«Jana jyl qutty bolsyn!», dedi dap-dardaı tanysym «ń»-syz tilek aıtyp. Onyń sózindegi «ń» dybysyn baıaý esip turǵan jel jutqan joq. Tabıǵatynan solaı sóıleı me, álde aralas tildiń qurbany ma, ol jaǵy beımálim. Osylaı árkimniń aýzynan «ń» dybysyn izdep sabylsańyz, birtalaı jerge baryp, aıaldarymyz da shyndyq. Sóıtsek, qazir mekteptegi oqýshylarymyzdyń kóbi «ń»-syz ómir súrip kele jatyr eken. Olarǵa «ń»-yń qaıda deıtin muǵalimder bar ma, joq pa, ol da belgisiz. Al bar bolsa, bir árip úshin kúres júrip jatqany sózsiz.
«Ń»-dy oılasam, myna bir oqıǵa esime orala beredi. Qytaıdan elimizge kele jatqan aýyldas aǵamyzdy «Qorǵas» kedenindegi bir qyzmetker toqtatyp, «sómkeńdi ash» depti. Ashypty. Týystaryna syılyqqa ala kele jatqan jeıdelerdi kórip: «Mynaý jana ma?», degen suraq qoıypty. «Janbaıdy», dep jaýap aıtypty aǵamyz. Keden qyzmetkeri ekinshi ret «mynaý jana ma?» dep surapty. Túk túsinbeı turǵan ol «Áı, jeıde janǵanyn kimnen kórdiń? Janbaıdy ol», dep tońq etipti. Sonda anadaıda turǵan taǵy bir keden qyzmetkeri kelip: «Siz túsinbeı qaldyńyz, ol jeıde jańa ma dep surady» degendi aıtady. Mine, osyndaı kishkene ǵana oqıǵaǵa «ń» dybysy sebep bolyp otyr. «Qyzyl tilde býyn joq» dep túsinetin halqymyz qashannan beri taza sóılep, tartystarda, jıyn-toılarda sóz saıysyna shyǵyp, «ana tilin – arym» dep bilgeni málim.
«Ń» dybysyn aıta almaýdyń birneshe sebebi bar: fızıologııalyq jaǵynan durys qalyptaspaǵan adamnyń ń dybysyn durys aıta almaýy, ıaǵnı balanyń aýyz qýysyndaǵy, artıkýlıasııasyndaǵy kemistikterdiń bolýy (tistiń qısyq shyǵýy, tańdaıdyń, tildiń jyryq bolyp týylýy, til ershiginiń qysqa bolýy t.b.). Jańadan tili shyǵyp kele jatqan balanyń dybystardy aıtqanda, ata-ananyń erekshe mán bermeýi. Osy oraıda akademık R.Syzdyqtyń pikirinshe, eń aldymen, balanyń tili úı ishinde, otbasynda shyǵady. Demek, balany ana tilinde baýlýda, onyń ishinde sózderdi durys dybystaı bilýge úıretetin tuńǵysh ustazy – ata-anasy jáne úı ishindegi ózge de úlkender ekeni málim. Sondyqtan tili shyqqan balaǵa qazaq dybystaryn durys aıtqyzyp úıretýge ata-ana jaýapty. Balanyń ana tili durys qalyptaspaı turyp, ekinshi tildi qatar qoldanýy. Sebebi tili tolyq shyqqanymen, óz ana tiliniń dybystaryn durys aıta almaıtyn balaǵa orys tiliniń ári aǵylshyn tiliniń áseri bar. Gadjetten mýltfılmderdi, beınerolıkterdi oryssha ne aǵylshynsha kórip ósken bala mindetti túrde «n» men «ń» dybystaryn shatastyryp, olardyń ózara ereksheligin ajyrata almaıdy. Olar úshin ekeýi bir dybys bolyp qabyldanady», deıdi A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýty fonetıka bóliminiń meńgerýshisi Janar Jumabaı.
Osy másele týraly Abaı atyndaǵy № 87 mektep-gımnazııanyń «Qazaq tili» pániniń oqytýshysy Áıgerim Birjanqyzyn sózge tarttyq: «ń» dybysyn aıta almaıtyndar kóbeıip ketti, nelikten? Ata-analar tili shyqqan balaǵa sanamaq, qýyrmash sekildi oıyndardy oınatpaıdy. Otbasynda balaǵa jańyltpash jattatqyzǵannyń ornyna qolyna smartfon ustatyp qoıady. Sábılerdiń kóretin kontentteriniń bári oryssha, ata-anasy da oryssha aralastyryp sóılep jatady. Bala tól dybystardy aıtpaq turmaq, kúndelikti turmysta estimegendikten aıta da almaıdy dep oılaımyn. Qalaly jerde qazaq tilin kúndelikti qarym-qatynas tili retinde az qoldanǵandyqtan, keıbir oqýshylar qazaq tilindegi tól dybystardy durys aıta almaıdy. Ásirese orys tildi ortada ósken balalar men jastarda «ń» dybysyn aıtýǵa qajetti bulshyqetter men sóıleý ádetteri damymaýy múmkin. Balabaqsha men basaýysh synypta dybystardy ótkende ár dybystyń dybystalý tehnıkasyna kóp kóńil bólmeýi de múmkin. Qazaq tiliniń artıkýlıasııalyq bazasynda «ń» dybysy erekshe oryn alady. Ol tildiń artqy jaǵynyń jumsaq tańdaıǵa kóterilýi arqyly jasalady. Bulshyqetter durys jattyqtyrylmasa, bul dybysty aıtý qıynǵa soǵady. Bala kezden «ń»dybysyn durys aıtýdy úırenbese, eseıgen kezde ony túzetý qıyn bolýy múmkin. Arnaıy artıkýlıasııalyq jattyǵýlar arqyly «ń» dybysyn durys aıtýǵa úıretýge bolady. Jańyltpash jattatqyzýdyń kómegi zor. Aýyz ádebıetimen sýsyndaǵan bala «ń» dybysyn aıtýdan qınalmaıdy dep oılaımyn. Sabaqta, úziliste «ń» dybysy kezdesetin jańyltpash aıtqyzý arqyly kúresýge bolady. Mysaly, myńǵyrǵan mal myń-myń, Mań yń-dyń. Nemese: «Jer asty úńgirleri...» dep dosym mińgirledi, Ol mińgirlegende Úńgirler de kúńgirledi. Qazaq tili páninen 5-synypta fonetıka taraýyn ótkemiz. Býyndarmen jumys jasaý barysynda «Ań-ań-ań», «Eń-eń-eń», «Oń-oń-oń», «Uń-uń-uń» sııaqty býyndardy qaıtalap aıtqyzamyz. Ár dybysty sozyp aıtqyzsa, til men tańdaı bulshyqetterin jattyqtyrady. Jazylym barysynda da oqýshylar «n» men «ń» dybystaryn ajyrata almaı jatady. Bundaı jaǵdaıda tildi taza ári durys meńgerý úshin «ń» dybysy kezdesetin jalǵaýlar men qosymshalardy durys qoldanýǵa erekshe mán berý kerek. «Ń» dybysy kezdesetin táýeldik, septik (ilik septigi), jiktik jalǵaýlardy sapaly meńgertý arqyly nátıjege jetýge bolady». Biz mektepte de osyndaı másele saqtalyp jatqanyn oqytýshylardan kúndelikti estip júrmiz.
«Ń» dybysy tek qazaq tilinde ǵana emes, túrki tilderinde de keńinen kezdesedi ári ulttyq mádenıettiń, tildiń baıyrǵy bolmysyn kórsetedi. Latyn grafıkasynda bul dybys «N» nemese arnaıy dıakrıtıkalyq belgi arqyly beriledi. Jańa álipbı reformalary kezinde ń árpin durys tańbalaý máselesi jıi talqylandy, sebebi bul dybys qazaq tiliniń tabıǵı bolmysyn saqtaýda mańyzdy ról atqaratynyn bizdiń ǵalymdarymyz anyq biletin edi. «Ń» dybysy qazaq tilimen qatar, ıakýt, ózbek, qyrǵyz, tatar, bashqurt sııaqty túrki tilderinde de qoldanylady. Al aǵylshyn tilinde de «ń» dybysy bar. Mysaly, aǵylshyn tilinde «sing» sózindegi sońǵy dybys qazaqtyń «ń»-yna óte jaqyn, shamalas keledi.
«Ń» dybysy – qazaq tiliniń ereksheligin tanytatyn tól dybys. Onyń durys aıtylýy men jazylýyn saqtaý – ulttyq tildi qorǵaýdyń jáne damytýdyń mańyzdy bóligi. Al logoped maman Aqerke Ordabaıqyzynyń aıtýynsha, bala qaı dybysty aıta almasa, aldymen tildi joǵarǵy tiske tıgizip jáne ustaýdy úıregen durys eken. «Iаǵnı dybysy aıtylǵanda til joǵary tańdaıǵa tıip, diril arqyly shyǵady. Sol sııaqty qaı dybys bolmasyn, sol dabystyń aıtylýyna qaraı tildi ıkemdegen jón», deıdi ol sala mamany retinde. Al qazirge biz «ń»-dy bilmes dymdy bilmes deýden ári asa almaı turmyz. Negizi bul úlken másele, oǵan tek sala mamandary ǵana emes, ár adam kóńil bólýge tıis.