«Ushqyndy» ushyrǵan uıa

Búgingi el gazeti «Egemen Qazaqstan» basylymynyń izashary bolǵan «Ushqynnyń» bastaýynda turǵan tulǵalar, alǵashqy redaktorlary týraly Tilekqabyl Boranǵalı­uly, Maqsat Tájimurat syndy zertteýshiler birneshe eńbek jazdy. Sondyqtan biz bul joly gazet basylǵan bas­pahana týraly aıtaıyq.

Zertteýshilerdiń paıymdaýynsha, «Ushqyn» gazeti­niń alǵashqy sandaryn shyǵa­rýǵa kezinde Qazannan aldy­rylǵan «Qazaq» gazetiniń quı­ma qaripteri de, Orda­dan ákelingen baspahana qu­raldary da paıdalanylsa kerek. «Qazaq» gazeti Orynbor­da bolǵany ras. Al Ordadan bas­pahana qalaı kelgen? Ol qandaı baspahana?

HH ǵasyrdyń basyndaǵy qoǵamdyq-saıası oqıǵalar­ǵa kóz jibersek, Edil men Jaıyq arasyndaǵy Bókeı ordasynyń árdaıym aldyńǵy lekte júrgenin baıqaımyz. Ásirese baspa isinde Bókeılik alda boldy. Buǵan 1911 jyly 16 naýryzda alǵashqy sany shyqqan «Qazaqstan» gazetin aıtsaq bolady. Sondaı-aq 1917 jyly aqpanda patsha taqtan qulaǵan kezde de bókeı­lik qazaq zııalylary tez uıymdasyp, mamyr aıynda (keı derekte sáýir aıynda) «Uran» atty gazet shyǵaryp úlgergen bolatyn.

Osy «Uran» gazetiniń óz baspahanasy bolǵan. Bul gazet Orynbordaǵy «Qazaq» gazetimen úndes, pikirles basylym edi. Sáken Seıfýllın óziniń áıgili «Tar jol, taıǵaq keshý» kitabynda: «...1917–1918 jyldarda ...Semeıde shyqqan «Saryarqa» men «Abaı» «Alashtyń» ordasy boldy. ...Túrkistan oqyǵandary Tashkende «Birlik týy» degen gazet shyǵaryp, «Alashty» uran qylyp turdy. Bókeı ordasynyń biraz oqyǵandary, aqyn, molda Qarashuly bas bolyp, «Uran» degen gazet shyǵaryp, «Alashordany» uran qylyp turdy» dep jazǵan edi.

Ǵabdolǵazız Musaǵalıev – bas redaktor, Nuǵman Manaıuly orynbasar bolǵan osy basylym 1918 jyldyń ortasyna deıin júıeli shyǵyp turǵan. Gazettiń biz kórgen sońǵy №38 sany 1918 jyl­dyń 16 mamyry kúni shyqqan eken. Ordany bolshevıkter alyp, bılik aýysyp jatqan kez­de de gazet barynsha ult­tyq-aǵartýshylyq baǵytynan aınymaǵan. Tek keńes ókimeti ábden ornaǵan 1918 jyldyń kúzinde Bókeı oblystyq kindik komıtet «Baspasóz taratý isiniń ilgerilep, jemisti hám paıdaly bolýy úshin Astrahannan kelgen jańa bas­pahana men Han ordasyndaǵy «Uran» baspahanasyn birge qosyp, qyzmet ettirýge hám ol baspahanany basqarý isin joldas Vygdorshıkke tapsyrýǵa» qaýly jasapty.

Áý basta «Uran», keıin kezegimen «Habar-Izvestııa», «Qazaq durystyǵy-Kırgız­skaıa pravda», «Durystyq joly» gazetteri, «Muǵalim» jýrnaly, t.b. baspa ónimderi basylǵan osy stanoktardyń kórmegeni joq.

Qazirgi Han Ordasy aýylynda 1900 jyly dúnıege kelgen Ibragım Mýlıakaev 1917 jyly baspahanaǵa jumysqa turǵanyn jazyp qaldyrǵan. Qart polıgrafıstiń aıtýynsha, aq pen qyzyl almas­qan ala­sapyran kezeńde baspa­hana­nyń jaýy kóp bolypty. «...Olar bul gazetti baspa­hana­sy­men birge qurtyp jiberýge áreket jasady. Biz baspa­hana­nyń qajetti materıal­dary men jaramdy jabdyq­taryn bas­pa­hananyń podvaly­na tyǵyp tas­tadyq. Banda­lar baspa­­hanaǵa kirip, biz qal­dyr­ǵan ja­ramsyz áripter men jab­dyq­tardy tas-talqan etip ketti», dep jazady 1957 jylǵy esteliginde.

1919 jyly Azamat soǵysy asqynyp, Bókeılikte aq pen qyzyl almasqan, aýmaly-tókpeli kezeń ornady. Aqtar kúsheıip, aq kazaktar Oral qalasyn, Slamıhın men Talókpeni basyp alady. Bolshevıkterdiń qolyndaǵy Ordaǵa qaýip tóndi. Osy kezde Ordadaǵy Muhamedııar Tunǵashın basqarǵan qyrǵyz (qazaq) ásker komıssarıatyn Orynborǵa kóshirý týraly sheshim qabyldanady. Kóshýge tıis toptyń tiziminde Támımdar Safıev te bolǵan.

«Avgýst aıynyń 15-i kúni bir eshelon soǵys komıssarıaty Saıhın stansııasyna jóneldi. ...Avgýstiń 16-17-18 kúnderi saıası bólim mekemesi jınalyp, otarbaǵa minetin Saıhın stansııasyna júrip ketti. ...Halel (Esenbaev) meni jolǵa shyǵaryp saldy. Stansııada eshelon vagondar daıar eken, Saıqynda bir kún qonyp, erteńine avgýstiń 20-sy kúni poıyzben júrip kettik» dep jazady keıipkerimiz. Aıtpaq­shy, osy eshelonda Orda­dan alyp shyqqan baspa­hana mashınasy da bar edi. Soǵys komıssarıatynyń Oryn­borǵa ketýi, baspahana qyz­metkerleriniń de kóshýi­ne baı­lanysty Ordada shyǵyp tur­ǵan «Durystyq joly» ga­zeti jabylyp toqtap qaldy...»

Mine, osylaısha, Ordada «Uran», «Habar», «Qazaq durys­tyǵy», «Durystyq joly» gazet­teri shyǵyp tur­ǵan bas­pa­hana Orynbor qalasyna jetkizilgen eken.

Aıtpaqshy, Han ordasynda 1919 jyldyń 20 aqpanynan bastap taza qazaq tilinde shyǵa bastaǵan «Durystyq joly» gazetiniń shyǵarýshylar alqa­synda Mustafa Kókebaev, Ǵumar Qarash, Ǵabdolǵazız Musaǵalıev, Halel Esenbaev jáne Támımdar Safıev bar edi. Osy jyldyń sońynda Orynbor qalasynda «Ushqyn» gazeti shyqqan kezde onyń «jazýshylar quramynda» da Halel Esenbaev pen Támımdar Safıev qatar júripti.

Taǵy da Támımdardyń esteligine kezek bereıik:

«Orynborǵa revkom músheleri de keldi. Bókeıden Meńdeshev, Oraldan Qarataev, Áıtıev, Arǵanshıev keldi. Máskeýden revkom bastyǵy bolǵan Pestkovskıı keldi. Bular da keńselerin ashyp, ornalasyp jumysqa kiristi. Orynborda men «Soǵys komıssarıaty habarlary» gazetin shyǵarýǵa daıyndaldym. Biraq bir kúni Seıtqalı Meńdeshev meni shaqyryp aldy, onymenen birge Áıtıev otyr edi. Ol qazaqsha gazet shyǵarý máselesin qozǵady. Qazir «Soǵys komıssarıaty habarlary» emes, revkom organy qazaqsha gazeta shyǵarý kerek dedi. Sol otyrysta ne degen gazeta shyǵaramyz, aty qalaı bolady degen másele boldy. Meńdeshevtiń usynýy boıynsha gazetanyń aty «Ushqyn» bolatyn boldy. Meni soǵys komıssarıatynyń saıası bóliminen shaqyryp alyp, «Ushqyn» degen qazaqsha gazeta shyǵarýdy, redaksııa uıymdastyrýdy tapsyrdy. ...Solaı etip noıabr aıyn­da Orynborda qazaqsha «Ushqyn» gazetasy shyǵa bastady. Redaksııaǵa Orynbordyń bir (Neplıýevskaıa) kóshesinen jaı berildi. Bastap «Ushqyn» jumasyna bir ret, sońynan eki-úsh ret shyǵyp turdy. Gazeta eki bettik sary qaǵazǵa basylyp turdy...»

...2019 jyly «Egemen Qazaqstan» gazetiniń 100 jyl­dyǵyna oraı Qazaqstannan Orynbor qalasyna arnaıy barǵan delegasııa quramynda osy joldardyń avtory da bolǵan edi. Sol saparda «Ushqyn» gazetiniń redaksııa­sy bolǵan kóne ǵımarattyń qabyrǵasyna eskertkish taqta ornatyldy.

Bir ǵajaby, Han ordasyn­daǵy alǵash baspahana bolǵan ǵımarat ta áli kúnge saqtal­ǵan. Ol úıdiń de qabyrǵasyna eskertkish taqta qoıylǵan. Al 2014 jyly Han ordasy tarı­hı-mádenı, arhıtektýra­lyq-etnografııalyq mýzeı-qory­ǵynyń quramynda arnaıy baspahana mýzeıi ashylǵan edi. Bul jerde, Han ordasynda HH ǵasyrdyń basyndaǵy baspasóz qaırat­ker­leriniń atqarǵan isi, eńbek izderi saırap jatyr. «Ushqyndy» ushyrǵan uıany biz de maqtan etemiz.

Batys Qazaqstan oblysy