Bıyl kompozıtor Sydyq Muhamedjanovtyń 100 jyldyq mereıtoıy. Ataýly dataǵa oraı «Astana Opera» ujymy syrshyl sazgerdiń «Aısulý» komedııalyq operasyn qaıta jańǵyrtty. Araǵa 60 jyl salyp jańasha túrlengen týyndy sahnalyq tosyn sheshimderimen kórermenin eleń etkizdi.
Iá, ýaqyt dıirmeni «Astana Operany» beınebir jarty ǵasyr burynǵy kezeńge kóshirgen tárizdi. Iinaǵashy bar aýyl qudyǵy, qara qazanynda baýyrsaq pisken ystyq pesh, shynaıy kólemdegi sıyrlardyń mýlıajdary men shóp maıasy... – osynyń barlyǵy shyǵarmashylyq quramnyń aıtýly operaǵa úlken daıyndyqpen kelgenin birden baıqatady. Áıtse de, «ótken ǵasyrdyń alpysynshy jyldary ózekti bolǵan máseleni búgingi kórermen qabyldaı qoıar ma eken?» degen kúdiktiń de kóńil túkpirinde turaqtaǵany belgili. Biraq premeraǵa jınalǵan kórermen qarasy men yqylasy ol oıymyzdan tez aınytty.
Tarıhqa úńilsek, «Aısulýdyń» alǵashqy kórsetilimi bolǵan sátten bastap 60 jyl ishinde bul shyǵarmanyń shamamen 10 túrli nusqasy qoıylypty. Onyń keıbireýi anaǵurlym sátti shyqsa, kelesisiniń bir qaınaýy ishinde ketip jatty. Qoıylym óz dáýiriniń jańalyǵyna aınalyp, operadaǵy kóńildi atmosfera 1964 jyldyń aýdıtorııasy úshin erekshe ózekti boldy. Ol kezde sahnada Ermek Serkebaev, Roza Jamanova, Abaı Baıtoǵaev syndy birtýar sheberler kópshiliktiń kózaıymyna aınalsa, qazaq mýzykasyndaǵy jańa janrdyń izashary retinde «Aısulý» Sydyq Muhamedjanovtyń darynyn kórsetken biregeı opera boldy. Kompozıtor tuńǵysh komedııalyq opera jaza otyryp, klassıkalyq ónerdiń odan ári damýyna jol saldy ári eń shynaıy sezimderge baýlıtyn týyndyda ulttyq mýzyka men dramanyń tartymdy toǵysýyn sheber kórsete bildi.
Sydyq Muhamedjanovtyń 100 jyldyq mereıtoıyna oraı «Astana Opera» ujymy «Aısulýǵa» qaıta úńilip, óziniń biregeı nusqasyn jasap shyǵypty. Biz tamashalaǵan qoıylymda tyń ıgerýshiler týraly sıýjet qurǵan lıbretto avtorlary Qanabek Baıseıitov pen Qýandyq Shańǵytbaevtyń tandemindegi ádemi ázil sahnany jylýlyq pen ańǵaldyqqa toltyryp, týyndynyń komedııalyq shıelenisin arttyrdy. Bul jolda sahna dramatýrgııasyn tolyq qalpyna keltirý joldary barynsha jan-jaqty qyrynan qarastyrylǵanyn baıqadyq jáne ujymnyń onysy tipti de sátsiz emes. Qoıylym tobynyń málimetinshe, ol úshin muraǵattarda tyńǵylyqty jumys atqarylyp, kompozıtor men lıbretto avtorlarynyń qoljazbalary jan-jaqty zerttelipti. Sonyń nátıjesinde, qaıta qalpyna keltirilgen kórinister mýzykalyq dramatýrgııanyń komedııalyq saryny men jeńildigin muqııat saqtaı otyryp, onyń tereńdigi men qarqynyn jańasha sezinýge múmkindik bergen. Basqasha baıyptasaq, «Astana Opera» teatry solısteriniń oryndaýyndaǵy «Aısulý» operasy vokaldyq sheberlikti, akterlik mánerlilik pen tyń rejısserlik paıymdaýdy úılesimdi biriktirgen mýzykalyq, dramalyq tutas týyndy retinde ashyldy dep senimmen aıta alamyz.
Qoıylym vokzal sahnasymen ashylady. Qozǵalys, úmit pen jańa bastamalardyń sımvoly ispetti kórinis Erenbaq Toıkenovtiń dınamıkaǵa negizdelgen rejısserlik tujyrymdamasyn anyq atap kórsetedi. Birinshi aktide rejısserlerge úırenshikti almatylyq bazar sahnasynyń ornyna jandy atmosfera saltanat qurǵan vokzaldyń ádemi kartınasyn kóremiz. Kelýshiler men jergilikti jastar onda jańa múmkindikter izdeý úshin jınalǵan. Al Hasenniń dıssertasııa qorǵaýyn toılaý sahnasy kórermenderdi keńestik dáýirge alyp barady. Munda mýzyka men basqa da detaldar sanada qalǵan ótken kezeńniń jandy kórinisin jasaıdy.
Ekinshi aktide qoıylym kolhozǵa aýysady. Munda dekorasııalar saýynshylar men aǵash sheberleriniń kúndelikti eńbegin pash etip, sahnany jumys kúnderiniń qýatymen toltyrdy. Ártister aýyl ómiriniń jarqyn kórinisterin jasady. Atap aıtsaq, bıdon men shelek ustaǵan qyzdar, qural-saımandaryn kótergen sheberler, shóp qorasyndaǵy jumystar – osynyń barlyǵy shyǵarma atmosferasyn sheber de shynaıy jetkizedi.
Osy tusta, ásirese qoıylymdy bezendirý ári kostıýmderdi zamanǵa saı bederleýde ssenograf mamandardyń eńbegi aıryqsha atap ótýge turarlyq. Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkerleri Sofıa Tasmaǵambetova men Pavel Dragýnovtyń spektakldi kórkemdik bezendirýi 60-jyldardaǵy turmys-tirshilikti sol qalpynda jańǵyrtty. Vokzaldyń, Almatydaǵy páterlerdiń, kolhoz sahnalarynyń bezendirilýinen bastap, jarqyn da san alýan kostıýmderge deıin kóptegen detaldar mýzykalyq týyndyny sátti tolyqtyrdy. Sahna sýretshileriniń sheber qoly men sheksiz qııalynan týǵan kostıýmder sol dáýirdiń atmosferasyn shynaıy jetkizdi. Atap aıtsaq, uzyndyǵy tizeden sál asatyn áıelder kóılegi – bul keńestik sánniń klassıkasy, alaıda XVII-XVIII ǵasyrlardaǵy kostıýmdermen jumys isteýge úırengen teatr tiginshileri mundaı kıimderge jıi tap bola bermeıdi. Jún, jakkard, jibek tárizdi tabıǵı matalardan daıyndalǵan erler kostıýmderi ishki jáne syrtqy qaltalar, ıyqbaý, astar syndy muqııat oılastyrylǵan elementtermen toltyrylǵan. Oryndaýshylardyń eki quramyna jalpy sany 239 kostıým daıyndalypty. Onyń ishinde úılený toıy sahnasyna arnalǵan alty klassıkalyq toı kóılegi men alty erler kostıými bar. Kıimderdiń barlyǵy sol zamannyń kerbezdigin ústeıtin shlıster men koketkalar qosylyp, denege qonymdy etip jasalǵan. Birinshi aktige arnalǵan kostıýmderde kóktemgi jumsaq túster men qala jastarynyń stılin kórsetetin jolaq matalar basym bolsa, al ekinshi aktide kórermender naǵyz keńes zamanyndaǵy aýylǵa tap bolady. Sol talapqa saı munda kıim aýyl naqyshyn jetkizedi.
Sahna dekorasııasy da asqan muqııattylyqpen jasalypty. «Soıýzpechat» dúńgirshegi, shamdar men vagondar bar temirjol vokzaly qoıylymdaǵy mańyzdy element boldy. Bylǵary shabadandardy qosa alǵanda osynyń barlyǵy sol kezeńniń joldaǵy ómirin eske salyp, hıkaıa bastalǵan atmosferany, ıaǵnı jas Serke Almatyny baǵyndyrýǵa ketetin sátti kóz aldyńyzǵa ákeledi. Teatr býtaforlary da aýyldyń shynaıy kórinisin sheber jasaǵan. Olar sıyrlar músinin penoplastan oıyp, pape-mashemen qaptapty. Sonymen qatar otyn, zembil aıyr tárizdi basqa da kóptegen dekorasııa elementterin tamasha talǵammen ázirlegenin kórip, kásibı mamandar eńbegine shyn tánti boldyq. Saýsaǵynan shedevr týǵan sheberler tipti býtaforlyq baýyrsaq jasaýdyń da amalyn sátti tapqan. Latekspen qaptalǵan baýyrsaqtar sahnada sondaı shynaıy kórinedi. Ásirese tútini burqyrap, ústinde baýyrsaq pisken qara pesh aýyldy saǵynǵan kórermenniń erekshe qyzyǵýshylyǵyn týǵyzdy.
Qoıylymda «Qurmet» ordeniniń ıegeri Aızada Qaponova men Nazym Saǵyntaı oryndaǵan Aısulý partııasy aıryqshy qoshemetke laıyq. Aısulýdyń áıgili arııasynda ánshiler kolhozdyń birinshi sulýy beınesiniń shynaıylyǵy men tereń emosııalyq tolyqtyǵyn jetkizip, mýzykanyń dınamıkasy men frazalaýdy erekshe meńgergenderin kórsetti. Olardyń vokaldyq tehnıkasy keńestik dáýirge tán eńbekqorlyq pen adaldyq murattaryn atap kórsetetin shynaıy akterlik oıynmen úılesim tapty. Al Serkeniń rólin barıtondar Dinmuhamed Kóshkinbaev pen Talǵat Ǵaleev tamasha oryndady. Ádemi daýys boıaýy men ekpin dáldigi arman-maqsattary Aısulýǵa degen shynaıy sezimge jolyqtyrǵan órshil jastyń jarqyn beınesin jasaýǵa múmkindik berdi. Shyńǵys Rasylhan, Erjan Saıpov, Talǵat Allabırınov pen Artýr Ǵabdıevtiń oryndaýyndaǵy Serkeniń dostary – Hasen men Áýbákir qoıylymǵa ázil-qaljyń qosty. Olardyń ansambli jarasymdylyǵymen, vokal erkindigimen, jáne yrǵaqtardyń moldyǵymen erekshelenip, sol kezeń jastarynyń jandy beınelerin jasady. Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi Jannat Baqtaı, Ásem Sembına, Tatıana Vısınskaıa men Saltanat Muratbekova usynǵan Jansulý men Nursulý partııalary da kórermen qoshemetine bólendi. Ártisterdiń soprano men messo-soprano daýystary minsiz ansambl bolyp estilip, spektakldiń mýzykalyq mazmunyna tapqyrlyǵymen kórik berdi.
«Sydyq Muhamedjanovtyń «Aısulý» operasy – komedııa janrynda jazylǵan tamasha týyndy, onyń ózindik erekshelikteri bar. Bul operany oryndaýdy burynnan armandaıtynmyn. Qoıylymdaǵy oqıǵa jelisi 1960 jyly Almatyda órbıdi. Halqymyzdyń jetpisinshi, sekseninshi jyldardaǵy turmysy týraly árdaıym oılanatynmyn jáne sol zamanǵa barsam ǵoı dep armandaýshy edim. Endi maǵan osyndaı múmkindik týyp tur. Qoıylymda biz retro stılge, jetpisinshi jyldardyń atmosferasyna enemiz. Basty keıipker Serkeniń róli men úshin vokaldyq qıyndyq týǵyzǵan joq, bul jerde akterlik sheberlik birinshi orynda dep oılaımyn. О́ıtkeni dál osy komedııada operanyń mátini nemese mýzykasy arqyly emes, akterlik sheberlikti kórsetý arqyly kórermenderdi baýrap, kúldire alamyz. Sol úshin de jan-jaqty izdendik. Oıynymyz kórermen kóńilinen shyqty dep oılaımyn, deıdi Serkeniń partııasyn oryndaýshy Dinmuhamed Kóshkinbaev.
Qoıylymda jańa mýzykalyq redaksııany júzege asyrǵan qoıýshy dırıjer, Qazaqstannyń halyq ártisi Abzal Muhıtdınniń jetekshiligindegi teatrdyń sımfonııalyq orkestri týyndynyń tutastyǵyn pash etti. Maestro partıtýranyń baıqala bermeıtin emosııalyq nıýanstaryn anyqtap, lırıkalyq sahnalar men jalpy kórinisti úılesimdi biriktire bilgen. Sonymen qatar «Astana Operanyń» bas hormeısteri, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Erjan Dáýitovtiń basqarýyndaǵy hordyń eńbegin de erekshe atap ótkimiz keledi. Ujym birlesken rýhty ulyqtap, ótken dáýirdiń atmosferasyn sheber jetkizdi. Qoryta aıtqanda, Sydyq Muhamedjanovtyń «Aısulý» operasy rejısserlik jasampazdyq, qoıylym tobynyń kásibıligi men ártisterdiń sheberliginiń arqasynda jańasha tynys aldy. Sonyń nátıjesinde, ázili men áni jarasqan shytyrman oqıǵaǵa toly komedııalyq opera qystyń aıazdy kúnderinde kórermen júregine ǵalamat jylý syılap, tyńdaýshysyn jarqyn áserge bólegeni sózsiz.