О́leń elegezek janr ekeni belgili. Sodan soń da sahara dalasynda samsaǵan juldyzdaı jaryq aqyndary da jeterlik. О́tken ǵasyrdyń sekseninshi jyldary ádebıetke kelgen Aıbek Sapyshev Semeı men Abaı eline gazet-jýrnaldarda jarııa kórgen óleń-jyrlary arqyly tanyldy.
2022 jyldyń 9 jeltoqsanynda 69 jasqa qaraǵan shaǵynda baqıǵa kóshken aqynnyń artynda mol mura qaldy. Sonyń ishinde «Aqberen», «Tana myrza», «Bir jaryq sáýle», «Muzbalaq», «Tulǵa», «Jalǵyz qara», «Sonar», «Armysyń», «Kókpektiń gúli» syndy proza-poetıkalyq, ǵylymı-tanymdyq, derekti-pýblısıstıkalyq jıyrmaǵa jýyq kitaby elý jylǵy eleýli eńbeginiń óteýi bolyp kózi tirisinde basyldy.
Aıbek Sapyshevtiń ár jyldary jurtshylyq jyly qabyldaǵan jyr jınaqtary men keıingi jyldary jarııa kórgen shyǵarmalary – oıy asqaq, mazmuny baı, máni tereń týyndylar. Adam sezimin aspandatyp, qalam ushyna móldir muń uıalatqan óleńder ózgeshe áser syılaıdy.
Osyndaı sıpatta órilgen «Kele sap kóz tigemiz Tolaǵaıǵa», «Shyǵystyń quty sensiń – Qalba taýy», «Baıbýra», «Kókpek», «Tassaı», «Tolaǵaı taýym» sııaqty óleńderi joǵaryda keltirgen sózimizdiń aıǵaǵy.
«Qol bulǵap tur, áne aldymda azat muń,
Bul netken ǵajaıyp, bul netken ǵajap kún.
Jyr bolyp terbelip jaqyndap keledi,
Jıdebaı, Aq keme, Mekkesi qazaqtyń».
Bul – aqynnyń «Romans» dep atalatyn jol ústinde týǵan jyry. Bir jas qyzdyń hakim Abaı óleńderin «janary móltildep, júregi móldirep» oqyp turǵan mezetinde hatqa túsirgen. Munda da óleń sózdiń bıigi Abaıǵa, sol dala danyshpanyn týdyryp, barsha qazaq balasyna tartý etken qasıetti mekenge degen saǵynysh kóńil aýanynda sondaı bir ystyq sezimge bóleıdi. Aıbek Sapyshev aqyn retinde qazaq ádebıetindegi Abaıdan bastaý alǵan dástúrge de, keıingi býyn sekildi modernıstik mánerde de muń shaǵa alady. Sóz ıesi somdaǵan jyrlarynyń deni rýh qýatyna sýarylǵandyqtan óleńderindegi batyrlar keskini de, tarıhı tulǵalar kelbeti de senimdi sıpat alǵan.
Ol ózi qyzmet etken Abaı teatrynyń repertýaryn qalyptastyrýmen birge qazaq dramatýrgııasynyń dıirmeninde dramatýrg retinde bitim-bolmysyn baıqatty. Izdeniske toly jumys ústinde ómir qatparlary men keıipker obrazdary arqyly jańa bıikke kóterilgen bul týyndylardyń oı salatyn tustary ushan-teńiz. Tarıhı jáne poetıkalyq dramalary «Temirqazyq», «Qaharman Qasym», «Qara pıma», «Muzbalaq» sııaqty shyǵarmalar avtordyń artyqshylyǵyn kórsetýmen birge, qatardaǵy akterdiń baǵyn ashyp, rejısserdiń baǵytyn aıqyndaǵan aıtýly dúnıeler.
«Mahabbat, qyzyq mol jyldar», «Báısheshek izdegen qyz», «Kerqula atty Kendebaı», «Kún astyndaǵy Kúnikeı qyz» qatarly ıi qanǵan ınssenırovkalary, erekshe ertegileri men ıirimge toly ıntermedııalary ózinshe bir tóbe.
Aqyn shyǵarmashylyq qýaty tolysqan shaqta ǵylymǵa da bet burdy. Reseı patshalyq úkimeti men orys otarshyldarynyń surqııa saıasatyn ashyq aıyptaǵan, qazaq halqynyń birligin bekem etip, yntymaǵy men yrysyn arttyrǵan tarıhı tulǵa Tana myrza Tilemisuly haqyndaǵy ǵylymı-zertteý eńbegin jáne tarıhı-tanymdyq týyndylar jazdy. Zerdelegen muraǵat materıaldary men arhıv derekteri, ańyz-ápsanalar oqyrman oıyn baıytyp, kóńil kókjıegin keńitken tańdaýly týyndylar bolyp hattaldy.
Onyń proza salasynda qaldyrǵan áńgimeleri men týyndylaryn bilmeıtinimiz ras. «Sonar» dep atalatyn toptamasynda osy bir olqylyqtyń ornyn toltyrǵan sekildi. Bul jerde jazýshy Aıbektiń jańa bir qyry ashylyp, ańshylyq saparlar týraly baıandaıtyn jóni bólek jazbalardy da qyzyǵyp oqyp shyǵasyz. Ańkós adamnyń áýesqoı qumarlyǵy tóńireginde týǵan oılar men tylsym tabıǵatpen astasyp ketken oqıǵalar, boıamasyz sýretter oqyrman oıyn alǵa jeteleıdi.
Boıyna jazýshylyq qasıet daryǵan daryn ıesi jańa qyrynan «Tulǵa» derekti povest-dıaloginde, kólemdi shyǵarmasy «Jalǵyz qara» roman-dıaloginde kórinedi. Munda adam ómiriniń ósý joldaryn, qıyn-qystaý kezeńderin, qysyltaıań shaqtaryn beıneleıdi. Sony stıl, shuraıly til, shyraıly ıýmor jazýshy zerthanasyna tán dúnıe ekenin osylaı baǵamdadyq.
Kindik qany tamǵan Tolaǵaı taýyn jyrǵa qosqan aqynnyń syry týyndysynda, ómirsheń óleńderinde bederlengen. Aqyn hakim Abaı óleńin óz ómiriniń ózegi bolǵan týyndylaryna ónege tutty.
«Senisken dosym da joq, asyǵym da,
Aqyry óleń qyldym, jasydym da.
Kórmegen kóp dúnıe kól kórindi,
Kirlemegen kóńildiń ashyǵynda», – degen Abaı óleńin ózine serik etti. Abaıdaı astarly, oıly jyr týdyrýdyń qajettigin «Bizge kerek – Abaı óleń, Abaı jyr» dep ulaǵat-urandaı uqtyrdy.
Semeı