Bıylǵy jyl elimizdiń sý sektoryn reformalaý men damytýdaǵy mańyzdy kezeń boldy. Kóktemdegi joıqyn tasqyn sýdyń tirshilik nári ǵana emes, abaılamasa, alapat qaýpi de baryn taǵy bir márte eske salǵandaı. О́tkenniń sabaǵy elimizdiń sý resýrstaryn basqarý júıesin reformalaýǵa negiz bolǵany anyq. Saladaǵy ózgerister sýdy tıimdi paıdalanýǵa, sondaı-aq klımattyń ózgerýi jaǵdaıynda qaýipsizdikti qamtamasyz etýge baǵyttalǵan.
Infraqurylymdy jáne ırrıgasııany jańǵyrtý
Elimizde aýyl sharýashylyǵy jerlerin turaqty sýarýdy qamtamasyz etetin sý qoımalaryn, bógetter men kanaldardy qosqanda, 13 myńnan astam gıdrotehnıkalyq qurylystar bar. Bıyl elimizdiń ońtústik aımaqtaryndaǵy sýarmaly jerlerge 10,9 km3 sý jiberildi, ol sýarmaly egistikke arnalǵan sý qabyldaýdyń jalpy kóleminiń 97%-yn quraıdy. Talas jáne Shý ózenderiniń kórsetkishteri aıtarlyqtaı jaqsardy, bul sýmen jabdyqtaý jáne sýarý baǵytynda iske asyrylyp jatqan is-sharalardyń tıimdiligin kórsetedi. Bıyl Shardara sý qoımasyna 4,8 mlrd m3 sý keldi, ıaǵnı, 2023 jylmen salystyrǵanda 2 ese kóp.
Sý qoımalaryn jáne ırrıgasııalyq júıelerdi jańǵyrtý baǵdarlamasy sheńberinde 20 jańa sý qoımasyn salý, sondaı-aq 14 myń shaqyrymnan astam ırrıgasııalyq kanaldardy qosqanda, jumys istep turǵan 15 sý qoımasyn rekonstrýksııalaý josparlanǵan. Sýarý arnalaryn jańartý tasymaldaý kezinde sýdyń joǵalýyn 50%-dan 25%-ǵa deıin azaıtýǵa kómektesedi. Bul aýyl sharýashylyǵynyń qajettiligine qosymsha sý kólemin qamtamasyz etedi.
Bıyl 93 gıdrotehnıkalyq qurylysqa zertteý júrgizildi, jalpy uzyndyǵy 592,9 km 260 bóget salynyp, nyǵaıtyldy.
Salaǵa serpin berer qujat
Jańa Kodeks sý resýrstaryn basqarýdyń ózekti máselelerin sheshýge, sý tapshylyǵynyń aldyn alýǵa jáne klımattyń ózgerýi jaǵdaıynda ekojúıelerdi saqtaýǵa baǵyttalǵan. Qujatta halyq pen ekonomıkany sý tapshylyǵy men sý obektileriniń lastaný qaýpinen qorǵaýdy qamtıtyn sý qaýipsizdigi uǵymy alǵash ret engizildi. Sondaı-aq – «ekologııalyq aǵyn» – ózenderdiń, kólder men teńizdiń ekojúıelerin qoldaý úshin saqtalatyn sýdyń eń az kólemi týraly da uǵym endi. Bul sý obektileriniń sarqylýyn jáne degradasııasyn boldyrmaıdy. Sonymen qatar jańa Sý kodeksi tabıǵatty paıdalanýǵa, agroónerkásiptik keshenge, qurylysqa jáne energetıkaǵa baılanysty 4 kodekske (ekologııalyq, kásipkerlik, azamattyq jáne jer) jáne 9 zańǵa ózgeris engizýdi kózdeıdi.
Sıfrlandyrý qalaı júrip jatyr?
Keler jyly Sý resýrstarynyń ulttyq aqparattyq júıesin iske qosý josparlanyp otyr, ol sý aıdyndarynyń naqty ýaqyttaǵy jaı-kúıine monıtorıng júrgizýdi, sondaı-aq sý tasqyny men qurǵaqshylyqty boljaýdy qamtamasyz etedi.
Memleket basshysynyń 2024 jylǵy 1 sáýirdegi tapsyrmasyn oryndaý úshin Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstrligi Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar, Sý resýrstary jáne ırrıgasııa, Tótenshe jaǵdaılar mınıstrlikterimen birlesip yqtımal tótenshe jaǵdaılardy modeldeýge, strategııalyq sheshimder qabyldaýǵa tıisti boljamdar jasaýǵa múmkindik beretin «Tasqyn» sý tasqynyn boljaý men modeldeýdiń aqparattyq júıesin ázirleýde. Sonymen qatar elimizdiń 3,5 myń km sýarý jelilerin sıfrlandyrý jumystary júrgizilip jatyr. Bul jobalardy iske asyrý merzimi 2026 jyldan 2027 jylǵa deıin, Islam damý bankiniń qarajaty esebinen júrgiziledi. Arnalardy avtomattandyrý sýdyń sapaly jáne dál esebin qamtamasyz etedi.
«Sýdyń da suraýy bar»
Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrliginiń Ishki aýdıt departamenti «Qazsýshar» fılıaldaryna aýdıt júrgizdi. Sý kodeksiniń jobasyna sý qoryn qorǵaý jáne paıdalaný salasyndaǵy memlekettik baqylaýdyń jańa túri – tergeý engiziledi. Bul shara sý qoryn qorǵaýdy kúsheıtýge jáne jaýapkershilikti arttyrýǵa arnalǵan. Sonymen qatar basseındik ınspeksııa qyzmetkerleriniń sany 1,5 ese ósti. Eger buryn olardyń sany 98 adam bolsa, qazir basseındik ınspeksııanyń jalpy shtaty – 242 adam. Bul respýblıkanyń árbir oblys ortalyǵynda basseındik ınspeksııalar bólimderin ashýǵa múmkindik berdi.
Kórshi eldermen yntymaqtastyq
Elimiz sý dıplomatııasyn belsendi damytýdy jalǵastyryp keledi. Bıyl Qazaqstan Halyqaralyq Araldy qutqarý qoryna úsh jyldyq tóraǵalyq etýdi bastady ári kórshilermen sýmen jabdyqtaý máseleleri jóninde mańyzdy kelisimder jasady. Jyl basynan beri Qytaımen, Reseımen, Ortalyq Azııa elderimen transshekaralyq ózender boıynsha 35-ke jýyq otyrys ótkizildi. Qyrǵyzstanmen jáne О́zbekstanmen Shý, Talas, Syrdarııa transshekaralyq ózenderi arqyly elimizge sý berý týraly ýaǵdalastyqqa qol jetkizildi. Qytaımen 20-dan astam ózen, sonyń ishinde Ertis jáne Ile ózenderi jóninde kelissóz júrgizilip jatyr.
Transshekaralyq sý resýrstaryn ádil bólýge yqpal etetin Halyqaralyq sý aǵyndaryn keme qatynasynan basqasha paıdalaný túrleriniń quqyǵy týraly BUU Konvensııasyna Qazaqstannyń qatysýy mańyzdy qadam boldy.
Únemdeseń, sýdy únemde!
Elimizdiń aýyl sharýashylyǵy klımattyń ereksheligi men sý tapshylyǵyn eskere otyryp, sýarýdyń tıimdi ádisterin qajet etedi. Bul turǵyda sý únemdeý tehnologııalaryn engizý jalǵasýda jáne sýarmaly jerlerdiń kólemi 2024 jyly 312,2 myń gektardan 462,2 myń gektarǵa deıin ulǵaıdy. Tamshylatyp sýarý men jańbyrlatý júıelerin engizýge erekshe nazar aýdaryldy. Bul ádister sýdy únemdep qana qoımaı, daqyldardyń ónimdiligin aıtarlyqtaı arttyrady. Atap aıtqanda, tamshylatyp sýarý arqyly fermerler sýdy tutynýdy 40-50%-ǵa azaıtyp, daqyldardyń ónimdiligin 1,5-2 ese kóbeıte alady.
Úkimet sonymen qatar sý únemdeý tehnologııalaryn engizý úshin aýyl sharýashylyǵy óndirýshilerin sýbsıdııalaýdy ulǵaıtty. Qarjylandyrý baǵdarlamalary men fermerlerdi oqytý sýarýdyń ozyq ádisterin taratýǵa kómektesti, bul agrarlyq sektordaǵy ekonomıkalyq kórsetkishterdiń jaqsarýyna ákeldi.
Eldi mekenderdi sýmen qamtý qashan aıaqtalady?
Bıyl 324 sýmen jabdyqtaý jobasyn iske asyrýǵa 218 mlrd teńge bólindi. Bul somanyń 106 mlrd teńgesi qalalardaǵy 122 jobaǵa, al 112 mlrd teńgesi aýyldyq eldi mekenderdegi 202 jobaǵa baǵyttaldy. Osy is-sharalar sheńberinde bıylǵy 10 aıda 39 aýyl ortalyqtandyrylǵan sýmen jabdyqtaldy, 166 aýylda keshendi blok-modýlder ornatyldy, al 49 aýylda respýblıkalyq bıýdjet esebinen tozǵan sý qubyry jelilerine rekonstrýksııa jasaldy.
2024 jyly halyqty sapaly aýyzsýmen qamtamasyz etý kórsetkishi qalalarda 99,5%, al aýyldarda – 97,8%-dy qurady. О́tken jylmen salystyrǵanda bul qalalarda 0,6% jáne aýyldyq jerlerde 1,2% ósimge sáıkes keledi.
Bolashaq josparǵa oraı eldi mekenderdiń 100%-yn 2025 jyldyń sońyna deıin sapaly sýmen tolyq qamtamasyz etý kózdelgen.
Ǵylym men bilim berýdi damytý
Sý resýrstaryn basqarý júıesinde Ulttyq gıdrogeologııalyq qyzmet qalpyna keltirildi, ol sý qorlaryn baqylaý men basqarýdyń sapasyn jaqsartýǵa, sondaı-aq sýmen jabdyqtaý qaýipsizdigin arttyrýǵa múmkindik berdi. Sonymen qatar 9 óńirde gıdrotehnıkalyq qurylystardy paıdalaný boıynsha mamandandyrylǵan uıym quryldy. Atalǵan uıymdar gıdrotehnıkalyq obektilerdi paıdalaný jáne tehnıkalyq qyzmet kórsetý sapasyn arttyrýǵa baǵyttalǵan, ol óz kezeginde apattyq jaǵdaılar men sýdy joǵaltý qaýpin azaıtady.
Sonymen qatar bıyl elimizde jańa ǵylymı jáne bilim berý mekemelerin qurý arqyly sý sektoryn damytýda mańyzdy qadam jasaldy. Kaspıı teńiziniń Qazaq ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń qurylýy óńirdiń ekologııasy men sý resýrstaryn turaqty paıdalanýdy zertteýge eleýli úles boldy. Sondaı-aq Qazaq ulttyq sý sharýashylyǵy jáne ırrıgasııa ýnıversıteti quryldy. 2025 oqý jylynda ýnıversıtet «Gıdroekologııa» mamandyǵyn engizýdi josparlaýda. Bul bilim salasy ásirese sý resýrstarynyń lastanýy, klımattyń ózgerýi men sý obektilerin utymdy paıdalaný qajettiligi jaǵdaıynda ózekti bolyp otyr.