26 jeltoqsan – qaıratker T.Rysqulovtyń týǵan kúni. Bıyl jazda Qazaqstannyń Ortalyq memlekettik arhıvinen Túrkııaǵa ǵylymı issaparǵa jiberilgen О́mirbek Qanaı Túrkııa Respýblıkasy memlekettik arhıvinen Túrkistan respýblıkasy atynan Turar Rysqulov pen Nızameddın Qojaev, Qazaqstannan Ahmet Baıtursynuly, Bashqurtstannan 2 adam qol qoıyp, 1920 jyly 13 maýsymda «Ankaradaǵy Uly Osmanly ulttyq májilisine» (ıaǵnı Túrkııanyń Uly ulttyq májilisi) joldaǵan hatynyń aýdarmasyn taýyp, kóshirmesin alyp keldi.
Bul hatty 1936 jyly 4 qyrkúıekte ashqan «Ákimshilik ókili» Reshıd Isa (osy kisi aýdarǵan bolýy múmkin) «Bashqurtstan ókilderiniń qoly oqylmady» dep jazǵan eken. Biz Bashqurtstan ókilderi Ahmet-3ákı Ýálıdov men Xarıs Iýmagýlov bolýǵa tıis dep esepteımiz. Bul hat byltyr ǵana qupııasyzdandyrylǵan eken. Qazirgi ýaqytta osy hattyń túpnusqasyn alý máselesimen shuǵyldanyp jatyrmyz. Hattyń túpnusqasy qolymyzǵa tıgen jaǵdaıda bul suraqqa tolyq jaýap beremiz.
Hat 1920 jyly maýsymda Máskeýde bolyp, keńestik Reseı basshylary L.B.Kamenevpen, L.M.Karahanmen jáne G.V.Chıcherınmen kelissózder júrgizgen túrik kommýnısteri Halıl pasha, Baha Alı Saıdbek jáne Fýat beı Sabıtter arqyly Ankaraǵa jetken bolýǵa tıis dep topshylap otyrmyz. Sebebi Baha Alı Saıdbek pen Fýat beı Sabıt maýsymnyń ortasynda Máskeýde Turar Rysqulov basqaryp kelgen Túrkistan delegasııasynyń uıymdastyrýymen ótken túrki-musylman ult qaıratkerleriniń jıynyna qatysqan edi.
Qazaqshaǵa tárjimalanǵan hattyń tolyq mátinin nazarǵa usynamyz:
«Uly ulttyq májilis basqarmasyna.
I bap: Túrkistan, Qazaqstan jáne Bashqurtstan ókilderi jazǵan hattyń kóshirmesi tómendegideı.
Ankaradaǵy Uly Osmanly ulttyq májilisine.
Eldigińizge qýanyp, duǵa oqydyq. Isterińizge sáttilik bersin!
«1-bap. Dúnıedegi tóńkerisshilermen arany buzyp/alshaqtatyp turǵan eskishil, dinshil tulǵalar ákimshilik-saıası isterden shet qalyp, túrik halqynda esh paıdasy joq teokratııa lozýngtary (úndeý) bitip, azattyq pen áleýmettik tóńkeris lozýngtary (úndeý) ulyqtanýda.
2-bap. Qytaı men Arabstandy, Sibir men Úndistandy zamanynda birlestirgen Túrik qaýymynyń bul kúnde bir bolý, berik tóńkeristik áskerı kúsh bolyp, osy tóńkeris ǵasyrynda Shyǵysty azat etýi shart. Biraq ne Shyǵys, ne Batystyń eshbiri bizdiń maqsatymyzǵa jol qoımaı, teris maqsattaryna qaraı tartatyny anyq.
3-bap. (Shyǵystyń azattyǵy – Shyǵystyń óz isi). Egerde biz de senimdi bolyp, nadandyqqa jol bermeı, qaıtadan óz qudiretimizge, óz kúshimizge senim artyp, týra jol taýyp, ár jerde bir maqsatta áreket etip, ol árekette qaharman Osmanly hám Reseıdegi túrik áskerleri men eriktileri erlik jasap, bútin Orta Shyǵysty azat eteıik. Sodan keıin bútin Shyǵys pen bútin [......] tóńkerisine qosylýdy tileımiz ári sol jolda qurban bolýǵa ázirmiz. [1] 920 jyly 13 maýsym».
Qol qoıǵan: Túrkistan ókilderi Rysqulov, Nızameddın Hodja, Qazaqstan ókili Baıtursynov, Bashqurtstan ókilderiniń qoly oqylmady.
II bap. 2 qyrkúıek, 1606 nómir, Uly ulttyq májilis basqarmasyna jáne Shyǵys [......] qolbasshylyǵyna jazylǵan.
Ashtym. 4/9/36
Ákimshilik ókili Reshıd Isa.
Muhtar myrzaǵa».
Bul hattyń mazmunynan 1920 jyldyń qańtarynan bastap Túrik Keńes Respýblıkasy men Túrik halyqtarynyń kommýnıstik partııasyn qurý týraly sheshimderin Túrikkomıssııaǵa moıyndatyp, egemen jáne tutas Túrkistan úshin kúres júrgizip jatqan T.Rysqulovtyń V.Lenınniń óz ıdeıasyn qabyldamaı tastaǵanyna qaramaı, áli de óz maqsatynan bas tartpaǵanyn, Túrkistannyń bostandyǵy úshin sońǵy múmkindikke deıin kúresýge bel baılaǵanyn anyq baıqaýǵa bolady.
Endi kishkene sheginis jasap, T.Rysqulov bastaǵan Musbıýronyń tutas Túrkistan úshin kúresiniń mazmunyna toqtala keteıik.
* * *
1920 jyly 21 qańtarda T.Rysqulov TAKSR OAK tóraǵasy bolyp saılandy. T.Rysqulov Túrikatkom tarıhynda tóraǵa bolǵan jergilikti halyqtyń tuńǵysh ókili edi. T.Rysqulov az ǵana ýaqyt ishinde Túrikatkomdy Túrkistannyń tarıhı-obektıvti jaǵdaıyn basshylyqqa alyp jumys isteıtin organǵa aınaldyrdy. Komıssarıattardyń qyzmeti Túrkistannyń jergilikti halyqtarynyń turmys erekshelikteri men salt-dástúrine sáıkestendirilip qaıta quryldy.
T.Rysqulovtyń Túrikatkom tóraǵasy laýazymynda atqarǵan qyzmetiniń eń bastysy jáne mańyzdysy Túrkistan Respýblıkasynyń saıası-memlekettik egemendigi jolyndaǵy tabandy kúresi boldy. Túrkistandy túrik tildes halyqtardyń ulttyq memleketine aınaldyrýǵa, respýblıka egemendigine, ıaǵnı saıası, ekonomıkalyq, dıplomatııalyq, áskerı jáne mádenı máseleler boıynsha naqty bolýǵa tıis derbestik quqyqtaryna ıe bolýǵa bar kúsh-jigerin jumsady. Bul saıasatty iske asyrý úshin T.Rysqulovqa Túrikkomıssııamen, Túrkistan maıdany Revolıýsııalyq-áskerı keńesimen jáne RK(b)P OK-men kúresýge týra keldi. Sondyqtan da tutas Túrkistan ıdeıasy úshin kúresken T.Rysqulovtyń esimi Túrkistan uǵymynyń balamasyna aınaldy.
Túrkistannyń egemendigin tikeleı V.Lenınniń aldynda talqylaý úshin 1920 jyly mamyrda T.Rysqulov basqarǵan Túrkistan delegasııasy taǵaıyndaldy. T.Rysqulov V.Lenın úshin arnaıy baıandama daıarlaıdy. Baıandamada Túrkistannyń jaǵdaıy, saıası, áleýmettik, ekonomıkalyq, ultaralyq jáne mádenı daǵdarystardyń sebepteri, odan shyǵýdyń joldary ashyp kórsetildi. Qujatta musylman kommýnısteriniń ult máselesi jáne ulttyq memlekettik týraly ıdeıalary tolyq qamtylǵan. Musylman kommýnısteriniń Túrkistanda Reseıdegi sııaqty halyqty áleýmettik jikke bólý, tap kúresin órshitip, proletarıat dıktatýrasyn ornatý jolymen emes, ólkeniń tarıhı erekshelikterimen sanasa otyryp, bolshevıktik partııa jarııalaǵan ulttardyń ózin-ózi bıleý quqyǵyn ómirge demokratııalyq jolmen engizý arqyly jergilikti ulttardyń memlekettigin qalpyna keltirý, eldi saılanbaly keńester arqyly basqarý, ókimet bıligin jergilikti halyq ókilderine berý, respýblıkanyń ishki ózin-ózi qorǵaý kúshteri men syrtqy jaýdan qorǵanatyn qýatty Musylman qyzyl armııasyn qurý, syrttan keletin emıssarlyq organdardy joıý jolymen ǵana damytýǵa bolatynyn atap kórsetti.
1920 jyly 25 mamyrda RK(b)P OK Saıası bıýrosy Túrkistan máselelerin talqylaıdy. Buǵan deıin Túrkistan delegasııasy V.Lenınmen tikeleı kelissózder júrgizgen edi. Saıası bıýro májilisine delegasııa tóraǵasy T.Rysqulov, Túrikkomıssııanyń Máskeýge ilese kelgen músheleri Sh.Elıava men Iа.Rýdzýtak shaqyryldy. Reseı men Túrkistan arasyndaǵy qatynas týraly erejeni daıarlaý úshin quramyna G.Chıcherın, N.Krestınskıı jáne Sh.Elıava kirgizilgen komıssııa taǵaıyndaldy. Komıssııa quramyna Túrkistan delegasııasynyń birde-bir múshesi engizilmedi. Atalǵan komıssııa RK(b)P-nyń Túrkistandaǵy mindetteri týraly OK sheshiminiń jobasyn jasap, ony 1920 jyly 13 maýsymda talqylaýǵa usynady.
Qaýly jobasymen tanysqan V.Lenın birqatar syn-eskertpe jazady. Qaýly jobasynda Reseı samoderjavıesiniń Túrkistandaǵy jartyǵasyrlyq otarlyq saıasatynyń nátıjesinde qalyptasqan qatynastardy joıý RK(b)P-nyń basty mindeti retinde atap kórsetildi. Orys jumysshylarynyń otarshyldyq dertine shaldyqqan toby keńes bıligin qolynda ustaǵan eki jarym jyl ishinde bul qatynastardyń jaqsylyqqa qaraı ózgermegeni bylaı tursyn, «kommýnıstik» qımyldardyń arqasynda burynǵydan da shıelenise tústi, ezgige túsken jergilikti halyq bul qımyldy burynǵy patsha ókimetiniń agentteri qımylynyń jalǵasy dep qarady. Qaýly jobasynda bar kiná patsha ókimetiniń otarlyq saıasaty men revolıýsııadan soń keńes ókimetin basqarǵan «orys jumysshylarynyń shovınıstik tobyna» aýdarylyp, Túrkistannyń naǵyz qojasy bolyp otyrǵan qarýlanǵan orys mujyqtary men kýlaktary nazardan tys qaldyryldy. О́ıtkeni Túrikkomıssııa óz saıasatynda áleýmettik baza retinde eń aldymen solarǵa súıenetin.
О́z eskertpesinde V.Lenın: «meniń oıymsha, joldas Rysqulovtyń jobasyn qabyldamaý qajet. Al komıssııanyń jobasyn kelesi ózgeristermen qabyldaý qajet:
(a) Túrikkomıssııanyń TúrHKK jáne TúrOAK-pen júıeli túrde jumys isteý mindetin engizý:
(1) olardyń qorytyndysyn suraý;
(2) olardy Túrikkomıssııanyń isterine birtindep engizý;
(3) TúrHKK men TúrOAK [jumysyna] qatysý;
(4) barlyq (nemese negizgi) daýly máselelerdi OK-ke jáne BOAK-ke engize otyryp, olarmen «kelisý».
(R) quqyqtardyń birtindep keńeıýin qamtamasyz etetin birqatar praktıkalyq sharany engizý (isterge qatysý jáne t.b.)», deı otyryp, qaýly jobasynda orys mujyqtary men kýlaktarynyń nazardan tys qalǵanyn durys atap kórsetti. Jobada Túrkistanda Túrikkomıssııanyń bolý qajettigi atap kórsetildi. Syrtqy saıasat, syrtqy saýda, áskerı is, qatynas joldary, poshta-telegraf, qarjy máselesi tek Máskeýde sheshiletini, qalǵan máselelerde bılik Túrkistan Ortalyq Atqarý Komıteti men Halyq Komıssarlar Keńesine beriletini aıtyldy.
Qaýly jobasymen Túrkistan delegasııasy da tanysyp shyǵady. Delegasııa 16 maýsymda V.Lenın men N.Krestınskııge qosymsha baıandama tapsyrady.
1920 jyly 29 maýsymda RK(b)P OK-niń Saıası bıýrosy V.Lenınniń nusqaýlaryn negizge ala otyryp, Túrkistan boıynsha sońǵy sheshimderin jarııalaıdy. RK(b)P OK-niń qaýlysynda bolshevıkter partııasy men keńes ókimetiniń Túrkistandaǵy negizgi mindeti retinde mynalardy atap kórsetti:
1) jergilikti halyqtar men eýropalyq qonys aýdarýshylardyń ara-qatynasyn retteý;
2) jergilikti halyqtardyń qoǵamdyq qatynasynda ústem bolyp otyrǵan patrıarhaldyq-feodaldyq sarqynshaqtardy joıý;
3) kelimsek orys kýlaktarynan jergilikti halyqtyń ataqonys jerlerin tartyp alyp, ıelerine qaıtarý;
4) kóshpeli halyqtardy otyryqshylyqqa kóshirýge daıarlaný;
5) orys kýlaktarynyń ekonomıkalyq kúsh-qýatyn álsiretý, olardy qarýsyzdandyrý jáne Ortalyq Reseıge jer aýdarý;
6) patsha ókimetiniń ákimshilik qyzmetkerlerin, sheneýnikterin, polısııa múshelerin Túrkistannan ketirý, jergilikti orys kommýnısteriniń shovınıstik pıǵylmen aýyrǵan bóligin Ortalyqtan keletin basqa kommýnıstermen almastyrý jáne t.b.
Biraq qaýlyda Túrkistan delegasııasy usynǵan negizgi talaptar: Túrikkomıssııany joıý, Túrkistan maıdany Revolıýsııalyq-áskerı keńesiniń bıligin shekteý arqyly búkil ókimet bıligin respýblıkadaǵy zańdy, konstıtýsııaly organdar – Túrikatkom men HKK-ge berý, respýblıkanyń egemendigi, armııany jergilikti halyqtan jasaqtaý, qarjy, syrtqy dıplomatııa, saýda-ekonomıkalyq baılanystar, RKFSR quramyndagy ult respýblıkalarymen ara-qatynas máseleleri, jergilikti halyqtarǵa qatysty saıası, ekonomıkalyq, áleýmettik jáne mádenı saıasattyń joldary, RKFSR úkimetiniń quramynda Túrkistan ókilderiniń bolýy týraly asa mańyzdy talaptar qabyldanbady.
Osyǵan qaramaı, Túrkistan delegasııasynyń Kremldegi kezdesýleriniń tarıhı mańyzy zor boldy. Kreml Túrkistannan burynǵy patsha sheneýnikterin, polısııa múshelerin, kazak atamandaryn, iri saýdagerler men kýlaktardy, eýropalyq kommýnısterdiń shovınıstik tobyn qýyp, jergilikti halyqtar men qonys aýdarýshylardyń qatynasyn retteý, kóshpelilerdiń ataqonys jerlerin ıelerine qaıtarý, orys mujyqtaryn qarýsyzdandyrý týraly tapsyrmalar berdi. Túrkistanda jer-sý reformasyn iske asyrýdyń qajettigin moıyndady. Bul Túrkistan delegasııasynyń saıası jeńisi edi.
1920 jyly 16 maýsymda Túrkistan delegasııasy Máskeýde júrgen Bashqurtstan, Tatarstan men Qazaqstan qaıratkerlerimen kelise otyryp, V.Lenınniń Kommýnıstik Internasıonaldyń II kongresine arnap jazǵan tezısterine túzetýleri men usynystaryn engizedi. V.Lenınniń atyna jiberilgen qujattyń túpnusqasyna Túrkistannan T.Rysqulov pen N.Qojaev, Qazaqstannan A.Baıtursynuly, Bashqurtstannan 3.Ýálıdı men X.Iýmagýlov qol qoıdy.
Túrik qaıratkerleri V.Lenınniń tezısterindegi orys proletarıaty keńes ókimeti kezeńinde qatty ózgerdi. Onyń patsha zamanyndaǵy proletarıattan túbirli aıyrmashylyǵy bar. Sondyqtan da orys proletarıatynyń otar elderdiń eńbekshilerin azat etýdegi róliniń zor ekeni týraly qaǵıdalaryna narazylyq bildiredi. Naqty mysaldarmen kerisinshe qubylysty dáleldeıdi, panıslamızmge qarsy kúrestiń qajettigi týraly usynystaryn synǵa alady. Olar V.Lenınge bodan halyqtardy otarshylardyń qolymen nemese otarshylarǵa arqa súıeıtin jergilikti bıliktiń qolymen azat etýge bolmaıtynyn eskertedi. Orys shovınısteriniń musylmandardy erkine jiberýge bolmaıdy, olar memleket te, qýatty ekonomıka da qura almaıdy, bardy qıratyp bitiredi deıtin ýaǵyzyna soqqy beredi.
Túrkistan delegasııasy 1920 jyly maýsym aıynyń ortasynda Máskeýde túrki-musylman aımaqtarynan kelgen ult qaıratkerlerimen kezdesip, jıyn uıymdastyrady. Jıynǵa Shyǵys halyqtary kommýnıstik uıymdarynyń Ortalyq bıýrosynan Mirseıit Sultanǵalıev, Sahıbkereı Saıdǵalıev, Shaımardan Ibragımov, Tatarstannan Mıqdat Brýndýkov, Qazaqstannan Ahmet Baıtursynuly men Ǵabdýlhákim Bókeıhanov, Bashqurtstannan Ahmet-Zákı Ýálıdov pen Harıs Iýmagýlov, Túrkistannan Turar Rysqulov pen Nızameddın Qojaev, Túrkııadan Baha Alı Saıdbek pen Fýat beı Sabıt qatysady. Jıynda túrki qaıratkerleri RK(b)P-nyń ult saıasaty, oǵan qarsy turýdyń joldary men amaldary týraly keń turǵyda oılasady.
Túrkistan ókili N.Qojaev RK(b)P baǵdarlamasynyń Shyǵys ólkelerine saı emestigin, sondyqtan da ol baǵdarlamaǵa ózgerister engizbeı, qoldaný múmkin emestigin baıandaıdy. Basqarý apparatynda áli kúnge deıin burynǵy patsha ákimderiniń otyrǵanyn, olardyń otarlyq saıasatty jalǵastyryp, musylmandardy bılikke jolatqysy kelmeıtinin málimdeıdi. Sondyqtan da N.Qojaev RK(b)P baǵdarlamasyn qaıta qarap, tıisti ózgerister engizý úshin musylman kommýnısteriniń Búkilreseılik sezin shaqyrý qajet deıdi.
Bashqurtstan ókili X.Iýmagýlovtyń aıtýynsha, RK(b)P baǵdarlamasy Shyǵys úshin emes, Batys úshin jazylǵan. Osy baǵdarlamany basshylyqqa alǵan jergilikti orys bolshevıkteri musylmandarda qalyptasqan proletarıattyń bolmaýyna baılanysty, keńes ókimeti ol aımaqtarda tek orys turǵyndaryna ǵana arqa súıeı alady degen saıasat ustanyp otyr. Sondyqtan da partııanyń baǵdarlamasyna mindetti túrde ózgerister engizý kerek.
Bashqurtstannyń kelesi ókili A.Z.Ýálıdov «Shyǵys halyqtary orys revolıýsııasynyń izimen júre almaıdy, biraq Shyǵysta revolıýsııalyq qozǵalys qajet. Ekonomıkalyq kiriptarlyq saqtalyp otyrǵan jaǵdaıda respýblıkalardyń egemendigi týraly sóz bolýy múmkin emes. Ult aımaqtarynda keńestik bılik patsha otarshylarynyń qolynda tur. Sondyqtan da Shyǵys aımaqtarynyń ulttyq kúshteri revolıýsııalanyp, bılikti óz qoldaryna alýǵa tıis», dep tujyrymdaıdy.
Túrkistan ókili T.Rysqulov keńes ókimetiniń ult máselesin sheshe almaı otyrǵanyn aıyptady. «Batystyń ezgisinen qutylý úshin Shyǵys aımaqtarynda ulttyq revolıýsııa qajet. Túrkistanda, Bashqurtstanda, Qazaqstanda orys revolıýsıonerleri bılikti tartyp aldy da, bılep-tósteı bastady. Qazir gýbernatorlardyń bıligin orys jumysshysynyń bıligi almastyrǵan. О́zgergen esh nárse joq. Shyǵysty Qyzyl armııanyń kúshimen azat etý múmkin emes. Orys otarshylary men Orys Qyzyl armııasyn Reseıge qaıtarý kerek. Qurylyp jatqan ulttyq respýblıkalar tek qaǵaz júzinde ǵana ómir súrip otyr. Keńes ókimeti ulttyq qozǵalystarǵa dem berip, qoldaýǵa tıis. Shyǵysty azat etý úshin tez arada barlyq Shyǵys respýblıkalarynan orystyń otarshyl shovınısteri keri shaqyryp alynsyn, ult aımaqtarynda musylman partııa uıymdary qurylsyn, Shyǵys respýblıkalarynda Qyzyl armııanyń quramy túgeldeı musylman ókilderinen jasaqtalatyn bolsyn, al musylman kommýnısteriniń Búkilreseılik sezin Máskeýde emes, Bakýde nemese Tashkentte shaqyrý qajet», deıdi.
Jıynnyń sońyna taman sóz alǵan A.Baıtursynuly ózine deıin sóılegen sheshenderdiń pikirlerin tolyq qostaıtynyn, Qazaqstannyń bıligi qazir S.Pestkovskıı sııaqty emıssarlardyń qolyna kóshkenin, jaǵdaıdy talqylaý úshin musylman kommýnısteriniń sezin shaqyrýdyń mańyzdylyǵyn atap kórsetedi.
Ult aımaqtarynda qalyptasqan saıası jaǵdaıdy jan-jaqty talqylaǵan qaıratkerler jıynda 1920 jyly 1 tamyzda Bakýde musylman kommýnısteriniń Búkilreseılik sezin shaqyrý týraly biraýyzdan qaýly qabyldaıdy. Sezge musylman partııa uıymdarynan 500 músheden 1 delegat, al jasyryn jaǵdaıda jumys istep jatqan Túrkııa kommýnısteriniń uıymdarynan ár 100 músheden 1 delegat jiberý týraly sheshim shyǵardy. Jıyn qaýlynyń sońǵy nusqasyn daıarlaý úshin quramyna Mirseıit Sultanǵalıev, Sahıbkereı Saıdǵalıev, Ahmet-Zákı Ýálıdı, Turar Rysqulov kirgen arnaıy komıssııa qurady. Biraq RK(b)P OK túrik qaıratkerleriniń bul usynysyn da iske asyrtpaı tastady.
Túrkistan delegasııasy Máskeýde júrgen ýaqytta Tashkenttegi Túrikkomıssııa músheleri – M.Frýnze, V.Kýıbyshev, F.Goloshekın qaýyrt qımyldap, delegasııa jetekshilerine qarsy top uıymdastyryp, olardy qaralaýǵa kiristi. Jergilikti orys kommýnısteriniń qoldaýyna súıengen Túrikkomıssııa musylmandar ortasyna jik túsirý úshin túrlishe aıla-sharǵy qoldandy. Nátıjesinde, saıası kúreste tájirıbesi joq musylman qaıratkerleri áleýmettik, ulttyq, tipti rýlyq-taıpalyq belgileri boıynsha bir-birimen óshtesken toptarǵa jikteldi. Endi ǵana uıymdasyp, jumylyp kele jatqan musylman kommýnısteriniń ulttyq múdde jolynda birigýine jol berilmedi.
RK(b)P OK-men kúres barysynda Túrkistan delegasııasy teorııa men saıasattyń, kóterilgen uran men qaınaǵan ómirdiń úılespeıtini, júrgizilip jatqan saıasattyń ekijúzdiligi men jalǵandyǵyn aıqyn túsindi. Uzaqqa sozylǵan kúrestiń nátıjesiz aıaqtalýy musylman qaıratkerleriniń senimin joǵaltty. Tashkentke oralǵannan keıin, 1920 jyly 18 shildede Túrkistan delegasııasynyń barlyq múshesi qyzmetterinen bas tartyp, otstavkaǵa ketedi. 1920 jyly 22 shildede T.Rysqulovtyń saıası qyzmetten ketip, shyǵarmashylyqpen aınalysý týraly ótinishi «qabyl alyndy».
1920 jyly 29 shildede RK(b)P OK Túrkistandy jeke-dara bılep-tósteýge kóshken Túrikkomıssııaǵa qosymsha taǵy bir emıssarlyq organ – Túrikbıýrony taǵaıyndaıdy. Túrikbıýro quramyna Iа.Peters, L.Kaganovıch sııaqty synnan ótken bolshevıkter kirgizildi. Tamyz aıynda Túrkistanǵa Reseıden túrlishe jumystar úshin taǵy da 150 adam jiberildi. Túrkistannyń saıası tizgini Máskeýdiń qolyna birjola kóshti, jergilikti jerde onyń saıasatyna qarsy turatyn saıası kúsh qalmady. 1920 jyly 19 shildede Túrikkomıssııa Túrkistan О́lkelik partııa komıtetin taratyp, Ýaqytsha Ortalyq Komıtet uıymdastyrady. Túrikkomıssııa tarapynan jasalynǵan qysymnyń nátıjesinde jergilikti kommýnısterdiń jańa toby bılikke barýǵa májbúr boldy.
1920 jyly shildeniń sońynda Peters E.Preobrajenskııge T.Rysqulov bastaǵan musylmandardyń ulttyq qozǵalysy qurtyldy dep qýana habarlaıdy. Peters Túrkistan musylmandarynyń ulttyq qozǵalysyn qurtý úshin Túrikkomıssııanyń qandaı taktıka qoldanǵanyna toqtalady. «Bizdiń ustanǵan tásilimiz ózimiz kóleńkede turyp, musylmandardyń jańa tobyn bılikke jyljytý boldy. Olar HKK men Túrikatkom basyna barǵylary kelmedi, biraq biz olardy zorlap kóndirdik», deıdi Peters.
Osylaısha, 1920 jyly jazda Túrikkomıssııanyń maqsaty oryndalyp, Túrkistannyń saıası egemendigi, musylman halyqtarynyń teńdigi jolynda kúresken, óz maqsattaryn oryndaý jolynda tabandylyǵymen kózge túsken musylman qaıratkerleri T.Rysqulovpen birge jappaı saıası qýǵynǵa ushyratyldy. RK(b)P OK T.Rysqulovty 1920 jyly jazda Túrkistannan ketýge májbúr etti.
Turar Rysqulov tobynyń tutas ári egemen Túrkistan úshin kúresi RK(b)P OK-niń úreıin ushyrdy. V.Lenın osy 1920 jyldyń maýsym aıynda-aq Túrkistandy taratýdy oılastyryp, Saıası bıýronyń Túrkistan máselesimen aınalysqan erekshe komıssııasyna Túrkistannyń О́zbekstan, Qazaqstan jáne Túrikmenstan ólkelerine bólingen etnografııalyq jáne basqa da kartalaryn jasap, osy úsh bóliktiń qosylý nemese bóliný sharttaryn egjeı-tegjeıli anyqtaýdy tapsyrdy.
Biraq Túrkistandaǵy ulttyq-aýmaqtyq mejeleýdi iske asyrý úshin qolaıly saıası jaǵdaı jáne úlken daıyndyq jumystary qajet edi. Túrkistandy bólshekteý arada tórt jyl ótken soń ǵana múmkin boldy. Bıyl mejeleýdiń júzege asyrylǵanyna 100 jyl toldy.
Ordaly QOŃYRATBAEV,
Sábıt ShILDEBAI