«О́mir – uzaq jol. Sen onyń jolaýshysysyń» deıdi álemge tanymal bir jazýshy. Endi bir danagóı «Sen – bul ómirdiń qonaǵysyń» deıdi. Ekeýiniń aıtqany da kókeıge qonady. Shynynda, bul – buralańy da, bultarysy da kóp ómir ǵoı.
Ata jasynan asyp, abyzdyqqa bet burǵan shaqta ómirde ornyn tapqan, syılas kóńildi adamdar týraly oıǵa qalasyń. Solardyń biri – belgili memleket jáne qoǵam qaıratkeri Omarhan Nurtaıuly О́ksikbaev.
Omarhannan buryn, áýeli ákesi Nurtaı О́ksikbaev aǵamen tanystym. Sonaý 1999 jyly Almaty oblysy №10 Talǵar saılaý okrýginen Májilis depýttyǵyna kandıdat bolyp tirkeldim. Balqash aýdany sol okrýgke kiredi. Saıysqa 14 adam tústik.
Balqash óńirinen aýdannyń ardaqty ardageri О́ksikbaı Isabaev aǵany senimdi ókil etip alǵan edim. Sodan eldi mekenderdi aralap, saılaýshylarmen kezdesýler ótkizdik. Sondaı kezdesýlerdiń biri Kóktal aýylynda ótti. Senimdi ókilim О́ksikbaı aǵa attyń basyn bir úıge tiredi.
– Bul úıde meniń dosym Nurtaı О́ksikbaev degen kisi turady. Qaljyńdap, «meniń balamsyń» dep qoıatynym da bar. Sonymen úıge sálem bere kirdik. Dastarqan jaıyldy. Eki ıininen demalyp, sekseýilge qaınaǵan samaýryn ortaǵa keldi.
Men óz saılaýaldy baǵdarlamalarymdy aıttym.
– Ýálıhan, sóziń unady, – dedi Nurtaı aǵa. – Syrtyńnan jaqsy bilemiz. «Jas Alashty» úzbeı oqyp júrmiz. О́zińmen teteles Omarhan deıtin ulym bar. Biletin shyǵarsyń.
– Sen kóńilińe alma. О́zińmen birge túsip jatqan osy aýyldyń Jylqybaeva deıtin qyzy bar. Aýylym, elim dep keldi ǵoı. Oǵan qalaı qarsy jumys isteımiz? Eshkim birinshi týrdan ótip ketedi dep oılamaımyn. Biraq ekinshi týrǵa ótseń, bul aýyl ǵana emes, búkil Balqash aýdany ózińe daýys beretinine О́ksikbaı dosym ekeýmiz kepilmiz.
Rasynda, solaı boldy. Ekinshi týrǵa shyqtym. Balqash aýdany saılaýshylarynyń 90 paıyzdan astamy meni qoldap, daýys berdi.
Sol aqsaqaldyń balasy Omarhan Nurtaıulymen depýtat bolyp saılanǵannan keıin tanystym. 2011 jylǵa deıin Parlament Májilisiniń II-IV shaqyrylymdarynyń depýtaty boldym.
Omarhan О́ksikbaev 2003 jyly Prezıdent Jarlyǵymen, jańadan qurylǵan Respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýyn baqylaý jónindegi Esep komıtetiniń tóraǵasy bolyp taǵaıyndaldy. Sodan bastap belgilengen jumys reti boıynsha jylyna eki ret Prezıdenttiń ózi de qatysatyn Parlament depýtattary bas qosqan úlken jıynda respýblıkalyq bıýdjettiń oryndalý barysy jóninde keń aýqymdy esepti baıandamasyn jasaı bastady.
Qarjy – búkil ekonomıkamyzdyń qozǵaýshy kúshi. Sondyqtan onyń memleket aýqymyndaǵy kirisi men shyǵysy búkil eldi, ásirese depýtattardy beıjaı qaldyrmasy belgili. Kimniń kim ekeni, qaı deńgeıdegi maman ekeni eń áýeli sózinen-aq kórinedi emes pe?
Omarhan Nurtaıuly birinshi jasaǵan esebinde óz salasynyń qyryq qatparly qaltarys-bultarysyn bes saýsaǵyndaı meńgergen komıtet tóraǵasy retinde bárimizdiń nazarymyzdy birden ózine aýdaryp aldy.
Komıtettiń qyzmettik quram músheleri az ekenin, 277 nysannyń 24-inde ǵana baqylaý, tekserý sharasyn júrgizýge múmkindik bolǵanyn jasyrmaı jetkizdi. Sodan bilgenimiz, qısapsyz qarjy durys ıgerilmeı, mınıstrlik, vedomostvolyq mekemeler tarapynan jiberiletin kemshilikterdi tarazylaı aldyq.
Burmalaýmen, maqsatsyz jumsalǵan, eshbir negizsiz paıdalanylǵan jáne memlekettik satyp alý zańdary buzylýynan talan-tarajǵa túsken bas aınaldyratyn mıllıardtaǵan sıfrlar dál qazir esimde joq. Áıteýir estigende shoshynyp edik. Ol teńgemiz teńsele qoımaǵan, qundylyǵy zor kez bolatyn.
«Bizdiń baqylaý is-sharalarymyz respýblıkalyq bıýdjettiń 8 paıyzdaıyn ǵana qamtydy», dep edi sol kezde.
Omarhan Nurtaıulynyń qarjylyq jaǵdaıymyzdy búkpelemeı ashyq aıtqan oılary, basqalardy qaıdam, ózime qatty áser etti. Bul halyqtyń jaǵdaıyna jany ashıtyn, elimizdiń erteńin oılaıtyn azamattyń bolmysyn kórsetse kerek.
– Esep komıtetiniń jumysy Parlamentpen úndese, úılese júrgizilgende ǵana nátıjeli bolady. Komıtettiń alty múshesin ózderińiz saıladyńyzdar. Sol senimniń údesinen shyǵyp, sizdermen qoıan-qoltyq aralasyp jumys istep kelemiz. Halyq qalaýlylary tarapynan kóterilgen máselelerge der kezinde jaýap qaıtaryp, tıisti aqparat alýlaryna bar jaǵdaıdy jasadyq. Tipti joldanǵan saýaldar boıynsha josparsyz-aq tekserip, qorytyndy jasap júrmiz, – dedi ol.
– Ýáke, sizdiń oralmandarǵa bólingen qarjynyń talan-tarajǵa túskeni týraly Úkimetke jibergen saýalyńyzdy biz de tekserdik. Ras bolyp shyqty. Premer-mınıstrdiń sheshimimen Úkimet rezervinen oralmandar úshin 2,5 mlrd aqsha bólindi, – dep edi Omarhan aǵynan jarylyp.
Iá, Esep komıteti osy kezeńde halyqtyń da, depýtattar korpýsynyń da kóńilinen shyqty. Keıin úshinshi ret jasaǵan esebinde: «...Depýtattar bıýdjetti josparlaý men bekitý kezeńinde Esep komıtetiniń tekseris qorytyndylaryn paıdalansa qandaı jaqsy bolar edi. Qaı jerde zań buzýshylyq bolǵanyn, qaı nysanda qarjylaı tártipsizdik oryn alǵanyn eskerip, sony bıýdjetti bekitkende qaperge alsa, quba-qup bolar edi. О́kinishtisi, biz muqııat tekserip, keıbir jaǵdaıda bir nysanǵa tıimsiz jumsalǵan qarjy týraly qorytyndy shyǵaramyz. Biraq keler jyly týra sol nysanǵa taǵy da qısapsyz qarajat bólinedi. Bul aqsha da aldyndaǵydaı tıimsiz, maqsatsyz jumsalǵan qarjynyń kebin kıedi», dep qynjyla aıtqany áli jadymda tur.
Osy kúnderde Omarhan ekeýmizdiń aramyzda syılastyq qalyptasty.
Bilgenim, ol áskerde azamattyq boryshyn ótep, saqaıyp kelip, Halyq sharýashylyǵy ınstıtýtyn oıdaǵydaı bitirgen. Alǵan mamandyǵy boıynsha qyzmetti eń tómengi satydan bastaǵan, bas ekonomıst bolyp, qarajat salasynda biraz tájirıbe jınap, Qarjy mınıstrliginiń Bas baqylaý-tekserý basqarmasyna aǵa baqylaýshy qyzmetin atqarady.
Keıin bilgirligi men iskerligi arqasynda uıymdastyrýshylyq-ınspektoryq bólimniń bastyǵy, odan soń basqarma bastyǵynyń orynbasary bolady. 1991 jyly Fransııa astanasy Parıjge jiberilip, «Naryqtyq ekonomıkadaǵy aýdıtorlyq qyzmet» mamandyǵy boıynsha bilim alady.
O.О́ksikbaev astanamyz Arqaǵa kóshken kezde Baqylaý-tekserý jónindegi bas basqarmanyń tóraǵasy bolatyn. Araǵa jyl salyp Qaýipsizdik keńesi hatshysynyń orynbasary, odan keıin Prezıdent Ákimshiligi Bas baqylaý ınspeksııasynyń basshysy bolýy, memlekettik qyzmette shyńdala túsýine yqpal etedi.
Qaı isti de qaımyqpaı atqaryp, jan-jaqty qamtyp alyp júrýge ábden jetilip, shıraǵan basshynyń sózi qashanda nyq shyǵatynyn Omarhan О́ksikbaevtyń ózin ustaýy, sóz saptaýy jáne Prezıdent pen depýtattardyń bergen saýaldaryna qaıtarǵan naqty jaýaptaryn estip, kásibı deńgeıin joǵary baǵalaǵanbyz.
– Túrtpektep, esep-qısabyn teksergendi kim unata qoısyn? Bizdiń jumysymyzǵa kedergi keltirýge, teris aqparat berýge barynsha tyrysyp baqqandar boldy. «Esep komıteti týraly» arnaıy zań qabyldanǵanda ǵana bizdiń jumysymyzdyń pármendigi artady, – dep edi ol.
2008 jyly joǵarydaǵy zań jobasy Parlamenttiń jumys josparyna endi. Biraq oǵan kedergi keltirýge tyrysqan uıymdar jetkilikti boldy. Tipti, Qarjy mınıstrliginiń ózi ony tejeýge, kesheýildetýge tyrysyp baqty. Árıne, olarǵa Esep komıtetiniń mártebesiniń kúsheıýi kerek emes edi. Biraq depýtattar korpýsy zańdy qoldady, Memleket basshysy qol qoıdy.
Esep komıteti bıýdjettik qarjylardyń tıimsiz, bolmasa asyra paıdalanǵany jóninde ashyq derekter bere bastady. Aıtylǵan syndy aýyr alyp, moıyndaǵysy kelmeıtinder de ushyrasty. Máselen, sol kezdegi Tótenshe jaǵdaılar jónindegi respýblıkalyq komıtetti basqarǵan Vladımır Bojko myrza bul syndarǵa kelispeıtinin málimdedi. Sotqa júgindi. Biraq Sot Esep komıteti derekteriniń báriniń aıǵaqty ekenin rastady. Bul qaǵıdatshyl óz isine adal adamnyń jeńisi boldy ǵoı dep oılaımyn.
Omarhan О́ksikbaev Esep komıtetindegi tóraǵalyq mindetin qalaı abyroımen atqarsa, Parlament Májilisinde depýtattyq qyzmetinde de óz óresinde, elge degen shynaıy jaýapkershiligimen kózge tústi. Zańnamalyq qujattardy daıyndaý, zańdardy jetildirý isine belsene aralasty.
Batyl, ashyq oıly depýtat boldy. Eldegi tizgin bermeı bara jatqan qymbatshylyq, shekara asyp, ofshorlyq shot esepterge aǵylǵan urlyqy aqshalardy qaıtarý máselesin de der kezinde kóterdi. Bolashaǵy buldyr aýyldar týraly da áńgimeden tys qalmady. Zeınetaqy qoryndaǵy aqshalar men halyqtyń densaýlyǵyna baılanysty másele qozǵady.
– Sybaılastyqqa batqan, ekonomıkaǵa qısapsyz shyǵyn keltirgen birden-bir sala qarjy júıesi bolyp tur. Bári sol memlekettik deńgeıde durys baqylaý jasaı almaýymyzdyń caldary, – dep málimdeýi, onyń bıýdjettik salanyń bilgiri ekenin kórsetedi.
Omarhan Nurtaıuly óziniń kózqarasyn buqaralyq aqparat quraldarynda jıi jarııalap turady.
«Saıasat sahnasyndaǵy sara sózder» degen kitabynda maman, azamat retindegi oı-pikirleri jınaqtalǵan. Sol maqalalardyń keıbireýleriniń attaryn atap ótkim keledi. Oryssha jazylǵandyqtan, ony aýdarmaı sol qalpynda berip otyrmyn. «Bıýdjet strany doljen rabotat na razvıtıe», «My kontrolırýem dengı, kýda by onı ne napravlıalıs», «Na menıa nı razý ne pytalıs davıt», «Respýblıkanskıı bıýdjet: kýda ı kak potracheny dengı?», «Blýdnye mıllıardy», «Bizde memleket qarajatyn ekinshi deńgeılik bankterge depozıtterge salyp paıda tabatyndar bar», «Dolg platejem strashen», «Iz za nesovershenstva soglashenıı mejdý Kazahstanom ı Rossıeı respýblıkanskıı bıýdjet nedopolýchıl 301,8 mlrd tenge», «Shalqyǵan baılar qaıdan shyǵady?», «Táýelsizdigimizdi saqtaý úshin mádenıetimiz ben tilimizdi kóterýimiz kerek», «Adaldyǵymnyń arqasynda aman júrmin» jáne taǵy da basqa maqalalarynda qoǵamdyq oıdy alańdatqan máseleler boıynsha batyl da, shynshyl maqalalarymen azamattyq kózqarasyn bildirip júr.
Bul kúnde Omarhan О́ksikbaev Qazaq ulttyq qyzdar pedagogıkalyq ýnıversıteti kommersııalyq emes AQ dırektorlar keńesi tóraǵasy bolyp qyzmet isteıdi. Ádiletti Qazaqstannyń rýhanı, ǵylym-bilimin qalyptastyrý úshin ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor Omarhan Nurtaıuly О́ksikbaev óziniń azamattyq jolymen nyq júrip keledi.
Ýálıhan QALIJAN,
UǴA akademıgi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri