Aıtar áńgimesin «E-ee, biz ne kórmedik?!» dep kúrsine bastaýshy edi keshegi úlkender. Iá, olar – soǵysty, ashtyqty, sonyń zardapty saldarlary joqshylyq, jetimdik pen jesirlikti kórdi. Beınet keshti, qashty, tyǵyldy, jaltaq-jaltaq kún keshti. Sondyqtan da olardyń aıtar áńgimesin «E-ee, biz ne kórmedik?» dep bastaýǵa moraldyq turǵyda tolyq qaqylary bar edi. Solar sııaqty biz de keıde áńgimemizdi «E-ee, biz ne kórmedik?» dep bastap ketkimiz kelip turady.
Keshegilerden estigenimizdiń áseri bolar. Biraq aýzyń barmaıdy. О́ıtkeni, ne kórippiz sonsha, keshegilerdiń kórgeniniń qasynda bizdiki oıynshyq qoı. Degenmen, biz de olar kórgen qıyndyqty bastan ótkermesek te estidik, janymyzben túısindik, júregimiz aýyrdy. Olardyń boılaryndaǵy qorqynysh, dert, úreı qanmen bizdiń jan-tánimizge tarady. Munyń zardaby da ońaı emes, árıne...
Oılap otyrsaq, biz de biraz nárse kórippiz, estippiz, túısinippiz, sezinippiz. Solardyń barlyǵyn oı eleginen, sana sarabynan ótkizer bolsańyz jadyńda qadaý-qadaý dúnıeler jańǵyryp turyp alady, jaryqtyq... Onyń barlyǵyn tolyq qamtyp jazý ne aıtý múmkin de emes, sondyqtan keıbir jaǵdaıattardyń shetine ǵana oı júgirtip, «tisińe basyp, tańdaıyńa tıigizip, dámin alǵandaı» bolasyń... Sonymen...
Qazaq turmysynda kóp qoldanylǵan buzaý-tulyp, ton-tulyp jıi esime túsedi. Onysy nesi eken?.. Bizge belgilisi, qazaq úsh zatqa tulyp ataýyn bergen. Úsheýiniń de túp-tórkini bir sııaqty, biraq úsheýi úsh túrli maqsatta qoldanylǵan. Birinshisi – biteý soıylǵan, júni syrtyna qaratylyp, ishi shóp-shalamǵa toltyrylǵan buzaý terisi, ekinshisi – kóbine qoı terisinen tigiletin, ishiniń júni qalyń, etegi uzyn, jaǵasy júndi qystyq kıim, óte jyly ton, úshinshisi – sportta qoldanylatyn kádimgi «grýsha».
Biz bul maqalamyzda alǵashqy ekeýi jóninde az-kem sóz qozǵasaq.
Buzaýy ólgen sıyrdy ısindirip, ıdirtý úshin jasalǵan tulyp jóninde sóz qozǵaǵanda aqıyq aqyndar – Saǵı Jıenbaev pen Jumeken Nájimedenovtiń «Tulyp» atty óleńderi eske túsedi. Aqyndardyń atalǵan óleńderinde bul tulyptyń anyqtamasy, qyzmeti poezııa tilimen dál berilgen. Bul óleńder tulyptyń taqsiretti kezeńderde qazaq ómirindegi orny, ashtyqtan talmaýsyrap, kózi bozara qorek izdegen qanshama jannyń kómeıin jipsip, nár alýyna septigin qalaı tıgizgeni jónindegi qasiret jyry, úmit jyry sekildi.
Jumeken Nájimedenovtiń «Tulyp» atty óleńinde:
«Qyzyl buzaý aram qatty,
Terisin
sypyryp ap ájem jelge keptirip:
Qoldan buzaý jasap qoıdy qaıtadan
terige álgi shóp tyǵyp.
Netken, netken qataldyq:
Qyzyl buzaý – qyzyl tulyp atandy.
Kózi ornynan shóp kórindi sarǵaıyp –
Shópke toımaı ólip pe eken ol qasqa?!» deıdi aqyn.
Bul shıetteı bala-shaǵany aqsyz qaldyrmaý amaly, buzaýynan aıyrylǵan saýyn sıyrdyń sýalyp ketpeýi úshin jasalǵan qareket. Sıyr, onyń súti bir otbasynyń tirshilik kózi, ómirlerin jalǵar qorek. Al odan aıyrylý – ózek talý, ómirem qabý.
Odan ári aqyn:
«...Tek ol joly...
Qyzyl sıyr óristen
Móńirep keldi tórt emshegi shanshylyp,
Shanshylǵany sonshama
qoıǵandaı ed árqaısyna qamshy ilip.
Saýyny asqan sıyr azan qaǵady,
Serpip-serpip tebindi artqy aıaǵyn.
Qyzyl-sábıdi aıap edim men mana,
endi myna qyzyl-anany aıadym.
Qyzyl sıyr tulypty ıiskep,
Kenet bir
terileri jıyryq qaqty baýrynyń.
Nyqylyqtap otyrdy ájem,
Shelektiń
saldyratyp baýlyǵyn...» deıdi aqyn tebirene.
Tulypqa ısingen sıyr sútti bulaqtaı aǵyzdy. Ash qursaqtar jubandy. О́mir jalǵasty. Adam tulyppen sıyrdy aldaýsyratty, onysyn jubatý dep sanady, al janýar oǵan aldandy ma, joq pa kim biler? Biraq aldanbady degenniń ózinde sıyrdyń odan basqa amaly bar me edi? Buzaýynyń terisin ıskep jubanǵan sıyrdaı kúı keshken talaı jannyń ishki muńyn:
«Bórkin ıiskep qaza bolǵan ulynyń
Qarııa otyr ózin aldap amaldap.
Jańa shyqtym sol úıden men,
tabanda
Men de ózińniń ulyńmyn ǵoı dep aldap...» degen joldarmen egilte, tógilte bergen aqynnyń bul óleńinen tulyptyń talaı qazaq balasynyń ashtyq qursaýynan amaldap shyǵýyna sebepker bolǵanyn kóre alamyz.
Al ataqty Saǵı Jıenbaevtyń «Tulyp» degen óleńiniń orta tusynda:
«...Kútip júrdik, umytyp bar qaıǵyny,
Aýyzymyz aqqa tıer aı-kúndi!
Kúreń qasqa sıyr bizdiń sol jyly
Týa sala buzaýynan aıyryldy...
...Sodan keıin ashýly bop aldy da,
Mańaıyna jolatpady jandy da...
Tulyp jasap terisinen buzaýdyń
Bir kúni apam apardy onyń aldyna...
...Buzaýym dep oılady ma kádimgi,
Bosatty ma ol alpys eki tamyrdy.
Bar denesi erip bara jatqandaı,
Baýyrynan súti saýlap aǵyldy...», deıdi aqyn.
Sýretkerden artyq aıta almaımyz. Kádimgi kepken terige jan bitirip jibergendeı aqyn tulyptyń aldamshy beınesi arqyly jalǵan ómirdiń fılosofııalyq jaı-japsaryn aldyńa jaıyp salady, tirshiliktiń aldamshy keıpin kóz aldyńa keltiredi. Negizgi oıyna temirqazyq bolǵan bul oılaryn jetkizý úshin aqyn tulyp pen sıyrdy mysalǵa alady. Al biz tereńdemeı-aq bergi betine ǵana oı júgirtsek, tulyptyń talaı qazaqty «asyraǵanyn» ońaı uǵamyz.
Demek, qos aqyn tebiren sóz etip, qasıet «sińirip» jibergen bul tulyptyń qazaq úshin orny bar.
Al endi oıdy-oı qozǵaı kele ton-tulyp jóninde de birer aýyz sóz aıta keteıik.
Bizdiń úıde eki tulyp boldy. О́te qalyń bolatyn. Biriniń ishki júni qyzylǵa, ekinshisiniki qaraǵa boıalǵan. Apam Dildash bul eki tulypty uqypty ustaıtyn, sandyqqa salyp saqtaıtyn. Qystyń kúni mal jaıýǵa, joq izdeýge shyqqanda ǵana kókeme ne bizge kıgizetin. Keıin bul tulyptardyń «taǵdyry» qalaı bolǵanyn bilmedim.
Ton-tulyp kóbine qoı terisinen jasalady. Ishi júndi, qalyń tulypty talaı kıdik. Qandaı aıaz bolsa da yzǵar ótkizbeıdi, uzyn etegi butqa, bıik jaǵasy moıyn-basqa pana, úskirik, boran úshin alynbas qamal. Bul jaǵy túsinikti. Al osy tulyptyń talaı qazaq balasyn ashtyqtan aman alyp qalǵanyn bireý bilse, bireý bilmes. Biz osy jaǵyna toqtalaıyq. Bul qalaı deısiz ǵoı.
Keshegi tarshylyqty zaman. Qorek eter azyq joq ne tapshy. Balalar tarapynan «Apa qarnym ashty» degen sóz kúnine san márte aıtylady. Júıkesi juqarǵan úlkender jaǵynan oǵan jaýap retinde «Qarnyńa qara pyshaq qadalǵyr» degen jaýap zamatta qaıtarylady. О́mirdiń ishki de, syrtqy da pishimi súreńsiz, kelte tigilgen, jylýy joq jyrtyq kıim sekildi. Mine osyndaı zamandarda sharasy az qaıran atalar men analar bir mezet tulypqa júginipti...
Kún yzǵarly. Kıiz úı, jappa tamdar ishi azynap tur. Bas kóterer jurt erteli-kesh aqysyz-pulsyz kolhoz jumysynda. Bári úıdegi ashqursaq perzentterine alańdaýly. Úıdi ysytyp otyryńdar dep jaǵýǵa kórsetip keter otyn, iship-jersińder dep berip keter azyq joq. Sondaı kezderde tysqa ústerine ilingenin ilip shyǵar úlkender ton-tulyptaryn úılerine qaldyryp ketedi eken. Ne úshin, birinshiden astaryna syz ótpesin dep jerge tósegen, ekinshiden, eń mańyzdysy eńbekkúnge alǵan ne qaǵa beriste qyrman nemese taǵy bir jerden qaltasyna urlap-jyrlaǵandaı bolyp ala kelgen bir ýys, bálkim qos ýys únemdi jasyryna qýyryp, ony jumysqa keterlerinde álgi tulyptyń qalyń júniniń arasyna shashyp ketken. Bul da bir sharasyzdyqtan týyndaǵan amal. Álgi bıdaıdy teńdeı bólip ýystaryna salyp ketse bala neme sol zamatta asap jutyp jiberedi de taǵy tamaq izdeıdi. Al qýyrylǵan dándi tulyptyń qalyń júniniń arasyna shashyp ketse, birden bárin aýyzǵa ytqytý múmkin bolmaıdy. Bala baıǵus keshke deıin qalyń júnniń arasynan bıdaı terip kún ótkizedi. Tamaq dese qaptaǵan bıdaı qalyń jún arasynda jatyr. Eń bastysy bar, joq emes. Endi sony taýyp jeı ber. Sodan baıǵus bala bıdaıdy talǵajaý etemin dep «ormannan» izdeıdi. Silesi qurıdy. Tapqanymen qursaǵyn aldaıdy. Bul qaýryt «jumystan» álsiz bala tez sharshaıdy da uıqy qysyp jatyp qalady. Ýaıymdaıtyn eshteńe joq, óıtkeni astynda jyp-jyly, qalyń tulyp bar. Mine, qazaqtyń talaı balalary osylaı ótpeli kezeńnen ózegi talsa da ómirem qappaı tiri shyqqan. Endeshe, ton-tulypqa, álgi amaldy oılap tapqan úlkenderge qalaı razy bolmaısyń. Mine, solaı.
Qazaq buzaý-tulyp pen ton-tulypqa shash etekten qaryzdar dep senimmen aıta almaspyz, biraq bul múlikterdiń kezinde talaı urpaqtyń aman qalýyna septigin tıgizgenin bile júreıik. Bul da bir ótken tarıhtyń eles-beınesiniń bir qyryn kóz aldyńa ákelýińe kómekteser, bálkim.