Ádiletti qoǵam qaıtse ornaıdy?

Qasym-Jomart Toqaev 2019 jyly Prezıdenttik ókilettigine kiriskeli beri eldegi sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúresti memlekettik saıasattaǵy negizgi basymdyqtyń biri dep zań ústemdigin ornatyp, naǵyz quqyqtyq memleket qurý úshin eń aldymen atalǵan indettiń tamyryna balta shabý kerek ekenin aıtyp keledi. Keıingi jyldary bul baǵytta birqatar mańyzdy qadam jasalyp jatyr. Ásirese Qańtar oqıǵasynan keıin el ishine iritki salǵan jemqorlyq jaǵdaılaryn túp-tamyrymen joıý­ǵa, sonymen qatar áldekimderdiń qal­tasynda ketken zańsyz aktıvterdiń memleketke qaıtarylýyna baǵyttalǵan ilkimdi qadamdar qolǵa alyndy. So­nyń biri – Prezıdenttiń tapsyrmasy boıynsha qabyldanǵan 2022–2026 jyldarǵa arnalǵan Sybaılas jem­qorlyqqa qarsy saıasat tujy­rym­damasy. Onyń túpki maqsaty – sybaı­las jemqorlyqtan taza qoǵam qalyptastyrý.

Biraq alǵa qoıǵan maqsatymyzǵa jettik dep aıtýǵa áli de erte. Bul úshin eń aldymen memleket múlkin, ha­­lyq qazynasyn zańsyz túrde jeke­she­lendirip alýdy oılamaıtyn adal azamattardy tárbıelep alýy­myz kerek. Jemqorlyqsyz qoǵam qa­lyp­tastyrý úshin taǵy ne isteý kerek? Memleket basshysy bir sózinde sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyldyń barlyq baǵytyn túbegeıli qaıta qaraýǵa shaqyryp, ýákiletti organdardyń aldyna birqatar mindet qoıǵany belgili. Onyń pikirinshe, kásipkerler men jurtshylyqtyń sybaılas jemqorlyq derekteri boıynsha bergen ótinishteri negizinde júıeli jumys júrgizý qajet.

«Keden, qurylys, bilim berý jáne densaýlyq saqtaý salalaryndaǵy jem­­qorlyqpen kúresýge basa mán be­rý kerek. Quzyrly organdardaǵy bi­rin­shi basshylardyń jumysyn jem­qorlyqpen kúres kórsetkishi arqyly da baǵalaımyn», degen Qasym-Jomart Toqaev halyq arasynda aqparattyq túsindirý jumystaryn júrgizýdi kúsheıtýge shaqyrdy.

Belgili memleket jáne qoǵam qaıratkeri Oralbaı Ábdikárimulynyń aıtýynsha, sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres júrgizý birneshe is-shara, jınalys ótkizýmen sheshiletin másele emes, bul úshin kúndiz-túni toqtaýsyz júrgiziletin júıeli túrdegi kúres sharalary qajet.

«Bul – uzaq jyldan beri qoǵamǵa tereńnen tamyryn jibergen indet. Sondyqtan oǵan qarsy baǵyttalǵan sharalarymyz naýqandyq sıpattaǵy is-áreket bolmaǵany durys. Buny indet qana emes, qoǵam basyna túsken qasiret desek te artyq emes. О́ıtkeni qazir bizdiń memlekettiligimizge, táýelsizdigimizge tóngen eń basty qaýip qandaı dese, sybaılas jemqorlyq dep oılanbastan-aq aıtýǵa bolady. Aqparat quraldarynan túrli bas­shy­lardyń paramen ustalyp jat­qanyn kúnde estıtin boldyq. Balabaqshadan bastap mınıstrlikke deıingi barlyq deńgeıdegi mekemeniń basshylary quryqtalyp jatyr. Bul jemqorlyqqa qarsy kúresti kúsheıtýge, jańasha qarqynmen iske kirisýge ıtermeleıtin sebep bolsa kerek», deıdi ol.

«Batpandap kirgen aýrý mys­qyldap shyǵady» deıdi qazaq. Sy­baılas jemqorlyq syndy indetti de bir­den emdep jazý múmkin emes. O.Áb­dikárimulynyń aıtýynsha, eń aldymen, adamdardyń sanasymen jumys júrgizý kerek. Árıne, paraqorlyq qylmystary úshin jazany kúsheıtip, jaýapkershilikti arttyrǵan oryndy. Degenmen eń birinshi bul keselge adamnyń ishki qarsylyǵy mańyzdyraq.

«Qazir el kóleminde «Taza Qazaq­stan» aksııasy jappaı júrip jatyr. Onyń maqsaty – ekologııalyq mádenıetti qalyptastyrý, kósheni, aýlany, qoǵamdy, tabıǵatty taza ustaý. Dál sol sekildi endi adamdardyń sanasyn da «para berý arqyly máselemdi sheshemin, jemqorlyqpen baıyp ketemin» deıtin kesapat túsinikterden tazalaý qajettigi týyndap tur. Iаǵnı sybaılas jemqorlyqpen kúreste bizge eń aldymen adamdardyń sana-sezimin ózgertý kerek», deıdi ol.

Memleket qaıratkeri kóp jyldan beri jemqorlyq taqyrybynda aıtys ótkizýdi usynyp keledi. Alaıda áli kúnge bul usynys memleket tarapynan qoldaý taba qoıǵan joq. Onyń aıtýynsha, paraqorlar eldiń kózinen jasyrylmaýy kerek, bul qylmysqa barǵandar jóninde búkil el bilgeni durys. Sonda zańsyz dúnıe-múlik pen qarajatty qaltasyna basýdan taısal­maıtyn keıbir «bolashaq» paraqor­lar jurt aldynda «ataǵy» shyǵyp, qarabet bolýdan qaımyǵyp, quqyq buzýshylyqqa barmaıtyn bolady. Al shyn qylmyskerlerdiń esimderin elge áıgileýdiń tıimdi bir joly – aıtys.

«Qazaqtyń ulttyq óneri arqyly jemqorlardyń atyn áshkerelep, elge tanytyp otyrsaq, bul basqalarǵa aıaq tarttyratyn jaqsy sabaq bolar edi. Máselen, aldymen aýdan kóleminde, sosyn oblystyq deńgeıde, sondaı-aq respýblıkalyq kólemdegi aıtystar uıymdastyrylýy qajet. Ol jerde halyq qazynasyna qol salǵan qylmyskerlerdiń attary ashyq aıtylyp, ne urlaǵany, neni jegeni túgel jasyrmaı jahanǵa jar salynsa, bul qoǵamdy jemqorlardan tazalaýǵa septigin tıgizedi dep oılaımyn. Biz bul usynysymyzdy «Amanat» partııa­syna da, Parlamentke de birneshe ret usyndyq. Ázirge buǵan qoldaý bildirgen eshkim joq», deıdi O.Ábdikárimuly.

«Jańarý» sybaılas jemqorlyqqa qarsy jalpyulttyq qozǵalys basshysy Mels Semǵalıev elimizde jemqorlyqqa qarsy kúres úshin zańnamalyq turǵyda qajetti sharalardyń bári de jasalyp jatqanyn, alaıda sonyń oryndalýy barysynda kezdesetin kedergi kóp ekenin aıtady.

«Eshteńe jasalmaıdy dep aýyz­dy qý shóppen súrtýge bolmaıdy. At­qarylyp jatqan sharýa az emes. Memleket basshysy bekitken Sybaı­las jemqorlyqqa qarsy saıasat tujy­rymdamasy bar. Halyqaralyq kon­ven­sııalarǵa qosyldyq. Degenmen áli de alda turǵan mindetter shash etek­ten. Jaqyn arada Májiliste jem­qorlyqqa qarsy kúreske qatysty zań jobasy qaralady. Biz oǵan óz usynys­tarymyzdy berdik», deıdi ol.

Onyń aıtýynsha, jańa zań jobasynda sybaılas jemqorlyq babymen sottalǵandardyń tizimin jarııalaý týraly norma engizilgen. Alaıda ol jerde tek aýyr jáne asa aýyr qylmys jasaǵandardyń ǵana esimderin jarııalaý qarastyrylǵan eken.

«Bizdiń usynysymyz – jemqorlyq babymen sottalǵan barlyq adamnyń esimi halyqtyń kóz aldynda bolýǵa tıis. Meıli úlken ne kishi qylmys jasaǵan bolsyn, eger paraqorlardyń aty-jónderi halyqqa qoljetimdi bolsa, mundaı «jaza» túrinen bola­shaq qylmyskerler qaımyǵady. Qoǵam­da qudaıdan qoryqpasa da, adam­nyń sózinen qorqatyndar kóp. Bul solarǵa jaqsy toqtam bolmaq. Biz qazir «Jańarý» uıymy tarapynan jem­qorlyqpen sottalǵandardyń tizimin jasaımyz. Alaıda bul is tek qoǵamdyq uıym emes, memleket tarapynan qolǵa alynǵany jaqsy», deıdi M.Semǵalıev.

Jańa zań jobasy boıynsha mem­lekettik qyzmette, sondaı-aq kva­zımemlekettik sektorda jumys isteıtin adamdardyń kásipkerlikpen shuǵyldanýyna ruqsat berilmek eken. Bul múldem jol berýge bolmaıtyn is ekenin aıtady ol.

«Biz buǵan deıin mundaı joldan óttik jáne onyń zııandy jaqtaryn kórgenbiz. Mektep dırektorlary býfetterine «tek meniń adamdarymnan azyq-túlik alasyńdar» dep talap qoıyp, laýazymyn paıdalanyp óz bıznesin júrgizgen kezderi kóp bolǵan. Qolynda bıligi bar adamdardyń bıznes­pen qatar shuǵyldanýyna túbegeıli qarsymyz. Odan da biz memlekettik qyzmetkerlerdiń jaǵdaıyn jasaıyq. Eńbekaqylaryn kótereıik. Biz bul usynysymyzdy da joǵary jaqqa aıtyp kelemiz. Qazir páter ıeleri kooperatıvteri men menshik ıeleri birlestikteri ózderi qyzmet etetin úıdiń halqy aldynda esep bermeıdi. Turǵyndardan qansha qarajat tústi, olar qandaı jumysqa jumsaldy degen saýaldar tóńireginde esep berýge tıis. Osyny zań turǵysynan retteıtin kez keldi», deıdi M.Semǵalıev.

Iá, adal azamattardan quralǵan ádil qoǵam qurý úshin áli talaı ter tógýge týra keledi. Joǵaryda aıtyl­ǵandaı, eń aldymen halyqtyń sana-sezimin ózgertý kerek. Bul turǵyda tek zańdyq tetikterdi ǵana paıdalanbaı, rýhanı turǵyda tárbıe-nasıhat jumystaryn júrgizýdiń de paıdasy mol. Halyqtyń múlkin zańsyz jolmen jemeý haqynda ata-babamyzdan qalǵan ósıet kóp. Máselen, aqyn Shortanbaı Qanaıulynyń (1808–1881) myna bir óleń joldary bir jarym ǵasyrǵa jýyq ýaqyt ótse de ózektiligin joımaǵanyn baıqaýǵa bolady.

«Bıler, para jemeńder,

Janǵa beınet kezbeńder.

Kisi haqyn almańdar,

Aýzyńa para salmańdar.

Dúnıe jınap ótken joq,

Bizdiń burynǵy Paıǵambar» dep jyrlaıdy ol.

Memleket múlki men halyq qa­zy­nasyna qol salýdyń sońy zań aldyndaǵy jaýapkershilikpen qatar ar aldyndaǵy jazaǵa alyp keletinin óskeleń urpaq sanasyna quıa bersek, eldiń gúldenýi men túrlenýine tusaý salatyn sybaılas jemqorlyq atty indetten de qutylyp, ádil qoǵam orna­týǵa qolymyz jeteri aıdan anyq. Eń bas­tysy, qolǵa alǵan iste taban­dy­lyqtan taımaǵan abzal.