Aqtaý mańynda Ázerbaıjan áýe joldaryna (AZAL) tıesili Embraer E190 ushaǵynyń apatqa ushyraýynan keıin kópshilikti «Áýe tasymaly qanshalyqty qaýipsiz?» degen suraq mazalap júr. Elimizde ushaqtan bas tartyp, bıletterin poıyzǵa aýystyryp jatqan adam kóp. Jurttyń bul qorqynyshy men abyrjýy qanshalyqty oryndy? Ushaq shynymen ómirge qaýipti kólik pe?
Halyqaralyq áýe kóligi qaýymdastyǵynyń (IATA) baǵalaýynsha, 2024 jyly áýe tasymalynyń qaýipsizdigi keıingi 5 jyldaǵy ortasha deńgeıden sál joǵary. Degenmen 2023 jylǵa qaraǵanda, byltyr apat sany ósken. Aldyńǵy jyly álemde 29 ushaq apaty bolsa, byltyr munyń sany 42-ge jetken.
IATA málimetinshe, árbir mıllıon áýe reısindegi qaıǵyly jaǵdaılar koeffısıenti ortasha eseppen 1,21-di quraıdy, ıaǵnı bul – 830 myń ushaqtyń (nemese ushýdyń) bireýi qulaıdy degen sóz. Jyl saıyn jolaýshylar ushaqtary shamamen 40 mıllıon ret kókke kóteriledi. Sonyń ishinde byltyrǵy 42 apat az ba, kóp pe? Basqasha aıtqanda, bir adam áýe apatyna túsý úshin keminde 25,2 myń jyl boıy kún saıyn ushaqqa otyrýy kerek eken.
Mamandar salystyrmaly túrde alǵanda, ushaqtyń avtokólikke qaraǵanda áldeqaıda qaýipsiz ekenin aıtady. Jalpy, qazirgi tańda álem boıynsha ushaqtar kún saıyn 120 myń reıs jasap, 12 mln-daı adamdy tasymaldaıdy. Iаǵnı ár ushaqta orta eseppen 100 jolaýshydan bolady degen sóz. Biz joǵaryda jylyna 30-40 ushaq qulaıtynyn aıttyq. Sol apattarda jyl saıyn álem boıynsha myńǵa jeter-jetpes adam qaza tabady eken.
Al IIM-niń málimetinshe, bir jyldyń ishinde bizdiń elimizde kólik apatynan 2,5-3 myń adam dúnıe salady. Salystyrmaly túrde aıtsaq, bul jyl saıyn keminde 25-30 ushaq qulaǵanmen parapar!
Taǵy bir másele – Aqtaýdaǵy apattan keıin jurt arasynda ushaqtyń artqy bóligi qaýipsiz degen pikir qalyptasqany belgili. Shyn máninde solaı ma? 2012 jyly AQSh pen Ulybrıtanııanyń birneshe telearnasy qashyqtan basqarylatyn «Boeing 727» ushaǵyn Sonora shólindegi keýip qalǵan kóldiń ornyna qulatyp, onyń qaı bóligi qaýipsiz ekenin arnaıy tekseristen ótkizgen edi. Sonda ushaq salonynyń artqy jaǵynda otyrǵyzylǵan manekenderdiń múldem zaqym almaǵanyna kózderi jetken.
Degenmen mamandar ár apattyń óz ereksheligi bolatynyn eskertedi. Eger ushaq qulaǵan kezde quıryq jaǵy jerge birinshi soǵylsa, artyndaǵy adamdar kóbirek zaqym alýy múmkin. Sondaı-aq apat kezinde ushaq órtke oransa, jolaýshylardyń tiri qalý múmkindigi áldeqaıda azaıady.
Taǵy bir mysalǵa nazar salsaq, álemdik avıasııa tarıhynda qaza tapqan adamdar sany jaǵynan eń úlken áýe apaty 1985 jyly Japonııada bolǵan. Tokıodan ushyp shyqqan «Boeing 747» ushaǵy kóp ótpeı taýǵa soǵylyp, ishindegi 524 adamnyń tórteýi ǵana tiri qalǵan edi. Bir qyzyǵy, olardyń bári de ushaqtyń eń artqy bóliginde otyrǵan bolyp shyqty. Bul derekter shyn máninde ushaq salonynyń artqy bóligi qaýipsiz ekenin kórsetse kerek.
Statıstıka málimetteri áýe apattaryna negizinen adamı faktor sebep bolatynyn aıtady. Degenmen keıingi 10 jylda eń kóp adam qazasy tirkelgen ushaq apattary jerdegi áýe qorǵanysy kúshteriniń atyp túsirýi saldarynan bolǵan. Máselen, 2014 jyly Donbass aspanynda 298 jolaýshysy bar malaızııalyq Boeing ushaǵyn reseılik «Býk» zymyran-zenıttik kesheni atyp qulatty dep málimdelse, 2020 jyly Irannyń áýe kúshteri Ýkraınanyń jolaýshylar ushaǵyn amerıkalyq zymyran dep qatelesip atyp túsirgeni belgili. Aqtaý mańynda qulaǵan ázerbaıjandyq ushaqqa da Groznyı aspanynda oq jaryqshaqtary tıgeni aıtylyp jatyr. Degenmen apattyń aq-qarasy «qara jáshikti» tekserý jumystary tolyq aıaqtalǵannan keıin naqty belgili bolmaq...