Baısaldy beles

Eldik turǵydan kelsek, A.Baıtursynuly bastaǵan ult zııalylary shyǵarǵan «Qazaq» gazeti men «Egemen» irgetasy – «Ushqyn», «Eńbekshi qazaq» gazetteriniń arasynda baılanys bar. Sońǵysy «Qazaq» tıpografııasyn paıdalanǵanyn aıtpaǵannyń ózinde qalam­gerler áleýetiniń sabaqtastyǵy aıqyn. Ekeýiniń ortasynda sol kezdiń saıası jaǵdaıyn dál sıpattaǵandaı «Qazaq muńy» atty gazet tur.

HH ǵasyr basynda ult marǵasqalary uly maqsat jolynda birikti. Olardyń kóbi – asa qabiletti tulǵalar, jazý-syzýdy óz betinshe úırengender. Eshqaısynyń jýrnalıstik bilimi joq. Ult zárýligi olardyń qalam qýatyn shyńdady. Tildi ǵylymı qalyptaý, emle, sóz hám sóılem júıesi, stıl, tynys belgi endi ǵana júıelenip jatqan kezeńde shetinen saýatty-tyn. Bul shaqta redaktor «jaýapty shyǵarýshy» dep ataldy. Keıde gazettiń sońynda «shyǵarýshy­lar alqasy» dep te kórsetiledi. Basylymnyń basshysynan korrektoryna deıin sóz saptaýy tańǵaldyrady. Oı taza, til tunyq, sóz-sóı­lem tabıǵı. Mysaly, maqalada da, óleńde de «qazaq qalpy» deıdi. Áý basta «qalyp» – júrek qoı. Endi ol ult ataýymen tirkeskende, ózgeshe bir saıa­sı-mádenı reńk alady. Muny 40-70-jyldar­daǵy odaqtyq baspasózden jolma-jol aýdarylǵan qazaq keńes jýrnalıstıkasynyń jóteli­men salystyra baǵamdaımyz. Ult zııalylary tonyn aýys­tyryp kıgen ımperııanyń bodanynda júrse de jadaǵaılyqqa jol bermegen.

Baspasóz tarıhy kóp nárseni uqtyrady. Eldik isterdiń túp-tamyry qaıda ekenin ańǵartady. «Aıqapqa» demeýshilik etken tatar qarjygerleri, «Qazaq», «Birlik týy», «Saryarqa», «Uran» gazetterin jandandyrǵan ult azamattary oıaný men oılanýdy teń ustady. «Azamat», «Teńdik», «Birlik týy», «Alash», t.b. seriktestikter úılestirgen iste bereke boldy. «Eńbekshi qazaq», «Aq jol» kezeńinde qarjy máselesin memleket tarapynan retteýdiń de basynda Alash tur. Qalamgerlik kúsh-qýat sol mazmunda qaldy.

Qalamger – qaı kezde de gazettiń tiregi. Onyń ústine Alash zııalylary – qoǵamǵa jaqyn aqyl-oı adamdary. Olar avtor tartýdyń tıimdi ádisin tapty. Gazettiń alǵashqy sandarynda nemese jalpy basylym úderisinde «myna azamattar gazetke jazsa eken» dep resmı qulaqqaǵys etedi. Bul – eldegi, óńirdegi áleýetti anyqtaýdyń naqty joly.

Esenqul Maman roman báıgesin jarııalap, kórkemsóz júırikterin básekege túsir­geni málim. Mesenatqa oı tastap, báıge jarııa­lat­qan – «Qazaq» gazeti edi. Ult basylymy «Osy shyǵarmalardy myna oqyǵandar saraptasa, túgen kisi saralaýǵa qatyssa eken» dep qulaqtandyrý berdi. Mine, talǵam qalyptastyrýdyń jóni.

Ult teatryn asharda (1925–1926 jyl) «Eńbekshi qazaq» gazetinde pesaǵa dál osylaı báıge jarııalandy. Bul da – Alashtyń aıryqsha izdenisi edi.

Gazet tarıhyna úńilmegen adam 1917 jyldan keıinginiń bárin «bolshevıktik rýh» dep qabyl­daıdy. Biraq shyndyq basqasha. 20-jyl­dardaǵy «Eńbekshi qazaqtyń» ár nómirinde saıası-konıýnktýralyq materıaldarmen birge halyqtyń hal-ahýaly, muńy, arman-tilegi kó­rinis tapty. Aq-qyzyl qyrǵynynan keıin­gi jaǵdaı, alǵashqy ashtyq, tonyn teris aınal­dyr­ǵan jýanjudyryq, shekara syrtynda qalǵan qazaq taǵdyry, eski oqyǵandardyń (Alash) bas­tamasy, tuńǵysh bilimpazdar sezi, oqý oryn­dary­nyń qaz-qaz turýy, ult­tyq oqý­lyq jazý, qazaq teatrynyń týýy, til, tarıh, áde­bıet salasyndaǵy zertteý­­ler, ádebı pikir­ta­las, mádenı uıymdar, t.b. ózek­­ti taqyryp­tar ja­zyldy. Mysaly, bizge ult­tyq til, áde­bıet­­taný, pedagogıka ǵylymynyń irge­ta­syn qala­­ǵan Qazaq bilimpazdary seziniń (tórin­de Á.Bókeı­­han, A.Baıtursynuly otyrady) tutas ma­te­­rıa­lyn, qaýlylaryn osy «Eńbekshi qazaq­tan» alyp, 1990 jyly taldap jazý baqyty buıyrǵan-dy.

Tarıhı merzimdi baspasóz avtorlary máse­leni halyqqa túsinikti etip saralaıdy. Taldaý qundylyǵy búgin de mánin joǵaltqan emes. Sonymen qatar «Egemen» bastaýyndaǵy Alash rýhty gazetter qoǵamdyq pikirdi qalyp­tastyrý oraıynda «Aıtys retinde», «Pikir almasý retinde» degen aıdarmen maqala da usynǵan. Osy qatarda «Oqshaý sóz» degen aıdar kózge túsedi. Bul biryńǵaı feleton emes. «Oqshaý»-dyń maǵynasy «eleń etkizer sóz, halyqqa oı salatyn sóz» degenge saıady. Bul aıdarmen kór­kem shyǵarma da shyqqan. Búgingi baspasóz negizi­nen taza aqparatqa ıek artady. Biraq ol kezde bas­pasóz ádebıet aıasyndaǵy dúnıe retinde qaralǵan.

Qazir biz álemdik, salalyq rámiz, beıne, nyshan týraly kóp aıtamyz ǵoı. Qyzyq retinde aıtaıyq, «Eńbek týy» kezeńinde gazetimizdiń mańdaıshasynda jarty aı men segiz buryshty juldyz belgisi tur. Bul ult tilegi ekeni sózsiz. Keńes tusynda «sosıaldy», «sosıalıstik» ataý­men shyqqan shaqtyń da erekshe pýblısıstik murasy az emes. Al azattyq tusyndaǵy «Egemen»  el minberi bola bildi.

Prezıdent Q.Toqaev bıyl Jýrnalıster kúni qarsańynda «Gazet shyǵarý jáne gazet oqý úrdisi eshqashan úzilmeýge tıis. Osy sabaqtas­tyq­ty saqtap qalý kerek» dep, órkenıetti álem tájirıbesin eske saldy.

Basylymnyń baısaldy belesinde aıtylǵan osy eldik sóz klassıkalyq BAQ tujyrymyn aıqyndaıdy.