«Egemen» júz beske toldy degen jyly habardy estigende jadymda ótken ómirdiń órteń jyldary jańǵyrdy. О́tpeli kezeńniń kók muhıttaı ókirgen óksik pen órtke, senim men sertke toly qıyn sátteri eske tústi. Ydyraǵan ımperııanyń ornynda paıda bolǵan táýelsiz jas memlekettiń áli oń-solyn tolyq tanyp úlgere qoımaǵan, táýelsiz el bolýdyń alǵysharttaryn da áli ıgere qoımaǵan kezi. El ishi tolqyny toǵyz valdy doly muhıttyń kózsiz qushaǵynda qalǵan kemedegi adamdardyń úreıli halin bastan ótkizgendeı kúı keshkenin qalaı umytýǵa boldy? Aýyr kúnderdiń el ıyǵyna qalaı batyp, halyqtyń turmys taýqymetin qalaı tartqany eriksiz eske túsedi…
Kúni keshe ǵana «aq degeni alǵys, qara degeni qarǵys» bolǵan «qandy balaq, shubar tós» totalıtarlyq ımperııanyń ornynda paıda bolǵan on bes táýelsiz respýblıkanyń ár qımyly men ár attap basqan qadamyna tórtkúl álem kózin qalaı qadaǵany, esebin taýyp, «malyn túgendep», esigimizden kirip, tórimizge qalaı umtylǵany, maqsat-múddelerin júzege asyrýǵa qalaı kiriskenderi – bári-bári kóz aldymyzdan ótken joq pa?
Keńes odaǵy deıtin alyp eldiń sary jurtynda ómirge kelgen táýelsiz Qazaq eli de osyndaı túpki esebi ishinde jasyrynǵan ákki saıasattyń arbaýy men aldaýynan aınalyp óte almady… Árıne… Búginginiń bıiginen qarap turyp, sheshim aıtý da, usynys bildirý de ońaı. Al keshe etek-jeńi dar-dar aıyrylyp, jaǵasy bireýdiń, jeńi bireýdiń, keýdeshesi bireýdiń qolynda ketken bir bútin ekonomıkanyń aıanyshty jaǵdaıyn qalypqa keltirý múmkin emes, gıperınflıasııa asaý attaı alasurǵan toqsanynshy jyldardyń quryǵynan qutylý úshin ne isteý kerek edi? Bul suraq el tizginin ustaǵan Prezıdenttiń de, Prezıdentine senip bılik tizginin bergen qalyń eldiń de aldynda turdy.
Sol tusta óziniń 75 jyldyǵyn atap ótken «Egemen Qazaqstan» batyl-batyl usynys-pikirleri men halyq kókeıin tesken saıası-ekonomıkalyq, rýhanı máselelerdi júıeli túrde kóterdi. Jekeshelendirý degen jeleýmen ulttyq kompanııalardyń ádiletsiz bólistiń jemi bolyp bara jatqanyn, aýyl ómirindegi óreskel qatelikter men átteńderdi, rýhanı ómirimizdegi, atap aıtqanda, kitaphanalar men klýbtardyń jabylýy týraly eldiń janaıqaıyn aıtyp, úkimet basshysyn synǵa alǵan aq semser maqalalardyń jaryq kórýi basylymnyń halyqshyl minezi men qoǵamshyl qalybyn tanytady.
Uly dalaǵa ártúrli maqsat-pıǵylmen kelgen áralýan minezdi uly jurttar «jańasha» ómir súrý men «jańa» qoǵam ornatýdyń sabaǵyn oqytyp, dárisin bere bastady… Qysqa merzim ishinde bar ómirleri josparly ekonomıkaǵa negizdelip, menshiktiń bir ǵana úlgisimen ǵumyr keshýge qalyptasyp ketken halqymyzdyń sanasyna kire qoıýy qıyn «naryq» deıtin aty da, zaty da beımálim ómir súrý úlgisi salt-sanamyzǵa jedel engizile bastaǵan jańa ekonomıkalyq-qoǵamdyq qarym-qatynas el ómirin tyǵyryqqa tiredi… Ujymshar, keńsharlar taratylyp, zaýyt, fabrıkalardyń jekeshelendirilýi halyq arasynda túsiniksizdik týǵyzdy… Bireý baıydy, bireý taqyr kedeıge aınalyp, Atyraý men Altaı arasynda jatqan baıtaq jurttyń kókireginde saýal kóbeıdi. Qalyń el kedeıshilik qursaýynan shyǵýdyń jolyn izdedi. Dúrbeleńi mol, dúrbisin alysqa salatyndardyń qatary kóbeıdi… Amerıka aqıqaty men shyndyǵyn jerine jetkizip jazǵan Draızer romandarynyń keıipkerleri qazaqtyń aýyly men qalasyn ońdy-soldy keze bastaǵandaı áserge bóledi. Eldiń ishi de, syrty da joqshylyqtyń qursaýyna qamaldy…
Mine… Toqsanynshy jyldardyń jasyrýǵa kónbes ashy aqıqaty – osy!
Táýelsizdik Qazaq jerine osyndaı tarıhı kataklızmderdiń oty laýlap turǵan asa qıyn da kúrdeli alashubar kezeńde keldi! Jasyratyny joq, aldymyzda jadap-júdep, joqshylyqtyń jeteginde, qaıyrshylyqtyń qanatynda kelgen Táýelsizdik deıtin tumardaı kıeli, babalar rýhyndaı qasıetti, Alash uranyndaı asqaq, ult úshin, urpaq úshin aýadaı qajet eń uly qundylyǵymyzdy qyzǵyshtaı qoryp, saqtap qalý mindeti turdy!
Qazaq eli osyndaı tarıhı tańdaýdyń «tar jol, taıǵaq keshýin» basynan ótkerip, óz taǵdyryn ózi zamana synynan alyp ótýge bel býǵan ult úshin asa jaýapty kezeńde men redaktor bolǵan jyldarda aınalama toptasqan qazaqtyń bir top talantty jýrnalısteri (Mamadııar Jaqyp, Myńbaı Iles, Nurı Muftah, Aıan Nysanalın, Erjuman Smaıyl, Nurtóre Júsip, Janat Elshibek, Qaınar Oljaı, Rysbek Sársenbaı, Erkin Qydyr, Meırambek Tólepbergen, Qalı Sársenbaı, Súleımen Mámet, Ǵabıt Músirep t.t.) bas basylymnyń týyn bıik ustap, el namysy men rýhyna qaıraq bolar halyqtyń kókirek kózin ashýǵa umtylǵan materıaldardy jıi uıymdastyryp otyrdy. О́zderi de ótkir-ótkir maqalalar jazyp, ýaqyt, zaman, qoǵam ómiri men adam minezindegi kúngeıli, kóleńkeli ózgeristerdi taldap, saralap otyrdy.
Iá...
Joqshylyq etekten tartyp, el úmiti sergeldeńge túse bastaǵan kezeńde «Egemen» el senimin qalǵý men uıqydan arashalar synı baǵyttaǵy ótkir maqalalardy úzbeı basyp otyrdy.
Jeńil bolǵan joq! Aýyr dep tize búkpedik!
Jıyrmasynshy ǵasyrdyń eleń-alań basynda sol tustaǵy el astanasy Orynborda «Ushqyn» degen atpen jaryq kórip, ómirge kelgen ult basylymynyń kórgen quqaıy men qıyndyǵy osy ǵana ma edi? «Kún ashyqta – moınynda, kún tutylsa – qoınynda» degen halyq maqalyn jadymyzdan shyǵarmaı júrip, táýelsiz elimiz basynan keshken kezeńniń kúngeıli tusynda da, kóleńkeli sát-saǵattarynda da halyqpen birge boldyq! Ult gazeti degen aıdarymyzǵa adal bolýǵa tyrystyq. El tutastyǵyna oıymyz ben sanamyzdy baǵyttadyq! Sózimizdi arnadyq! Alda-jalda bul aıtqanymyzǵa kúdikpen qaraǵysy keletinder bolsa, 1993, 1994, 1995, 1996 jyldardaǵy «Egemenniń», sondaı-aq «Egemenniń» «El» jáne «Qazaqstan» qosymshalaryn qaıyra bir súzip shyǵýyna bolady.
Artyǵymyzdy da, kemimizdi de tarazyǵa qoıyp, aq-qarasyn anyqtar, ár sózimiz ben ár isimiz úshin erteli-kesh jaýap alar Ýaqyt atty uly sarapshynyń baryn bárimiz de bilemiz. Urpaq aýysyp, ult túlep, ómir ózgerisi molaıǵan saıyn osy bir adam sanasy men ǵalam keskinine óziniń sheksiz bıligin júrgizýshi Ýaqyt deıtin qudiretti kúshtiń uly sarapshy ǵana emes, eki dúnıe arasyn jalǵap jatqan uly synshy, uly ustaz ekenine de kózimiz jete túsýde.
Táýba! «Egemenimiz» sol Ýaqyt atty qatal ustaz, qatygez synshynyń talaby men tileginen súringen kezi joq! Jasy júz beske kelgen júreginiń jalyny men oty mol abyz oıly basylymdy mereıli merekesimen osydan otyz bir jyl burynǵy bas redaktory retinde quttyqtaǵym keledi!
Taǵyń men baǵyń ornynda bolsyn, el tynysy bolǵan «Egemen!».
Nurlan ORAZALIN,
«Egemen Qazaqstan» gazetiniń 1993-1996 jyldardaǵy bas redaktory, Memlekettik syılyqtyń laýreaty