Qarǵa tamyrly halqymyzdyń eldiktiń negizin qalap, irgesin bekitken kezi XV ǵasyrdyń ekinshi jartysynan bastaý alatyny belgili. Osyǵan oraı, Elbasymyz bıyl Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn keń kólemde atap ótetinimizdi aıtty.
Bul – tarıhymyzdaǵy eń mańyzdy datalardyń biri. Sol sebepti, bıylǵy toı ulttyń rýhyn asqaqtatyp, jigerin janıtyn jalpyhalyqtyq merekege aınalýy tıis. Aldaǵy ýaqytta Qazaq handyǵynyń qurylǵan jeri Shý men Talas arasyndaǵy alqapta keń aýqymda arnaıy shara ótetini de belgili boldy. Munyń bári táýelsizdigimizdiń irgesin nyǵaıtyp, keregesin keńeıtetin ıgi ister. Endeshe búgingi azattyqtyń altyn bastaýy bolǵan handyqtyń qurylý kezeńine birge kóz júgirteıik.
Qazaq halqy erte zamannan qonystanǵan jáne bılik júrgizgen óńirlerden saqtardan, ǵundardan, túrikterden, taǵy basqa rýlyq, ulystyq elderden qalǵan qundy muralar men eskertkishterdiń tabylǵany belgili. Atap aıtsaq, Qazaqstannan, Soltústik jáne Batys Shyńjań óńirinen, Mońǵolııanyń Orhon, Tamyr, Tula ózenderi ańǵarlarynan tabylyp jatqan tarıhı jádigerler mamandardyń qyzyǵýshylyǵyn týdyryp otyr.
Osy ulan-ǵaıyr keń dalany halqymyzdyń shejiresi boıynsha qazaqtyń úsh júziniń quramyn tolyqtyrǵan, tipti qazirge deıin baıyrǵy atyn óz qalpynda saqtaǵan taıpalar men ulystar meken etken. Úısin, qańly, túrik, túrkesh, oǵyz, qarluq, kereı, naıman, jalaıyr, qońyrat, merkit, ýaq sııaqty óz zamanyndaǵy rýlyq, ulystyq ataýlar qazirge deıin qazaq rýlary arasynda saqtalyp otyr. Olar qonystanǵan jáne ómir súrgen óńirdi XIII ǵasyrdyń basynda arab, parsy tarıhshylary «Deshti Qypshaq» dep ataǵan.
Al XV ǵasyrdan keıingi tarıhshylar men etnograftardyń «Qazaq dalasy» dep ataǵany tarıhta jazýly tur. XV ǵasyrda osynaý ulan baıtaq dalamyzda Kereı men Áz-Jánibek týyn tigip negizin qalaǵan Qazaq handyǵy quryldy. Bıyl eldigimizdiń irgetasy qalanǵan sol kezeńge 550 jyl tolyp otyr. Bul – eshkim joqqa shyǵara almaıtyn bultartpas tarıhı dálel. Qazaq handyǵy qurylǵanda aldymen úlken Kereı aq kıizge kóterilip, han saılanǵan. Kereıdiń naqty qaı jyly qaıtys bolǵany belgisiz.
Odan soń Jánibek han ámir júrgizedi. Jańa handyqtyń ózindik qurylymy men zań júıesi de osy Jánibek han zamanynda jónge túsken. Jánibektiń qazaq tarıhyndaǵy aıryqsha tulǵa ekendiginiń taǵy bir belgisi – ol halyq arasynda aqyldy ári ádiletti ámirshi retinde belgili bolǵan. Tarıhymyzda jaı ǵana Jánibek han dep emes, Áz-Jánibek han dep atalýynyń sebebi de sol. Mine, sol kezden bastaý alǵan eldigimiz birlik pen yntymaqtyń arqasynda táýelsizdikpen jalǵasyn tapty.
Babalarymyz «Oshaqtyń buty – úsheý, jaǵar oty – bireý» degen támsildi beker aıtpaǵan. Osy ulaǵatty uǵym bizdi bereke-birlikke úndep, urpaqtar sabaqtastyǵynyń tutastyǵyna shaqyrady. Elbasy Nursultan Nazarbaev ta árdaıym urpaqtar sabaqtastyǵyna tereń mán berip keledi. Qazaqstan Prezıdenti ótken jylǵy Ulytaýda bergen suhbatynda Eýrazııa keńistigindegi memlekettik dástúrdiń úzilmeı jalǵasyp kelgendigin, ǵundardan bastaý alǵan osy úderistiń kók túrikter, Altyn orda arqyly sabaqtasyp, Qazaq handyǵyna jetkendigin aıtty. Tarıhshylardyń aıtýynsha, Qazaq handyǵy qurylǵanǵa deıin Ertisten Edilge deıin sozylǵan ulanǵaıyr dalada úlkendi-kishili saıası qurylymdar men memleketter ómir súrgen.
Munyń bári – Qazaq handyǵyna deıingi izashar býyn-býnaqtar, Qazaq eli degen alyp báıterektiń ózegine nár bergen túptamyrlar, qaınar bastaýlar edi. Sol sebepten de Elbasy Nursultan Nazarbaev «Tarıh tolqyny» atty kitabynda «Qazaq handyǵy Ortalyq Azııa aýmaǵyndaǵy alǵashqy ulttyq sıpattaǵy memleket boldy», – deıdi. Rasynda, uly dalada Altyn Orda ydyraǵannan keıin kóptegen handyqtar, memleketter paıda boldy. Biraq olar ózderiniń ataýyn kóbinde bıleýshi áýletterdiń esimimen baılanystyrsa, Qazaq handyǵy otanymyzdyń negizin qalap otyrǵan ulaǵatty ultymyzdyń atymen ataldy.
Bul derek – Qazaq halqynyń ejelgi zamannan eldik sanasy erte oıanyp, biregeı dara keskin-kelbeti somdalyp, tarıh tolqynynda urandy ulysqa, ordaly jurtqa aınalǵanyn, tolysyp qalyptasqandyǵyn kórsetedi. Qazirgi órkenıetti elder óz memlekettiliginiń ejelgi tarıhyn jan-jaqty kórsetip, nasıhattaý isin dástúrge aınaldyrǵan. Bul sol ulttyń memlekettiginiń turaqtylyǵy men legıtımdiligin aıǵaqtaıdy. Sol sebepti, bizge de qazaq memlekettiliginiń tereń tamyrly jáne baı dástúrli ekendigin kórsetýimiz kerek.
Elbasymyz bıylǵy dástúrli Joldaýynda órkenıetke qadam basqan elimizdiń tól mádenıetin nasıhattaýǵa erekshe nazar aýdardy. Al ǵasyrlar boıy qalyptasqan mádenıetimiz – baı tarıhymyzdyń kórsetkishi. Sol arqyly biz búgingi Nursultan Nazarbaevtyń tikeleı basshylyǵymen qalyptasqan zaman suranysyna laıyq jańa turpattaǵy memlekettigimizdi óz dárejesinde kórsete alamyz.
Iаǵnı, búgingi Qazaqstan Respýblıkasy dep atalatyn memleketimiz – HV ǵasyrda ómirge kelgen Qazaq handyǵynyń tarıhı jalǵasy. Keshegi Alash zııalylarynyń óz ómirin arnaǵan asyl armandarynyń oryndalǵandyǵynyń kórinisi.
Rýslan Pirnazar.
Qyzylorda qalasy prokýrorynyń aǵa keńesshisi.