Bir sát tereze syrtyndaǵy aǵashtarǵa kóz salyńyzshy, olar da jalǵyzdyqtan jabyrqaıtyn sııaqty seziledi. Múmkin olar ón boıynan ósip shyqqan japyraqtardy, butaqtaryna qonatyn qustardy ańsaıdy. «Jalǵyzdyq degen – óz-ózińmen betpe-bet kelý», depti bir danyshpan. Durys ta shyǵar. Al bul uǵymdy rýhanı erkindiktiń bastaýy degen túsinikpen qabyldaıtyndar da joq emes.
Halqymyzdyń sanǵasyrlyq tarıhynda jalǵyzdyq uǵymynyń tereń maǵynasy bar. Ol – ońashalyq qana emes, ol – óz maqsatyna jetý jolyndaǵy kúres, qoǵammen úndese otyryp, jeke-dara bola bilý. Qaı dáýirdi alsaq ta, halqynyń bolashaǵy úshin basyn báıgege tikken tulǵalar az bolmaǵan. Olar jalǵyz júrip, kóptiń júgin arqalady, jalǵyz kúresip, ulttyń múddesin qorǵady. Buny bir sózben túıindesek, jalǵyzdyq – keıde tańdaý, keıde taǵdyr. Ultymyzdyń baı tarıhyna kóz júgirtsek, jalǵyzdyqtyń san mysalyn ońaı taýyp alamyz. Abaı, Shoqan, Muhtar syndy alyptardyń ómiri – osyǵan dálel. Olar óz zamanynan, ondaǵy toptan oq boıy ozyq turdy, sonysymen jalǵyzdyqtyń dámin de erte tatty. Hakim Abaıdyń jalǵyz oıy men kózqarasy óz ýaqytyndaǵy kereǵarlyqpen, nadandyqpen qarsy keldi. Al Shoqan Ýálıhanov áý bastan óner-bilimge den qoıyp, jańa kókjıekterdi ashýǵa talpyndy. Asha aldy da. Olardyń izin jalǵaǵan uly jazýshy Muhtar Áýezov bar álemge qazaq prozasynyń qasıetin, qudiretin tanytty, túsindirdi. Oılap kórseńiz, osy tulǵalardyń jetistigi dara oılaýynda eken. Olardyń jalǵyzdyǵy – ózderi tańdaǵan joldyń qıyr-soqpaqtyǵynda hám bıiktiginde. Osy jalǵyzdardyń shyǵarǵan úni kúlli qazaqtyń daýysy bolyp estildi, kókke samǵady, tarıh tórinen oryn tapty. Bul kúnderi sol jalǵyzdyq únin kóp bolyp estımiz, soǵan marqaıamyz. Bul da zańdylyq shyǵar. Bizdiń qazirgi ýaqytta da jalǵyzdar az emes.
Qoǵamda ár salada jańalyq ashyp, óz ıdeıasyn kópke usynyp júrgender barshylyq. Olardyń jalǵyz qasıeti – keıde túsinispeýshilikke, syn-qaterge kezdesse de, óz bastamasynan, tańdaǵan jalǵyz jolynan jańylmaıdy. Buǵan sebep bireý ǵana. Kópke umtylǵan jalǵyzdyń maqsaty aıqyn, armany asqaq. Ǵylym men mádenıette, saıasat pen kásipkerlikte erekshe kózge túsip júrgen azamattar da jalǵyz.
Degenmen jalǵyzdyqtyń júgi keıde aýyr bolatyny da – bizdiń tájirıbemizde bar dúnıe. Uly Abaıdyń «Myńmen jalǵyz alystym, kiná qoıma» degeninen-aq onyń bar ýaıymy men qaıǵysyn tarazylaı berińiz. Keıde kópke umtylǵan jalǵyzdyń úni álsiz estilýi múmkin, alaıda ýaqyt onyń adaldyǵy men eńbegin zaıa ketirmeıdi. Qulagerdiń basyn qushaqtap alyp, kól-kósir sherli óleń aıtyp otyrǵan Aqandy kóz aldyńyzǵa elestetińizshi, mine, kópke umtylǵan jalǵyzdyqtyń biri sol. «Kim jatyr, abaqtyda qazaq jatyr, júregin ashy shemen qajap jatyr», dep tas túrmede óleń saýǵan Tańjaryq aqynnyń halin túsinseńiz, siz de bir sát jalǵyzdyq keshesiz.
Keıde bizdiń tarıhymyzda mádenı qundylyqtardyń kóbi úni alysqa jetken jalǵyzdardyń qaıratymen jazyldy dep oılaımyn. Oıym asyra silteý bolsa, óz sózim ózimdiki. Al qazir kópke umtylǵan jalǵyzdar qoǵamnyń qozǵaýshy kúshi ekeni moıyndaldy. Shyndyǵynda, olar moıyndatty. О́z ıdeıasyn júzege asyryp, qarapaıym halyqtyń sanasyna sáýle túsirgen tulǵalar ár halyqta saýsaqpen sanarlyq eken, demek bul – ǵalamdyq zańdylyq. Áý basta jalǵyzdyqtan týyndaǵan oılar, kózqarastar, reformalar, batyl sheshimder kóp ótpeı búkil qoǵamnyń muratyna, izgi jolyna aınalady. Ýaqyt pen tózim, eńbek pen senim bul jolda serik bolmaq.
Týysqan qyrǵyzdarda «Ulymnyń ulyn jetelep, choń ene bolyp otyrsam» degen támsil bar. Iаǵnı jalǵyz qalmasaq, urpaǵymyz óshpese degen óskeleń úmittiń ushqyny. Jalǵyzdyqtyń mánin durys túsine bilsek, onyń ar jaǵynda halyqtyń úmiti, ulttyń rýhy jatqanyn ańǵaramyz. Aqyn Qadyr Myrza Áli: «Uly maqsat qoımasaq aldymyzǵa, Bola almaımyz eshqashan uly halyq», dep jazǵanyndaı, aldyna uly maqsat qoıǵan ulylar jalǵyzdyqtyń kúıin keshetini ras. Sol jalǵyzdyq – eldi asqaraly bıikterge bastaýdan týǵan áreket.