy taspadan talaı kórdim. Qyrsyqty qoısańshy. Sen tur, men ataıyn. Sergeı Belov tep-tegis jerde súrindi, ataqty Aleksandr Belov albasty basqandaı qolyndaǵy doptan aıyryldy, oıda joqta ońaı oljaǵa kenelgen Kollınz kómbege qaraı tótelep tartty. Basqa amaly qalmaǵan Zýrab Sakandalıdze ekilengen Kollınzdi etpetinen túsirsin... Jábirlenýshi esesin jibermedi. Aıyp dobynyń ekeýin de torǵa dál túsirdi. Esep: 50:49. Amerıkalyqtar aspanǵa sekirdi. Endi bári kesh edi. Asyl armanymyzǵa aınalǵan Olımpıada altyny kózden bul-bul ushty. Bitti...
Joq... qyzyqtyń kókesi alda eken, aıqaı-shýmen oıyn aıaqtalýyna áli úsh sekýnd bary anyqtaldy. Bas bapkerimiz Kondrashın bir mınýttyq úzilis aldy. Qaıran Vladımır Petrovıch syn saǵatta syr aldyrmaıtyn sabaz edi ǵoı. «Jigitter, jigerlerińdi jasytpańdar, sátin salsa jeńemiz!» dedi.
Eń sońǵy amal ekenin uqqan Ivan Edeshko dopty alańnyń ana betindegi Aleksandr Belovqa qaraı janushyra laqtyrdy. Anaý da atylýǵa daıyn turǵan myltyq eken, múmkindikti múlt jibermedi. Solaısha keńes basketbolshylary tuńǵysh ret Olımpıada chempıony atandyq».
* * *
Qazaq sport tarıhyndaǵy tuńǵysh altyn medalǵa Áljan aǵa osylaı qol jetkizgen eken.
Áńgimeni ári qaraı sabaqtaıyq. Amerıka komandasy oıyn nátıjesine narazylyq tanytady. Isti ádil sheshý úshin majar mamany Ferens Hepp bastaǵan qazylar alqasy keńes qurady. Túngi 02:00-de bastalǵan tartys tańǵy 07:00-ge deıin jalǵasady. Tańerteń doktor F.Hepp bólmeden shyǵyp, «Qazylar alqasynyń sheshimi boıynsha KSRO komandasy jeńiske jetti!» dep habarlaıdy. Sheshim jasyryn daýys berý arqyly júzege asqan eken. Bes adamnyń úsheýi KSRO-ǵa, qalǵan ekeýi AQSh komandasyna daýys bergen.
«Erteńinde tús qaıta saǵat 15:00-de marapattaý rásimi josparlanady. Biraq amerıkalyqtar HOK-ke narazylyq jazyp, marapattaýǵa qatysýdan bas tartady. Daý qaıta qozady. Sol kúni tún ortasynda «KSRO basketbolshylary jeńimpaz dep tanylsyn!» degen HOK-tyń jaýaby keldi», deıdi Áljan aǵa Qabıbek inisine aıtqan esteliginde.
P.S. Myna fotodaǵy altyn medaldyń ıesi Áljan aǵa 2022 jyly baqılyq boldy. Zaman ozǵan saıyn osyndaı tarıhı jádigerdiń aqyıesi ýaqyt qoınaýyna sińedi de, naǵyz ıesi sol tulǵany týǵan halqy bolyp qalady. Demek bul altyn medal qazaq halqyna tán. Ony ataqty basketbolshynyń qudaı qosqan qosaǵy Larısa Petrovna Jarmuhamedova (Novıkova) men qos uly: Vladıslav pen Sergeıge qadap aıtar qazaq bolsa, olar sóz joq ılanady. Biz paqyrda mynadaı usynys bar: altyn medaldy alyp kelip, elorda tórindegi Ulttyq mýzeıdiń qabyrǵasyna ilip qoısaq. Jaqsy emes pe? Elge mura, urpaqqa úlgi.