Aqkelinde mektep ashqan «Sáken aǵaı»

Sáken aǵaı ashqan Aqkelin mektebi qazirgi Pavlodar oblysy aýmaǵyndaǵy tuńǵysh mektep bolǵanyn tarıh paraq­taryn aqtaryp otyryp bildik.

Aqkelindegi mekteptiń sulbasy

Bıligi men ataq-dańqy Ertis-Baıan eline ǵana emes, dúıim qazaq jerine keń taraǵan Musa myrza, Musa Shormanovtyń týǵanyna bıyl 207 jyl tolsa, Sádýaqas Shormanovqa 175 jyl tolyp otyr. Musa Shormanov jastaıynan el basqarý isine aralasyp, Baıanaýyl syrtqy okrýginde shamamen 15 jyldaı aǵa sultan bolǵan. Odan soń ómirden ótkenshe Batys-Sibir general-gýbernatorynyń qazaqtar bo­ıynsha keńesshisi qyzmetin atqardy. Musa myrzanyń eline jasaǵan jaqsylyǵy, qazaq balalaryn medrese, gımnazııa men joǵary oqý ornyna jiberip, olarǵa qarjylaı qoldaý kórsetken, járdem ber­geni kóptegen kitapta jazylyp júr. Shormanovtar áýleti qazaq halqynyń sharýashylyǵy men qajettiligin qorǵaý isinde patsha ókimetine talaı márte júgingen. Aǵa sultan dúnıeden ótkende áýlıe Máshhúr Júsiptiń:

«Din shyraǵyn jandyrdyń,

Baıandaıyn qalaǵa meshit-medrese saldyrdyń.

Nur balqyp raýshan júzińnen,

Jurttyń meıirin qandyrdyń», dep joqtaǵany Musa myrzanyń eline barynsha janashyr azamat bolǵanyn ańǵartsa kerek.

Sádýaqas Shormanov

Baıanaýyldyq belgili ólketanýshy Altynbek Qurmanovtyń aıtýynsha, Reseıdiń otarlandyrý saıasatynan Baıanaýyl tóńiregindegi iri baılar men myrzalar kóp zardap shekken. 1868 jyly Baıanaýyl syrtqy okrýgi jabylyp, Musa Shormanov qazirgi «Shorman syzy» dep atalatyn quıqaly jerden Aqkelinge kóshiriledi (qazirgi Musa Shorman aýyly). Onyń aldynda 1853 jyly Aqkelin mekenine úı salý týraly 18 adamnyń qoly qoıylǵan qolhat bar (QR Memlekettik arhıvinde saqtaýly). Qolhatta atalǵan jerge aǵash úıler salyp, keıinirek egin ekpekshimiz delingen. Oǵan Musa Shormanovtyń móri basylǵan.

– Musa myrza Aqkelinge kósherde Batys-Sibir general-gýbernatorymen dıirmen ornatamyn, orys-qazaq mektebin ashamyn degen kelisimmen barǵan eken. Mektep ashý ıdeıasy ákesiniki bolǵanymen, ony tuńǵysh uly Sádýaqas júzege asyrdy. Sádýaqas bılikte otyrmaǵan, mansapqa qyzyqpaǵan, óz ortasynda parasattylyǵymen tanylǵan jan bolǵan desedi. Qazaqtyń oqyǵan jas­taryn janyna úıir etip, olarǵa árdaıym qamqorlyq jasaǵan. Aqkelin mektebi 1903 jyly 4 klastyq orys-qazaq mektebi bolyp ashylǵanymen, oqytý kóbine orys tilinde júrgizilipti. Bul mektepke alǵashqy jyly barǵandardyń qatarynda Qanysh Sátbaevtyń aǵasy Ǵabdulǵazız bar. Odan soń bala Qanysh 7 shaqyrym jerdegi aýyly­nan taımen kelip júrip bilim alǵan. Ol týraly Álkeı Marǵulan atamyzdyń eńbekterinde bar. Qanyshpen birge bilim alǵandar qatarynda Muhamedjanov degen alashordalyq bolǵan, ony keıin bolshevıkter ábden uryp, aqyl-esin kem qylǵanyn aıtatyn úlkender, deıdi ólketanýshy.

Jalpy, HH ǵasyr basynda Baıanaýyl jerinde tuńǵysh mektep Aqkelinde ashylsa, keıinirek Joǵary Qyzylshilik (Toraıǵyr aýyly mańynda) jáne Aqmektepte (qazirgi Birlik aýyldyq okrýgi) paıda bolady. Jumat Dosqaraev ustazdyq etken Joǵary Qyzylshilikte Ermuhan Bekmahanov, Shapyq Shókın, Sálken Subhanberdın, Ǵabbas Jumatov oqysa, Aqmektepte ataqty partızan Jylbek Aǵadilov bilim alǵan. Dala halqynyń tilegi boıynsha mundaı oqý oryndary Pavlodar oıazynyń birneshe jerinde – Qaraoba, Maraldy, Baıanaýyl, Tereńkól, Shaqshan bolystarynda paıda bolady.

Aqkelin bolysyndaǵy qazaq jetkin­shek­teri úshin ashylǵan tuńǵysh mektep zamanynda sol tustaǵy mekteptermen salystyrǵanda, kónterimdi jaǵdaıda bolǵany Medeý Sársekeniń «Qanysh Sátbaev» kitabynda jazylady. Oǵan Sádýaqas Shormanovtyń osy mektepte qamqorshy retinde taǵaıyndalýy yqpal etken. Tuńǵysh mektepke inisi Biláldiń izbasary Kókenniń aǵashtan qıylǵan, qala úlgisimen asty-ústi taqtaılanyp, terezeleri shynylanyp salynǵan eki bólmeli úıi syıǵa tartylǵan. Mektepti uıymdastyrý, oǵan muǵalimder men shákirt tabýda Qanyshtyń ákesi Imantaı Sátbaev ta qyzmet etken.

Byltyr jazda Qanysh aǵa týraly málimetter izdep júrip, Musa Shormanov aýyly janyndaǵy eski mekteptiń ornynda bolǵanymyz bar edi. Ardager pedagog, ólketanýshy Qaırıden Muzafarov sol saparymyzda Shormanovtardyń úıi ornalasqan tarıhı aýmaq pen Musa, Sádýaqas Shormanovtardyń súıegi jatqan «Aqkelin tarıhı-memorıaldyq keshenin» asyqpaı aralatyp, biraz syrǵa qanyqtyrdy. Keshen Senat depýtaty, «Q.I.Sátbaev halyqaralyq qory» QQ qamqorshylyq keńesiniń tóraǵasy Altynbek Nuhulynyń bastamasymen 2018 jyly salynyp, úı men mektep bolǵan jerge belgitas ornatylǵan.

– Qaraǵym, Musa myrzadan keıin Sáken aǵaıdyń eline jasaǵan eńbegi ólsheýsiz bolǵan. Sádýaqas Musauly musylmansha da, oryssha da oqyǵan, Tomda bilim alǵan, óz qatarlastarynyń saýattysy. Mansapqa qumartpaǵan, biraq óziniń parasaty men adamgershiliginiń arqasynda sol zamandaǵy zııalylardyń aldynda júrgen. Birjan saldyń Sara qyzben aıtysynda:

«Arqada bir qutym bar –

Musa, Shorman,

Áriden kele jatqan ol bir qorǵan.

Musanyń bel balasy – Sádýaqas.

Qutqarǵan talaı jandy túsken tordan», degeni bar. О́z bedelin salyp, aqyn Mádı Bapıulyn, qýandyq rýynan Qııash degen adamnyń jalǵyz ulyn túrmeden bosatqyzyp jibergen, dep bastady áńgimesin Qaırıden aqsaqal.

El aýzyndaǵy ańyzdyń birinde Reseı patshasy Aleksandrdyń qabyldaýyna Musa myrza uly Sádýaqaspen barǵany aıtylady. Patsha qazaq basqarýshylarynan ne buıymtaılaryń bar dep suraǵanda Musa myrza: «Mende ótinish joq, balamda bolmasa», deıdi. Sonda jas Sádýaqas: «Reseıdiń shetin jaılaǵan tutqynǵa túsken, aıdaýda júrgen adamdardy bosatsańyz», dep suraǵan eken. Patsha ótinishti oryndaýǵa ýáde berip, qazaqtan tutqynǵa alynǵan kóp azamat bosap shyǵypty desedi. Sáken aǵaıdyń sharapaty Toraıǵyr bıdiń juraǵattaryna da tıgen. Kenesary hannyń kóterilisin jaqtaǵan Toraıǵyr bı ıtjekkenge aıdalyp ketkende, naǵashylaryn jaǵalap qalǵan bıdiń urpaqtaryn Baıanaýylǵa aldyrypty.

G.Terentev pen Asfendııar Shormanov

Sádýaqas Shormanov zamanynda aqyndyǵymen tanylǵan. Qazirgi el arasynda tanymal «Ardaq», «Ińkár», «Baıanaýyl» jáne taǵy basqa ánderdiń sózin jazyp, ony ataqty ánshi Jarylǵapberdi elge taratty. Oryssha alǵan bilimin qazaq halqynyń rýhanı órleýine arnaǵan Sáken aǵaı 1897 jyly Peterborǵa barǵan bir saparynda qazaq tili men ádebıetin zertteýshi ǵalym P.Melıoranskııge 163 betten turatyn qoljazba tapsyrady. Onda Abaı Qunanbaıulynyń jáne ózge de qazaq aqyndarynyń óleńderi, qazaq halqynyń 178 maqaly qamtylǵan. S.Shormanovtyń aqyndyǵy jaıynda kezinde kórnekti memleket qaıratkeri Smaǵul Sádýaqasuly: «Maǵjan Jumabaevtan keıin, hal-qa­dirin­she qazaq aqyndarynyń arasynan S.Shormanovty aıtýǵa bolady» dep baǵa berip ketken. Al Sáken Musaulynyń 1907 jyly Qazanda basylyp shyqqan «Aýshy» («Ańshy») kitaby qazaq ańshylyqtaný ǵylymyndaǵy alǵashqy eńbek retinde baǵalanyp otyr.

Eldiń turmys jaǵdaıy, qoǵamdaǵy aýyrtpalyq aqynnyń sanasynda uıalaǵan kókeıkesti máseleniń biri edi. «Aıqap» jýrnaly men «Dala ýálaıatynyń gaze­tinde», «Qazaq» gazetinde jaryq kór­gen «О́rttiń zııany», «Shóldi sýlaý», «Baıanaýyl jaıy», «Eldiń turmys hali, sharýashylyǵy týraly», «Eski hám jańa bıler», «Ýgolovnyılarǵa jeńildik» jáne t.b. maqalalary buǵan dálel.

О́lketanýshy Serik Jaqsybaevtyń erterekte jazǵan «Sádýaqas Shormanovty bilemiz be?» atty maqalasynda bylaı dep keltiriledi: «Muhametǵalı Tólebaıulynyń «Dala ýálaıaty gazetiniń» 1890 jylǵy 19-sanyn­da basylǵan «Qarqaralydan hat» atty maqalasynda: «Gazet oqýshylarǵa Baıanaýladan eki kisiniń sózi unamdy tıip, kóńildenip oqıdy. Biri – Sadýaqas Musauly Shormanov degenniń sózi. Atasy jaqsy bolǵan adam edi, jaqsynyń balasy jurtqa jónsiz sózdi aıtpaıdy ǵoı. Jón sóz aıtatuǵynnyń taǵy biri – Júsip Kópeev degen. Sózi, qara sózi bolsa da, óleńmen bolsa da dámdi bolyp, jáne osy zamandaǵy adamdardyń qylyp júrgen isine týra keledi», dep óz pikirin bildirýi – esh shúbásiz shyndyq». Buǵan qarap S.Shormanovtyń sol tustaǵy pýblısıstıkasy qazaq oqyrmandaryna asa tanymal bolǵanyn bilemiz.

– Sáken aǵaı negizin salǵan mektep ja­ıynda surap otyrsyń ǵoı. Sol mekteptiń tarıhy týraly aıtyp bereıin. Aqkelin bolysy bolyp turǵanda mynaý jerde Shormanovtardyń aǵashtan salǵan 6 úıi bolǵan. Ol úılerdiń sýretin 1890 jyly reseılik fotograf Samýıl Dýdın «Musa Shormanovtyń qystaýy» dep túsirip, keıin Kýnstkameraǵa ótkizgen. Sýrettiń kóshirmesin jergilikti ǵalym Tımýr Smaǵulov Peterbordan taýyp ákeldi. Álgi 6 aǵash úıdiń biri mektep bolsa, taǵy biri hattardy saqtaıtyn keńse retinde qyzmet atqarypty. 1928 jyly bolshevıkter «Shorman áýletinen qalǵan belgilerdi qurtý kerek» degen uranmen osy úılerdiń beseýin buzyp, qazirgi Qaraǵandy oblysynyń Shalqar degen jerine (bizdiń aýyldan 50 shaqyrym) aparyp, ashana men jataqhana salady. Ol jerde korýnd mıneraly óndirilgen. Solardyń arasynda mektep te buzylyp ketti. Al jalǵyz qalǵan úı kópke deıin ujymshar qajettiligine paıdalanylyp, keıin ony da buzyp, aýyl ortalyǵyna kóshiredi. Qaıtadan mektep jasaǵysy kelgenderimen qurylys bilmeýdiń saldarynan ishi óte sýyq bolyp, ıesiz qalyp qoıady. Shamamen 1972–1973 jyldarǵa deıin turdy. Bala kezimde ol úıdi kórdim. Al Qanysh Sátbaevtyń 90 jyldyǵynda aýylǵa mýzeı ashý kerek bolǵanda birneshe adammen derek izdep, 90-nan asqan Nuqysh aqsaqaldyń úıinde bolǵan edik. Nuqysh Sátbaı áýletiniń jylqysyn baqty. Sonda joǵarydaǵy derekterdiń birazyn surap bildik. Keńes ókimeti Shormanovtar áýletiniń sońyna sham alyp túskeni sondaı, úılerdiń ornyna keıin mal ustaıtyn úlken qoralar salyp jibergen. Shormanovtar úıin kámpeskelep jatqanda, Musa myrza paı­dalanǵan mórmen kishkentaı bala oınap otyrǵan eken. Sholaq belsendiler álgi zatty baıqamaı qalady. Sol mór keıin úıler buzylǵanda topyraq astynda qala berip, arada kóp jyl ótkende ǵalymdar izdep tapty. Tabylǵan ózge zattarǵa qarap, mektep ornyn da anyqtady, dep áńgimesin jalǵastyrdy Qaırıden aqsaqal.

О́lketanýshy Shorman áýletiniń Shyńǵys Ýálıhanov tuqymymen, Qanysh­tyń atasy Sátbaı balalarymen baılanysta bolǵany týraly derekterdi de sholyp ótti. Shorman bıden tórt ul týǵan – Musa, Mustafa, Isa, Áýjan. Olardyń atymen atalatyn tarıhı jerler, ańyz áńgimeler barshylyq. Aýyldan áýdem jerde «Áýjan Keregetasy» deıtin taý bar. Ol jerde «Qanysh» fılmi túsirilgen. Mustafanyń Qanapııa degen uly kezinde Qanysh Sátbaevtyń anasy Álımaǵa úılengen. Alaıda, Qanapııanyń ómiri erte úzilip, Álımany Imantaı aqsaqal aıttyryp alǵan. Al Imantaı qyzy Ǵazızany Shorman áýletine, Áýjannyń balasy Aqyshqa uzatady. Aqyshtan alty bala týyp, sonyń ishinde ashtyq jyldary tek Kemel (Aqyshev) ǵana tiri qalǵan. Sol tragedııaǵa kýá bolǵan Qanysh Sátbaev: «Myńdy aıdaǵan Shormannyń urpaqtary da ashtan óledi eken-aý...», dep qapalanǵan eken. Áýjannyń balasy Aqan serimen dos bolyp, Aqan seri ony «Jigittiń padıshasy – Ámir-Temir» dep «Maıdaqońyr» ánine qosqany da belgili. Sol Ámir-Temirdiń balasy Asfendııar óse kele úlken ǵalym bolǵan, Aqkelinde mektep ashylǵanda Qanyshtyń alǵashqy ustazy Grıgorıı Terentev pen birneshe qazaq oqyǵandaryn alyp kelip, muǵalim etken.

Al Musa Shormanulynan Sádýaqas, Jámı, Kábish, Bilál taraıdy. Sádýaqas Aqkelinde dúnıege kelip (taǵy bir jerde Ombydaǵy Qarjas aýylynda týǵan dep kórsetilgen), eki jasynda atasy Shorman baýyryna salǵan. Musa myrza Sádýaqasty Ombydaǵy gımnazııaǵa, al Imantaı Sátbaıulyn sondaǵy ýchılıshege oqýǵa túsiredi. Keıin Sádýaqas Tombydaǵy ýnıversıtetke túskenimen, densaýlyǵyna baılanysty oqýyn tastap aýylǵa qaıtyp kelgen. Ol Shyńǵys Ýálıhanovtyń qyzy, Shoqannyń qaryndasy Nurıdaǵa úılenedi. Alaıda, Nurıda ókpe aýrýynan qaıtys bolyp, Edige bıdiń urpaǵynyń qyzy Zeıneppen tútin tútetken. Birde jany názik aqyn ózderiniń jylqyshysy Jylkeldiniń qyzy Mákenge ǵashyq bolyp qalsa kerek. Qyz ben ekeýiniń arasy jaqyndap ketkenin sezgen Zeınep qyzdyń ákesine mán-jaıdy túsindirip, bir túnde kóshirip jiberipti. Sonda qusalanǵan Sáken aǵaı qyzǵa arnap ataqty «Ardaq» ániniń óleńin jazǵan eken.

О́kinishke qaraı, atalǵan mektepte bilim alǵan azamattar týraly derekter tappadyq. Keńes ókimeti jyldary barlyq qujat joıylyp ketkenge uqsaıdy. Shorman qystaýynda zamanynda medrese de ustalǵan eken. Abaıdyń ustazy Qamarıden haziret sonda sabaq berip, Máshhúr Júsip tálimin alǵan. Sáken aǵaı ataqty dıýana Ábjalapty da qamqorlyǵyna alyp, qolynda ustaǵan.

Búginde Aqkelindegi Ashysý ózeniniń janyndaǵy úlken alap tarıhı tulǵanyń qurmetine «Aǵaı qoryǵy» atalǵan. Bala shaǵynda Sáken aǵaıdyń qamqorlyǵyn kórip, batasyn alǵan Qanysh Sátbaev: «Ne kerek, aǵaı dúnıege erte kelip, ketti ǵoı, ýaqytyna jetpeı. Parasatty, aqyly mol, aldaǵy bolashaqqa senimdi qaraıtyn ýaǵynda úles qosatyn adam edi», dep baǵa bergen eken. Sádýaqas Musaulynyń Alash ardaqtylarymen, sonyń ishinde Mirjaqyp Dýlatulymen aralasqany, 1914 jyly Ombyda Mirjaqyp pen Ǵaınıjamaldyń úılený toıynda bol­ǵany jazylyp qalǵan. Biraq tulǵanyń Alashorda úkimetimen baılanysy týraly naqty derekter qolymyzda bolmaǵan soń, ol jaıynda qalam silteýdi qup kórmedik. Anyǵy, Qazaq avtonomııasynyń bes jyldyǵy toılanǵanda aqsaqaldyń dúıim jurttyń aldynda sóz alyp, bata bergenin kónekóz qarııalar kórgen.

Shormanovtar áýletiniń elge sińirgen eńbegi men qaıratkerligi, shyǵarmashylyq muralary áli de zerttele túsedi degen senimdemiz.

Pavlodar oblysy,

Baıanaýyl aýdany,

Musa Shorman aýyly