Darqan dala tósinde aqyq dán ósirip, aqtyly mal baǵyp, adal eńbegimen qoǵamǵa kól-kósir paıdasyn tıgizip kele jatqan eńbek adamdarynyń ulaǵaty keıingi urpaqqa kóp-kórim mysal bola alady.
Keńes aýyldyq okrýgine qarasty Dombyraly aýyly malsaq qaýymǵa óte yńǵaıly, shúıgin-shalǵyny mol, quıqaly óńir. Osy jerdi jaılaǵan «Bekhojın S.Ý.» sharýa qojalyǵy nátıjeli eńbeginiń arqasynda asyltuqymdy qara maldy óz tóli esebinen kóbeıtip, ónimin buldap ótkizip, táp-táýir tabysqa qol jetkizip otyr. Qara mal baqqannan kósegesi kógermeıdi degen teris túsinikti joqqa shyǵarý úshin osy sharýashylyqtyń tájirıbesin tarata aıta ketýdiń reti kelip-aq tur. Eń aldymen bul jerde qara maldyń gereford tuqymy ósiriletindigin aıta ketýimiz kerek. Sharýashylyq basshysy Saıan Bekqojınniń paıymdaýynsha qysy-jazy besbatpan beınetin kórip, mal baqqan soń eńbegiń aqtalatyn asylyn baqqan abzal.
– Biz sharýashylyq qurarda jan-jaqty aqyldastyq, – deıdi Saıan Ulanuly, – birden asyl tuqymdy malǵa ańsarymyz aýdy. Es bilip etek japqaly el ishinde mal baǵyp kele jatqandyqtan, oń-terisin tarazylap, sarapqa saldyq. Tuqymy azǵan jergilikti maldyń eńbegińdi ótemesi anyq. Buryn-sońdy baǵyp kórmegen soń quny qymbat asyl tuqymnan da qaýiptendik. Syryn bilmegen soń syrtynan qalaı júrersiń. Aqyr sońynda «táýelkel túbi – jelqaıyq, ótesiń de ketesiń» degendeı, ata kásipti jańa beleske shyǵarýǵa bel býdyq.
Asyl tuqymdy mal malsaq qaýymnyń úmitin aqtapty. Qazirgi kúni sharýashylyq tóńirektegi eldi meken turǵyndaryn dámi til úıiretin sapaly etpen qamtamasyz etip keledi. Aýyl sharýashylyǵyn damytatyn baǵdarlamalardyń da belsendi qatysýshysy. Eń bastysy, Dombyralydaǵy tórt túlikke úıir talapty jastardy baýlyp, adal eńbektiń álippesin úıretip júr.
Mal basyn óz tóli esebinen kóbeıtýdi murat tutqan sharýashylyq búginde 250 bas iri qara, 200 qoı, eki úıir jylqy baǵady. Shaǵyn sharýashylyq úshin jap-jaqsy kórsetkish. Mal bolǵanda qandaı, kileń asyl tuqymdy. Nebary 18 aıdyń ishinde tirideı salmaǵy 500 kılodan asyp jyǵylady.
– О́mir boıy mal ishinde kele jatqandyqtan, ata kásiptiń jaı-kúıin bir adamdaı bilemin, – deıdi sharýashylyq basshysy, – Menińshe elde turyp mal baqqysy kelgen adam aldymen ystyǵyna kúıip, sýyǵyna tońýy kerek. Burynǵylar «jylqyny jylqynyń ózindeı qaıratty adam ǵana baǵa alady», deıtin. Osy bir aýyz sózdiń astarynda ata kásiptiń bar aýyrtpalyǵy, qıyndyǵy qylań berip tur emes pe? Búginde mal baǵýdyń da josyǵy ózgergen. Keshegi keńes zamanynda qoǵamnyń jumysynan qoly bosamaıtyn aýyl adamdary qorasyndaǵy birdi-ekili sıyrǵa tańerteń bir, keshke bir aıyr shóp sala salatyn. Eger mal baǵyp, tabys tapqyń kelse, bul sharýaǵa jan-tánińmen berilýiń kerek. Maldyń ishinde óziń kúni-túni júrmeseń óspeıdi.
Bul sharýashylyq – aýdandaǵy asyl tuqymdy iri qara ósirip, tabysqa kenelip otyrǵan ujymnyń mańdaıaldysy. Sharýashylyq mal basyn kóbeıtýmen qatar, bul taraptaǵy jańa zamanǵy tehnologııalardy ıgerip jatyr. Ilkimdi jumystyń arqasynda tıimdiligi de kún ótken saıyn kózge uryp tur. Sharýashylyqtaǵy qol eńbegin azaıtý degen umtylys burynǵy beınetti jeńildete túsip otyr.
– Sharýashylyqtyń tájirıbeli basshysy eń aldymen óz isine degen súıispenshiligi bar adam, – deıdi Keńes aýyllyq okrýginiń ákimi Madııar Jetpisov. – Shaǵyn sharýashylyq bolsa da eldegi áleýmettik máselelerdi ońynan sheshýge septigin tıgizedi. Qaıyrymdylyq degen jaqsy qasıet. Onyń ústine árbir jumys orny qymbat.
Burynǵylar «elde bolsa ernińe tıedi» degen sózdi bilip aıtqan. Aýyl aımaqta osyndaı bas kóterer azamattardyń adal eńbegimen kórkeıgen sharýashylyqtar kóbeıgen saıyn jergilikti jerdegi máseleler de sheshile bermek. Qazirgi tańda memleket tarapynan tórt túlik malmen aınalysamyn degenderge qyrýar kómek bar. Tek sony uqsata bilgen jón.
– Aldaǵy ýaqytta mal basyn kóbeıtpek oıdamyz, – deıdi Saıan Ulanuly, – ol úshin mal tuqymyn jaqsarta berýimiz kerek. Keıde menen nege gereford baǵasyń dep suraıdy. О́zge malsaq qaýym da qulaqtana júrsin dep bul tuqymnyń artyqshylyǵyn bir aýyz sózben aıta keteıin. Eń aldymen ónimdiligi joǵary, tózimdi, asa kóp aýyra bermeıdi. Az baqsaq ta asylyn baǵyp, ıgiligin kórip otyrmyz.
Aqmola oblysy,
Aqkól aýdany