Atty Edil aqıqatyn ashqan

2001 jyldan Madrıd ýnıversıteti­niń professory. 1991–2001 jyldary «Central Asia newsfile» atty London ýnıversıteti jýrnalynyń Orta Azııa men Qazaqstan boıynsha tilshisi minde­tin atqardy. Akademık Zımanov ashqan ýnıversıtettiń kafedra meńgerýshisi, dekany, prorektory, birinshi prorek­tory qyzmetterinde boldy. 2018 jyl­dan beri ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ult­tyq ýnıversıtetinde ıspan, latyn tilderi­niń oqytýshysy.

Latyn men ıspan tili negizgi ma­mandyǵy bolǵandyqtan, S.О́tenııazov Eýropa tarıhy men ádebıetin tike­leı tanyp, asa jetik bildi jáne ǵun ımpe­rııasynyń álem tarıhy men qazaq tarıhyndaǵy ornyn, onyń túrki halyq­tary, qazaq halqy arasyndaǵy etno­gra­fııalyq baılanystaryn jan-jaqty zerttep, elimizdegi osy salanyń negizin qalaǵan oqymysty boldy, ol – birden bir belgili otandyq attılatanýshy.

Zertteýiniń negizgi baǵyty – Attı­lanyń álem ádebıetindegi orny. Ol german taıpalarynyń batyrlar jy­ryndaǵy Attıla beınesin túbegeıli zerttep, óte jaǵymdy keıipker ekenin kórsetti. Attıla men ǵundar taqy­rybynda alty monografııasy, ýnıversıtet stýdentterine arnalǵan eki oqýlyǵy jaryq kórdi.

Ispan tilinen Ispanııa jáne Latyn Amerıkasy jazýshylarynyń jıyrmadan astam áńgimesin, birneshe romandy qazaq tiline aýdardy. Orys tilinen Shoqan Ýálıhanovtyń shyǵarmalaryn, shaǵataı tilinen Qadyrǵalı Jalaıyrıdiń týyndylaryn qazaq tiline tárjimelegen.

Odessa memlekettik ýnıversıte­tin bitirip kelgen soń ıspan tiliniń mamany Samat Kóshenuly Almatyda Sh.Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh, arheo­logııa jáne etnografııa ınstıtýtyn­da jemisti eńbek etti. Munda ol akade­mık Á.H.Marǵulan jáne ınstıtýt dırektory akademık Aqaı Núsipbekov­tiń qamqorlyǵy arqasynda belgili ǵalym­darmen birge qazaq halqy­nyń tarıhyn jazý jumystaryna qaty­syp, irgeli jumystar júrgizýde qabiletti zertteýshi retinde qalyptasty.

Akademııada oǵan ataqty akademık Álkeı Marǵulan ustaz boldy. Álekeńniń jetekshiligimen Shoqan Ýálıhanovtyń ǵylymı murasyn zertteıtin ǵalymdar tobynda eńbek ete júrip bilikti shoqan­ta­nýshy dárejesinde moıyndaldy. Bul rette oǵan tarıh ınstıtýtynda birge qyz­met atqarǵan kórnekti ǵalymdar Márııam Tursynova, Bolat Kómekov úlgi-ónege kórsetip, zor yqpalyn tıgizdi.

Osynaý mańyzdy baǵyttarda zertteýler júrgizýmen qatar О́tenııazovtyń ǵun (hun, hýn, gýnn) dep atalatyn ejelgi dáýirdegi taıpalar odaǵynyń, túrki halyqtarynyń arǵy atasynyń murasyn, hýndardyń asa áıgili basshysy Attıla tarıhyn zertteýshi birden-bir maman, ǵylymı jurtshylyq moıyndaǵan attılatanýshy retinde tanylǵanyn atap aıtý lázim. Ol bul taqyrypqa Odessa ýnıversıtetinde oqyp júrgen kezinen qyzyǵýshylyq tanytqan edi (Keıinirek Madrıd ýnıversıtetinde qyzmet istegen jyldary ıspandyq kitaphanalar qoı­malaryn súzip, Attılanyń Batystaǵy ómiri men qyzmetin jan-jaqty qaras­tyrǵan).

Almatyda tarıh ınstıtýtyna orna­lasqannan keıin, Marǵulan syndy ǵulama ustazynyń aqyl-keńesimen dúnıege kelgen hýndar men olardyń kósemi Edil batyr (Attıla) jaıyndaǵy alǵashqy maqalasyn usyndy. Jarııalanym taqyrybynyń sonylyǵymen jáne múldem tosyn, tyń bolýymen kópshilikke qatty unady. Oǵan ǵylymı orta da eleń etti. Sodan bastap Samattyń Attıla bastaǵan hýn­dardyń adamzat tarıhyndaǵy orny týra­ly zertteýleri, sondaı-aq jaýynger kóshpelilerdiń kósemi jaıynda jas urpaq úshin daıyndaǵan tanymdyq týyndylary ár jyldarda qazaq jáne orys tilderinde jarııalanyp turdy. «Attıla» atty zertteý eńbegi jaryq kórdi.

Salyq Zımanovtyń jetekshiligimen «Attıla jáne onyń álem ádebıetindegi orny» atty kólemdi monografııa jazdy. Eńbek 2010 jyly daıyn bolǵanymen, 2021 jyly jaryq kórdi. Akademık Zımanov atap kórsetkendeı, Samat О́tenııazov munda hýndar men Attıla problemalaryn túgel qamtyǵan, qysqa da nusqa túrde baıandaǵan anyqtamalyq jáne kóne tarıhty bilýge qumartýshylar úshin óte paıdaly kitap.

Bizdiń dáýirimizdiń II ǵasyrynda Hýn ordasynyń Batys Qazaqstanda memlekettik birlik qurǵany, sodan soń batysqa jyljyǵany, IV-V ǵasyrlarda qýaty artqany, ásirese Attıla bılegen 434–454 jyldary múldem kúsheıgeni kórsetiledi. Attılanyń Rım ımperııasyn ydyratýy, onyń odaqtasy bolǵan germandyqtardy baǵyndyrýy, tarıhta «halyqtar urysy» dep atalatyn áıgili Katalaýn shaıqasynyń shyndyǵy, Attıla ómirden ótkennen keıingi jaǵdaılar da kitapta qyzyqty baıandalady. Hýndardyń Eýropaǵa kelýi qandaı jaǵdaı ornatqanyn kórsetip, avtor «Batys hýndar Eýropada óshpes iz qaldyrdy» dep qorytady.

Kelesi bólimde hýn mádenıeti men óneriniń adamzat tarıhynda alatyn orny qarastyrylǵan. Avtor munda Ordanyń memlekettik tilin, hýndar men túrki tilderiniń sabaqtastyǵyn, hýn, qypshaq, qazaq halyqtary arasyn jalǵasty­ryp turǵan etnografııalyq, mádenı jáne turmystyq sıpattardy ashqan.

Úshinshi bólimde hýndardyń jáne olardyń urpaǵy bolyp keletin ejelgi túrkilerdiń eń kóp qonystanǵan Shyǵys Túrkistan, Mońǵolııa, Altaı, Qazaqstan, Orta Azııa jerlerindegi obalardan alynǵan zergerlik buıymdar taǵdyry, Birinshi Petrdiń Sibir kolleksııasy, onyń tarıhy, XVII ǵasyrdan bastalǵan Sibir obalaryn tonaý tarıhy, qazaq jerinde keńes zamanynda júrgizilgen arheologııalyq zertteýlerdiń nátıje­leri baıandalady.

Odan keıingi bólimder tikeleı Attı­la­ǵa arnalypty. Samat Kóshenuly Attı­lanyń latyn, ıspan ádebıetterinde, Skandınavııa halyqtarynyń, nemistiń batyrlar jyrlarynda qandaı oryn alǵanyn, shyǵystyq batyr beınesi olarda qalaı kórsetilgenin tarıhı shyndyq­pen salystyra otyryp qarastyrǵan. Ol fransýz, nemis dramatýrgııalarynda jasalǵan Attıla obrazyn taldap, nemis, ıtalıan mýzyka ónerinde qalaı beınelengenin áńgimeleıdi. Ásirese áıgili «Rıgoletto», «Trýbadýr», «Travıata», «Aıda» syndy operalarymen esimi álem­ge máshhúr uly kompozıtor Djýzeppe Verdıdiń «Attıla» operasy týraly qyzyq taldama jasaıdy. Opera 1846 jyly Venesııada, keńes zamanynda Býrıat teatrynda, Máskeýdegi Úlken teatr sahnasynda qoıylǵan edi.

Hýn ordasy tarıhyn jáne hýndardyń dańqty kósemi Attılanyń ómir jolyn zertteýshilerdiń Eýropada az bolmaǵanyn aıta otyryp, avtor bul taqyrypty kitaptyń besinshi bóliminde tereń ashqan. Rım ımperııasy ómir súrip turǵan shaqtan jáne ımperııa qulaǵan V ǵasyrdan bas­tap túrli derek jazyp qaldyrǵan IV-VIII ǵasyrlarda ómir súrgen tarıhshylardy ataı kelip, ­XV ǵasyrdan bastap Eýropada attıla­taný ǵylymy, onyń ishinde eki úlken mektep – fransýz jáne nemis mektepteri qalyptasqanyn atap aıtady da, olardy naqty mysaldarmen túsindiredi. Hýndar tarıhyn uzaq ýaqyt boıy hrıstıan dinindegilerdiń burmalap kelgenine sholý jasaıdy. Eýropa tórinde ádil patshalyq qurǵan, adal dıplomat bolǵan Attılany hrıstıan tarıhshylary óz taraptarynan ony jaǵymsyz etip kórsetýden tanbaǵan áre­ketterin toqtatqan emes, biraq «hrıstıan álemi qansha aıyptasa da, Attılany álem tarıhy men mádenıetinen alyp tas­taı almady. Shyndyq jeńdi», deıdi avtor.

Attılatanýshy S.О́tenııazov hýn­dar­dyń adamzat tarıhyndaǵy orny men róli XVIII ǵasyrdan bastap birshama ádil zerttele bastaǵanyn, al 1856 jyly Parıjde eki tom bolyp jaryq kór­gen Amadeı Tıerrıdiń «Attıla jáne onyń izbasarlarynyń tarıhy» atty zertteýi attılataný máselesi boıynsha shyn mánindegi revolıýsııa jasaǵanyn eńbeginde atap aıtty. Tıerrı uzaq jylǵy izdenisiniń nátıjesin Attıla esimi adamzat tarıhyndaǵy uly adamdar Aleksandr Makedonskıı men Iýlıı Sezar qatarynan oryn aldy degen tujyrymmen túıindedi. Ol hrıstıan dini áserimen hýndardy kúıretkishter, jaýyzdar keıpinde kórsetý maqsatymen jazylǵan basqa zertteýlerdiń bárin joqqa shyǵardy, sóıtip, Attıla esimin eýropalyq zertteýshilerdiń syńarjaq aıyptaýlarynan batyl arashalap aldy dep kórsetti.

Ol hýn ordasy urpaqtarynyń biri Ýarhýn (Arǵyn) qaǵanaty Eýropa jerinde úsh ǵasyr at oınatqanyn, al Batysta da kórinis bergen Azııadaǵy hýn urpaqtary qurǵan túrk qaǵanaty, Hazar, Osman ımperııasy, Joshy Ulysy (Ulyǵ Ulys, Altyn Orda) adamzat tarıhynda óshpes iz qaldyrǵanyn aıta kele, XV ǵasyrda Hýn ordasynyń taǵy bir urpaǵy Qazaq memleketi týǵanyna toqtalǵan. Sóıtip, ǵalym О́tenııazov Attıla armandaǵan demokratııalyq memleketti myń jyldan keıin bolsa da qazaqtar qurdy dep qorytady. Altyn Ordanyń arqasynda paıda bolǵan Reseı ımperııasy kóp jyl qastandyq jasap júrip qulatqan Qazaq handyǵy «shyn máninde jańa zaman­­­nyń injý-marjany», «naǵyz demokratııaly memleket» bolatyn dep tujyrym ­jasaıdy.

Buǵan dálel retinde Samat Kóshenuly memlekettegi han bıliginiń shekteýli bolǵanyn, hannyń saılanbaly laýazym ekenin, ony jalpy halyq emes, rý basylar, bıler saılap turǵanyn, memleketti is júzinde bıler ınstıtýty basqarǵa­nyn, oǵan hannyń qarajat, ásker jınaý, zań shyǵarý, qylmyskerdi jazalaý máselelerinde árqashan táýeldi bolǵanyn keltiredi. Bul taqyrypqa, jalpy Qazaq handyǵyna qatysty jaryqqa shyǵyp jatqan onyń kóptegen tyń jańalyǵy bar asa qundy maqalalary ataqty akademıkter Álkeı Marǵulan men Salyq Zımanovtyń maquldaýy men qoldaýyna bólenip turǵan-tyn.

Tarıhymyzdyń asa kókeıkesti máse­lelerine sińirgen eńbekterin sara­la­saq – О́tenııazovtyń ǵylymdaǵy naǵyz jańashyl kúresker, qoǵam qaıratkeri ekenine kóz jetedi. Osynaý úlken eńbe­giniń qorytyndysynda ǵalym: «Baba­larymyzdyń dańqy asa bıik bolsa da, áli kúnge deıin tarıhyn Eýropa fılosoftarynyń kózqarasymen oqytyp júrmiz», dep qynjylady. Negizgi oıyn: «Hýndar men olardyń qalyń urpaqtary – túrki halyqtarynyń tarıhy Eýropa tarıhynda asa qomaqty oryn alatynyn maqtanyshpen aıtýǵa mindettimiz», dep oı túıedi.

«Attıla jáne onyń Eýrazııa tarı­hyndaǵy orny» degen ataýmen «Ata­mura» baspasynan 2023 jyly eki tom bop shyǵyp, oqyrmanǵa jol tartty. Bul kúnderi ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ult­tyq ýnıversıtetinde «Álem áde­­bıe­ti men mádenıetindegi Attıla tulǵa­sy» at­ty ha­lyq­aralyq ǵylymı-praktı­ka­lyq kon­­­­­ferensııa ótkizýge daıyn­dyq ­jú­rip jatyr. Dańqty babamyzǵa arnal­­ǵan konferensııa belgili attı­la­tanýshy-zertteýshiniń mereıli belesi­ne oraılasqany qýantady. Ol zert­te­gen Attılanyń týǵanyna – 1625 jyl, Ábil­qaıyr hannyń týǵanyna – 340 jyl, Shoqan Ýálıhanovtyń týǵanyna 190 jyl tolady. Osyndaı rámizdik máni bar ǵy­lymı konferensııany uıymdastyryp jat­qan Qazaq ulttyq ýnıversıteti bas­shy­lyǵyna alǵys aıtýǵa peıilmiz.

Beıbit QOIShYBAEV,

tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, jazýshy