Túrkolog-ǵalym Adaı Esenǵululy keltirgen málimette: álem boıynsha kóne túrki jazba eskertkishteriniń búgingi tańda belgili bolǵandarynyń uzyn-yrǵasy 160 shamasynda eken. Bular terrıtorııalyq ornalasýy jaǵynan: Tyva Respýblıkasynda – 53, Hakasııada – 28, Mońǵolııada – 30, Orhon-Enıseı boıynda – 8, Altaı ólkesinde – 6, Jetisý-Talas óńirinde – 16, Qyrǵyzstanda 8 bar eken («Jetisý» gazeti, 17 mamyr, 2001 jyl).
Joǵarydaǵy kóne túrki jazba eskertkishteriniń arasynda mátini tolyq oqylyp, ǵylymı aınalymǵa enbegenderi bar. Solardyń biri – Mońǵolııanyń Kenteı aımaǵy Batshiret sumyn ortalyǵynan 40 shaqyrym qashyqtaǵy Bındir taýynyń jartasyna bádizdelgen jazba.
Bul jazba eskertkishke ataqty túrkolog, shyǵystanýshy, ǵalym S.Klıashtornyı men qazaqtan shyqqan kásibı túrkolog marqum Q.Sartqojauly ekeýi birlesken mońǵol-keńes tarıhı-mádenı murataný ekspedısııasy aıasynda 1979 jyly zertteý júrgizedi. Nátıjesinde, buryn-sońdy ǵylymı ortaǵa belgisiz kóne túrik bitik jazýy anyqtalyp, onyń alǵashqy oqylymyn Qarjaýbaı Sartqojauly jasap aınalymǵa engizedi.
Qarjaýbaı Sartqojaulynyń málimetinshe, bul jazbanyń kiltin ashýǵa mońǵolııalyq H.Perlee degen ǵalym talaptanǵan. «Biraq bul kisi tańbanyń kóshirmesin durys jasaı almaǵan. Iаǵnı jazýdyń bas jaǵyndaǵy «r» poshymdy tańba eskerilmeı qalys qalǵan. Dál osy tańbadan bastap ólshegende (1-jazý) joldyń uzyndyǵy 30 sm, áripterdiń bıiktigi 4-4,5 sm. Ekinshi jazýdaǵy joldyń uzyndyǵy 60 sm, árip keskinderdiń bıiktigi 17-20 sm, jazý elementi óte qarapaıym», depti.
Sodan on shaqty jyl ótkende 1989 jyly Qarjaýbaı Sartqojauly tastaǵy jazýlardyń dálme-dál kóshirmesin jasap, oqyp shyqqan. Ǵalym bul retki tyń jańalyǵyn Ulanbatyr qalasyndaǵy pedagogıkalyq ýnıversıtet janynan shyǵatyn «Acta Historica» atty jınaqqa jarııalaıdy. Keıin 2017 jyly jaryq kórgen «Tasqa qashalǵan taǵylym» atty eńbegine engizipti.
Osy kitapta: «B.z. VI-VII ǵasyrlar sheninde túrikter Shyǵys Mońǵolııa jerindegi Bındir taýyndaǵy jartasqa segiz-oǵýzdyń «w» tańbasyn qashap, janyna: «Ata-apam ashýny = Ata-babam enshisi» dep jazǵan. Jeke shańyraq kóterip, jańadan tý-tańba alǵan taıpany baıyrǵy túrikter qadirlep, qasıettep ata-baba enshisi solardyń yrysy retinde ardaq tutqan. Osy úrdis sol zamanmen bitpeı, urpaqtan-urpaqqa jalǵasyp, ulys maqtanyshyna aınalyp otyrǵan. Enıseı boıyndaǵy Týgýtıýp (E-120) sharshy tasyna b.z. VII-VIII ǵasyrlarda qashalǵan «tamǵa er erime ashýnmys = tańba erden erge (urpaqtan-urpaqqa) enshilegen» degen qanatty sózi osyny aıǵaqtaıdy» dep jazypty.
Tómendegi eki jazý – Bındir taýy kesheninen tabylǵan jazýlar. Bul jazýlardy kórnekti ǵalym Qarjaýbaı Sartqojauly bylaı dep oqyp, tápsirlepti.
Jazýlar transkrıpsııasy:
1-jazý: atan apam acynun
2-jazý: sad jic /2/ erti
Aýdarmasy:
1-jazý: ata-babań (bergen) syılyǵy.
2-jazý: shad (laýazym) jalǵastyrýshy edi.
Túsinikteme:
Birinshi jazýda ońnan solǵa qaraı 2-árip (n)-nan keıin bir núkte qoıylǵan. Onyń týra astyna 1(r) árpin qashaǵan. Tas qashaýshy 3-áripti jazbaı umytyp ketip, 4-áripti jazǵannan keıin qatesin túsinip, 1(r) árpin osyndaǵy núkteniń astyna jazǵan. Núkte 1(r) árpi osy tusqa kelýi kerek edi degendi kórsetip tur. Birinshi jalǵaýdaǵy «ata» sózine jalǵanǵan «-n» - táýeldik jalǵaýynyń 2-jaǵy (-in, yn, un). Olaı bolsa, «atan» sózin «atań» dep aýdarýǵa bolady. Al «acynun» sóziniń túbiri «asý – paıda, olja» dep túsindiriledi. – p jalǵaýy táýeldik jalǵaýynyń ekinshi jaǵyn kórsetedi. Sondyqtan «acynun» sózi «syılyǵy» dep aýdarylǵan eken (Qarjaýbaı Sartqojauly, Jan-tegin Qarjaýbaıuly. «Orhon eskertkishteriniń tolyq atlasy», Almaty, 2019 j. 3 tom, 227-b.).