Salyq kodeksindegi ózgerister – jaı ǵana reforma emes, memleket pen bıznes arasyndaǵy «qoǵamdyq shart» paradıgmasynyń aýysýy. Jańa Salyq kodeksi tejegish emes, kásipkerlikti damytý úshin yntalandyrý bolýy kerek. Eńbekaqy tóleý qoryna túsetin júktemeni azaıtyp qana qoımaı, azamattar úshin shegerimder ınstıtýtyn belsendi engizý túrindegi ótemaqy tetikterin de oılastyrý óte mańyzdy. Bul salyqtardy tóleý mádenıetin yntalandyryp qana qoımaı, sonymen qatar qarjylyq-áleýmettik qoldaý kórsetedi.
Reformany muqııat esepteýler men egjeı-tegjeı pysyqtaýlardan keıin asyqpaı júrgizý qajet. Eger memleket QQS-ty kóterip, aınalym shegin azaıtyp, gaz ben janar-jaǵarmaı baǵasyn bosatsa, ınflıasııanyń qýatty aınalymyna ǵana emes, bıznestiń iskerlik belsendiliginiń kúrt baıaýlaýyna da tap bolady. Úkimette ótken jıynda 2025 jyly ınflıasııalyq faktorlar kóp bolatyny ashyq aıtyldy. Baǵanyń ósýi kóptegen azyq-túlik jáne azyq-túlik emes ónimge, sáıkesinshe, bul ınflıasııaǵa áser etedi.
COVID-19 pandemııasynan beri korporatıvti tabys salyǵy, qosylǵan qun salyǵyn tóleýden bosatý kózdelgen arnaıy salyq rejimderi boıynsha jumys isteıtin kásiporyndar bazasyn muqııat qaıta qaraý qajet. Mysaly, salyq túsimderi men bıýdjet shyǵystary arasyndaǵy aıyrmashylyq 2019 jylǵy 5,2 trln teńgeden 2023 jyly 10,7 trln teńgege deıin ósti. Bıýdjettiń Ulttyq qordan túsetin túsimderge táýeldiligi qosymsha syn-qater kúıinde qalyp otyr. Keıingi 10 jylda qordan 40 trln teńge alyndy, bul onyń túsiminen 10 trln teńgege artyq. Mundaı tájirıbe ekonomıka úshin qarjylyq býfer bolyp sanalatyn qordyń sarqylý qaýpin tóndiredi. Salyq júıesindegi túbegeıli ózgerister «qoǵamdyq shartty» qozǵaıdy jáne memlekettik qarjydaǵy reformalardy jedeldetýdi, qatań bıýdjettik erejeler men halyqaralyq basqarý standarttaryn qabyldaýdy, básekelestik pen ósýdi yntalandyrý úshin ekonomıkaǵa memlekettiń qatysýyn tómendetýdi qosa alǵanda, memleketten qarsy mindettemelerdi talap etedi.
Jıynda bıýdjettik erejelerdiń jumys isteı bermeıtini ashyq aıtyldy. Ulttyq qor qarajatyn «maqsatsyz» paıdalanýǵa jol berilmeıtini belgili boldy. Keıingi eki jylda nysanaly transfertter de, QMG jáne «Qazatomónerkásip» arqyly qordan aqsha alý da Ulttyq qordy el ekonomıkasyna serpin beretin iri ınfraqurylymdyq jobalar úshin paıdalaný qajettigi týraly tujyrymdamaǵa saı kelmedi. Bul úderisterdiń qalypty jumys isteýi úshin Ulttyq bank pen Úkimettiń birlesken, úılesimdi jumysy qajet. Shyn máninde, qosymsha jınalǵan salyqtyń ekonomıkanyń damýyna jáne azamattardyń ál-aýqatynyń jaqsarýyna baǵyttalýy mańyzdy. Sondyqtan bıýdjet shyǵyndaryn tártipke keltirý jáne olardyń damý maqsatyna basymdyq berý jónindegi reformalardy jedeldetý qajet.
Ǵalymjan AITQAZIN,
ekonomıst